Skip to main content

Full text of "Samuelis Pufendorfij De jure naturae et gentium libri octo"

See other formats


^ms^ 




Hf -■j> !•<» ■•9' ■'*?,•■■■' 

r.. 







i^ 6 







N TME CUSTODY Or TME 

BOSTON PUBLIC UBRARY. 



f 5HELF N° 
VAUAMS 

" J(dO./G 







'^x. 



\ 



SAMUELIS PUFENDORFII 

DE 

URE NATURiE 

ETGENTIUM 

LIBRI OCTO. 

Cum Gracia & Privilegia S. Csefare^ Majeflatis. 




^ . ,,4 



LONDINI SCANORUM 

Sumtibus ADAMI ^WMSl^n^ im| 
( VITUS S^^ai^(^i%l Acad. Typgr. 



ANNO MDC LXXn. 



SUMMA PRIVILEGIL 

r^j4iitum efi prhikgio Sacr^ C^fare^ Afaje/Iatps ^ ne quk 
pr^fens hocce opm , live integrumjive aUquam ejusparteWj 
^^tra decem annos^ a prima editionU die computandos^ intra 
Sacri Romani Imperij^ ditionum^ C^farfs hdreditariarum li* 
mites ftne ^utoris lieentia imprimaty aut alibi imprejjum eo* 
dem importety ^ dijirahat^ Jub pma conjifcationps omnium 
ejusmodi libroruy ^quin^ marcarum auri puri : prout latius 
defnitur in ipfo privilegij diplomate^ dato Vienn^ die XL Jam 
^nno M. DC LXXIL 



SEREMISSIMO POIENTISSIMOQUE 
PRINCITI AC DOMINO 

DOMINO 

CAROLOXI. 

SVECORUM, GOTHORUM, 

VANDALORUMQyE REGI, AC PRIN- 

CIPI HEREDITARIO,MAGNOPRINCIPl 

FINLANDI^, DUCI SGANIiE, ESTHO- 

N\M, LIVONItE, CARELIiE, BREM^, 

VERD^,STET1NI, POMERANIiE, CAS^ 

SUBIiE ET VANDALIiE, PRINCIPI 

RUGI^, DOMINO INGRIiE 

ET VVISMARIiE, 

NEC NON COMITI PALATINO RHE- 

NI, BAVARIiE, JULIACI. CLWIM 

ET MONTIUM DUGI, &c.&c. 



SERENISSIME AG POTEN- 
TISSIME REX, 

DOMINE CLEMENTISSIME, 




On longe funt arceflen- 
dsG rationes, Rex Augu- 
sTissiME, quas excufandic 
audacise mex debeam al- 
quod huncce librum Ma- 
JESTATi TuM confecrarje fuftineara. 
Infapientisfimislegibus, quas popu- 
lo fi bi quondacQ peculiariter dile- 

do 



legare 



£lo ferrc dignatus cftDeus, Ipfclibi 
vindicabat prima quse^; foecundi- 
tatis fpccimina nonanimaliu dunta- 
xat, fcd 6c quse mortalium provo- 
cata labore terraquotannis profun- 
dcrct.. Scilicct quod fas eflet, an- 
tequam ipfi casres ufibus fuisadpli- 
carent , publice profitcri , omnem 
iftam naturse ubcrtatcm Dci bene- 
ficiumeflo; Illumanimantibusvi- 
res fefe mukiplicandi, agris & arbo- 
ribus frudus protrudendi infevifle; 
Ejusdem dono felicisfima fe regio- 
ne potitos. Quin & mortalcs in- 
tcr vcnerationis aut fingularis afie- 
£lus argumentum habctur, primi- 
tias felediorum fruduum oflerre, 

queis 



queis poft tarde labentis anni mo- 
ras ipfa novitas lenocinatun.. Gra- 
tiofo primitiarum nomine & hicce 
liberadMAJESTATis Tu^ delubrum 
deponitur.; primusquippeingenij 
foetus, in Carolina Tua conce- 
ptus editusq;, quipublicam eruditi 
orbis lucem fubire non formidet . 
Eo impenfius propitiam Majesta- 
Tis tuM auram fibi exoptat , quod 
prout ifta aliubuerit , ita vivacita- 
tem fibi , i fatumq; prsecepturus fit -, 
poftquam ex eo folo, quod ad tan- 
ti argumenti illuftrationem ingeni- 
um aut induftria mea conferre po- 
tuit , applaufum feculi fperare, am- 
bitiofum plane 6c improbum forec. 



Caeterum ejus votifiduciam exipfa 
potisfimum Carolin^ gratia adfu- 
mere audeL. Hanc enim cum con- 
ditoris fiji nomen pr^ferre jufferit 
Majestas Tua, ejusdem celebrita- 
temfibi peculiaritercordi futuram 
fatis oftendiL; eoq; ifthsec futuras 
foecunditatis rudimenta haut reje- 
dum iri ipes eft, quo &c csetera e- 
jusdem ingenia minus verecun- 
denturfamamlacefl^re, poftquara 
de tanto fibi tutelari Numine cau- 
tum intelligunt,. Et fane qudd 
ejusmodi potisfimum monumcn- 
to tcneros annos infignire Ma- 
JESTAS TuA volueriL, id &: futu- 
ras Tu» magnitudini laetisfimo 

pras- 



praeludit augurio , quafi rccenti 

opus foret ac vegeta ingeniorum 

vi, quas geftis Tuis dicendis fit 

defacigandaj: 6c de Majestatis 

TuiE in pietatem, honeftam^; a- 

nimorum culturam propenfio- 

ne fplendidisfime teftatiin.. Qiian- 

quam ad iftam capellendam Ma- 

JESTAS TuA non raodo excitato 

Mufis novo ddubro, fed & pro- 

prio exemplo cives fuos excita- 

tum it-. Sane enim mirabundi 

percipimus, quam felici fucceC 

fu Majestas Tua vividam iftam ca- 

pacisfimi ingenij vim per omne fa- 

picntiae genus eircumferat, qua 

quidem imbui decorum a : profi- 

cuum 



cuum fuerit illis, quos fummo rc- 
rum humanarum faftigio DEUsde- 
ftinavit. Jam primum lincero de di- 
vinis fenfu imbutus animus, ut fu- 
premi Numinis pace conciliata 
fempermeminerit omniaadipfius 
placitumacgloriamreferre,atq;ita 
fubjedumfibigregemmoderarijUt 
ratioeidemconftare posfit apud il- 
Ium,cuiin regesipfos imperium eft. 
Simulq; perfpeStum, fanflisfima 
morumpraecepta,qu£6 cum divinis 
myfteriisfimulinculcanturjtacum 
indole vita; civilis confpirare, ut ifta 
per imperantes asque ac cives ex- 
preffa beatisfimum reip. ftatu pro- 
dueere fmt idonea. Indc curse fuit 

b hau- 



haurirc linguas , eruditarum ani- 
marum interpretes, intelligere vi- 
tx humanse genium, mores ac ftu- 
dia mortalium expcndere,quse vis 
kritandi animos, componendiq; , 
quibus mediis civitati intus quies, 
adverfus exteros fecuritas conftet. 
Aliorum prseterea exempla princi- 
pum,ac inprimisMajorum tuorum 
belloac pace cgregie gefta perlu- 
ftrata, qux & ftimulos ad paria aut 
maiora patranda fubdere poftents 
&planisfimam defignare viam of- 
ienfa procul ad immortalem glori- 
am graftandi. Deniq; nec illa re- 
gioFum ftudiorum poftrema pars 
fuit^aofl!©, qu^ iaftitutamortaKum 

vitam 



Vitam tempcrent, quse hominibus 
inviccm obligatio, quibus legibus 
diverforu interfe populorumne- 
gotiarcgantur, qusecaufaaut com- 
pages civiliumfocietatu^quseimpe- 
rantium poteftas, quodcivium ad- 
verfus hos, autinter fe vinculum. 
C)uorum pleraq; cum iftilibrode- 
ducere propofitum fuerit,velipla 
argumenti commendatione apud 
Maiestatem Tuam molliorem fibi 
admislionem poIIicetur.Prsefertim 
cum Maiestas Tua huic difciplinse 
maximam dignationem addiderit, 
dum eandem in Regni iui Acade- 
miis publice doceri jusfit. Scilicet 
quod indignum videretur, Ulpiani 

b 2 ac- 



acPapimamdecrctis omnia pulpita 
refonarejCreatoris O.M.Ieges,per 
congenitx rationis lumen raortali- 
businfinuatas, incultu velut obfo- 
lefcere,reliquarum utiq; legumfun- 
damentum & norma, jura civilia 
nobilitate tantum excedentes» 
quantum omne genus humanum 
unacivitate,totiusq; civitatis falus 
&tranquillitas fingulorum civium 
incolumitatc potioreft. Et cum 
MajestasTua ad ifthanc difciplina 
in rccensabsfe inftituta Carolina 
docenda lautis me conditionibus 
clementisfime evocare dignata fit, 
non vifa fuit ratio magis idonea ex- 
promeadas de votislimse venerati- 

oni 



oni, conomine MAJESTATiTuyE de- 
bit^, quam fi ifthoc qualicunq; do- 
cumento declararem, faitem vo- 
luntatis aflatimefTejfiqua tenuitas 
ingenij patiatur, aliquid ad exor- 
nandam» quse commifla eft» Spar- 
tam conferendi. Quod fi conatus 
ifte Majestati Tu^e quocunq; no- 
mineprobatusfuerit >neq; G^etero- 
rum, qui aequi funt , favorem de- 
fperOj neq; iniquorum malevolen- 
tiamformidabo. ItaDEusb.M.fce- 
ptrum Majestatis Tu^ fecundet » 
ut CaroliSj GusTAvisq; Tuis per 
gefta Tua non minus fplendoris 
accedat , quam Familise, Regno^; 
Tuo Ipfl intuIerunL; TuAMq; Ma- 

b 5 JE- 



JESTATEM coelos adcuntcm non nifi 
feri nepotes videant; poftquam 
Carolum Undecimum dclicias &: 
miraculum fecuii prxfentis, admi- 
rationem&iexemplum futurorum 
abfolveriL. 

S^CR^ REGIM MJ^ESTATIS TV^ 



devotyumm c^ humilUmn jervm 

SAMUEL PUFENDORF. 




LECTORI BENEVOW 

I ingenio .aut induflri^ me^ fatis confide- 
rem, fupervacuum foret rationes conqui- 
rerejquare &ego aliquid oper^fumfetim 
circa excolendam& illuftrandam nobi- 
liffimam atq^ utililTtmam difciplinam ;; 
quasdiu negle(fta &fereignorata hoc de- 
mumfecuio dignitatifu^ adfericoepitrcumidapudom- 
fiis^fat favoris habeatjjdepublico bene velle mereri. E- 
nimvero cum tam celebriferantur fama fcriptores, qui 
primilumenhuic fcienti^ intuleruntjcaufashxijusinfti- 
tutiexponerenanabsrefuerit, ne velacftum agere^vel 
improbam adverfus monumentatamilluflriumingeni» 
orum comparationemaffecftarevidear. Et primoqui» 
dem cum quonda juvenilibus annisElementaqua;dam 
bujusdifcipiinas inkcem dare fufl:inuifIem5nontame3& 
temeritate^aut irreverentia adverfus eruditiffimum fecu- 
lunij qvam ut illi^ quimihi tunc benecupiebantjquak'- 
cunq^' haberentfpecimenjex qvo occalionem me com^ 
mendandiarriperepoffentj quajapudplerosq; bonosex- 
eufationem ex astatis atq, conatus fimplicitate inve* 
nerunt : degoruni fane videbatur 5 maturiore aliquo 
fcripto prioris immaturitatem velut publicedeprecari„. 
Quo ipfo etiam manifefti mendacij arguentur impuri 
cujusdam fycophantas commentaj CGntraiflud opu- 
icuJum libello famofo difTeminata» Etfi jam tum viri 
bom pabiicis quoq^fcriptis calumniamiflamultrocoa- 

futa- 



futaverint 5 & mihi tiunquam par vifum fuerit, ifti homi- 

ni tantumdignationis adderejUtrefponfi quideidemre- 

ponerem. Sed & iila caufa me ad aiiquid in hocgenere 

conandum impellere potuit, quod cum SERENlSSI- 

MUS ELECTOR. PAL ATINUS ad ifthanc difciplinam 

in Academia Heidelbergenfi docendam clementifsime 

meeyocafTet, primumqsme abeademdifciplinaprofef- 

foris titulum gerere juffifTet 5 (qvo exemplo deindc aiii 

eandem profeffionem JurisNaturalis & Gentiumin fuas 

Academias recepiffe videntur: ) omnino elaborandam 

mihi fuerit^ut ad eam diicipiinam excolenda aiiquid con- 

ferremjqu^primomeinterpreteinpubiicas cathedras 

adfcendifTet. Et fane poterat adhuc iila fuppeditare 

materiamjquac nonminusingenij quaminduftria^cape- 

ret; nec folum (roofjLoOoTroieiv y quod Erudito cuipiam 

Viro vifum^heicreii^Slum. Equidem palmam hadlenus 

tuliffejudicatus fuitnon praster meritum HugoGrotmsy 

quidcprimus fecuium adiftam difciplinam asfliman- 

dam eyocafle videlur, & itaineadem eft verfatus^ut cir- 

ca magnamipfiuspartemc^terisnii nififpecilegijlabo- 

remreliquerit. Quantumcunq; tamen ejusvirifama 

nobis cordi fit^qui&peculiarinomineejusdemFilioob- 

ftrifti fumusjfatendum tamenefl,nonpaucaab ipfo pla- 

neeffeprastcrita^qu^dam leviduntaxatbrachio tracta- 

ta, quasdam deniq; admifla, qua^ & ipfum hominem fu- 

iflearguerent. Inprimisautemnonexiguamnobiliffimo 

operilabem adfpergunt, queis paffim a receptis ortho- 

doxs Ecclefia^ fententiis diverfus abit» Qui quidem 

magnorum ingenioru infeiiciffimus labor mihi femper 

vifus 



Vifusfuic, circa divina aliquidnovare; cum tanra aliarum rerum 
fuperficcopia, inqua alicutinnoxiecornicu oculosconfigere liceac. 
Ecperifthsec eciam vere ac ucilicerdidlis aucoricas decrahicur, acplu- 
rimorum afperrim^ cenfura? provocancucqui alias concra cales 
Viros ne hifccrequidem dignicranc. Conaci quidem func Viri quir 
damdodliedicisad iftiuslibros^iey^r^ helli(^facis commencariis hk 
defe£libus mederi ; quorum unus& alceroperse preciumfecic non 
fpernendum. AliiscamcnIongeuciIiusfudicatumfuic,cocamifl:am 
maceriam dcnuo incudi fubjicere, ac in novam fbrmam refingere. 
Sic& Thomas Hobbesm operibus fuisad civilcm fcienciam rpedhn- 
libus plurima habec quancivis precij;& neroo^cui rcrunn cjusmodi 
cfl; incelledus> negaverir, cam profunde ipfum focieracis humanas 
& civilis cornpagem rimacum fuiflc, uc pauci priorum cum ipfo 
beic comparari queanc» Erqua a vero aberrac^ occafionem taraen 
adcaliamedicanda fuggerir, qu^ forcafle alias nemini in mentem 
veniflenc, Sed qood & hic in religione peculiaria fibi&: horrida 
dogmata finxcric, hocipfoapudmukos noncicraracionem fui^ver- 
facionem excicavic. Qiianquam &illud nonraro concingere videas,, 
ucab illis maximo cum fupercilio condemnetur, abs quibus minime 
le£lus fuic, auc incelledus. Jsannes Seidenm nemini forcafle fecun- 
dus haberi poflec, {ieipropoficumfiiiflieCjeadem d^t^^ct jus nacura- 
le ad univeifum humanum genus, quam ad cradica Ebrseoru accom- 
modarCo His. ergo caufi& mocus operi huic manum admovi , acq; 
univerfam hanc maceriam eo, qui mihr commodifl[imus fuic vifus, 
ordinedigeflii; atq;idlaboravi,ucoroniafolidis & perfpicuis ratio- 
nibus, quancum fieri potuic,,confirmarem, &illa,in qmbusantea lau- 
daci aucoresimpegeranc, declinarem. Decaecerouciomnibus aqui- 
bus aliquid ad hocopus fpedans didici, bona fidefuum refticui; ica. 
inejusmodimaceria,inquafuojureTatioregnac,nuIIiushorninis aii- 
toricascanca mihi videri pocuic, quinid pocius ample£terer, quo gra- 
viorcsrationesducebanc. Eoq; haucquidquam ofFenfam metuo Vi- 
rorum Erudicorum, quiadhucin vivisfunc,.popuIarium cumprimis 
mcorum,quodnoararo abipfbrumplacicisdiverfusabiverim, mo- 
defl:e tamen, &cicra decrahendi fludiUm, & uc non nifi racionem 
cumracione concendcrcm. Acq; inde, quam in alios.mrhifamfiliber- 

c tacem^ 



futaverint; &mihi nunquam par vifum fucrit, jftihomi- 
ni tantum dignationis addere, utrefponfi quid eidem re- 
ponerem. Sed & illacaufame ad aliquidin hocgenere 
conandum impellere potuit, quod cum SERENISSI- 
MUS ELECTOR PAL ATINUS ad ifthanc difciplinam 
jn Academia Heidelbergenfi docendam clementifsime 
meeTOcaffet, pnmumq;me abeademdifciplinaprofef- 
foris titulum gerere juffiffet ; (qvo exemplo deindc alii 
eandem profeffionem Juris Naturalis & Gentium in fuas 
Academias recepiffe videntur: ) omnino elaborandam 

mihifuentjutadeamdifciplinamexcolendaaiiquidcon- 
ferrem, qus primo meinterprete in publicas cathedras 
adfccndiffet. Et fane poterat adhuc illa fuppeditare 

materiam,qua;nonminusingenijquamindun-rixcape- 
ret; necfolum <rcofialo7roiiii> , quod Erudito cuipiara 
Viro vifum , heierehaum. Equidem palmam hadenus 
tuliUejudicatus fuitnon prster meritum HmoGrotm. 
qui& pnmus feculum adiftam difciplinam%ftiman- 
dam evocaffe videtur, & itaineadem eft verfarus,ut cir- 
ca magnamipfiuspartemcsterisnil nififpecilegijlabo- 
remrehquerit. Quantumcunq; tamen ejusvirifama 
nobis cordi fit,qui &peculiarinomineejusdemFiIio ob- 
ftriai fumusjfatendum tameneft.nonpaucaab ipfopla- 
ne efie prjetcrita, quxdam levi duntaxat brachio tradla- 
ta, qu^dam demq; admifta,qua: & ipfum hominem fu- 

ifiearguerent. Inpnmisautemnonexiguamnobiliffimo 
operilabem adfpergunt,queis paffim ^ receptis ortho- 
dox2 Ecclefis fententiis diverfus abit. Qui quidem 
magnorum ingenioru infeliciffimus labor mihi femper 

vifus 



vifusfuic, circa divina aliquidnovarej cum tanra aliarum rerum 
fuperfitcopia, inqua alicutinnoxiecornicu oculosconfigere liceac. 
Ecperifthsec eciam vere ac ucilicerdidlis aucoricas decrahitur, acplu- 
rimorum afperrim^ cenfura? provocantur,qui alias concra tales 
Virosne hifccrequidemdignicrant. Conatiquidem func Viriqui^ 
damdodlieditisad iftiuslibros^ify^r^ belli(^^acls commentariis his 
defe£libiis mederi ; quorum unus & alcgropera? precium fecic non 
fpernendum. Aliis camcnlongeutiliusjudicatum fuiCjCotam iftam 
materiam dcnuo incudi rubjicere,acin novam fbrmam refingere. 
Sic& Thomas Hobbesm operibus fuisad civilcm fcienciam fpedtan- 
tibus plurima habec quancivis pretij; & n emo^ cui rcrura cjusmodi 
cft intelle41us> negaverir, cam profunde ipfum focieratis humanas 
& civilis compagem rimatum fuiOc, ut pauci priorum cum ipfo 
beiccoraparariqueanc» Erqua a vero aberrac^ occafionem taraen 
adcalianledicanda fuggerir, quse forcafle alias nemini in mentem 
veniflenc, Sed qood & hic in religione peculiaria fibL&: horrida 
dogmata finxcric, hocipfoapud mulcos noncicra racionem fui^ver- 
fationem excicavit. Qiianquam &illud nonraro concingere videas,, 
ucab illis maximq cum fupercilio condemnetur, abs quibus minime 
le(flus fuic, aut intelledus.. Jeannes Seidenm nemini fortalle fecun- 
dus haberi poffet, fi.eipropo{icumfuifTec,eadera dnpiSsia jus natura- 
le ad univexfum humanam genus^ quam ad cradita Ebrjeoru accom- 
modare; His. ergo caufi& mocus operi huic manum admovi , acq; 
univerfam hanc maceriam eo, qui mihr commodiflimus fuic vifus, 
ordinedigen[i; atq;idlaboravi,utomniafolidis & perfpicuis ratio- 
nibus, quancum fieri potuic,,confirmarem, &illa, in quibusantea lau- 
dati aucoresimpegeranCjdecIinarem. Decaecerouciomnibus aqui- 
busaliqmdad hocopusfpedans didici, bona fidefuum refticui: ica 
inejusmodimaceria,inqua-fuojureTatioregnac,nuIIius horninis aii- 
toricascahca mihi videri potuic,quinid pocius amplederer, quo gra- 
viorcsrationesducebanc. Eoq; hautquidquam ofFenfam mctuo Vi- 
rorum Erudicorum, qui adhucin vivi&func,.popuIarium cumprimis 
mcorum,quodnoararo abipfbrumplacitis diverfusabiverim, mo- 
defle tamen, &citra detrahendi /luditim, & ut non nifi rationcm 
cumracione concendcrem. Atq; inde, quam in alios.mihifamfiliber- 

c tatem^ 



catem, aliis quoq;iti mealubeiis indulgeo. Ncq; enim iptec illud ge* 
nus homiiium meum proficeor nomeii,qui flacim in odia & iras efFer- 
vefcunc, (i fua omnia velucextripode dicSa nonadorencur; aut qui 
inrolerabilicurnfaftucreparciiondubiEanc; fe nullos agnofcerc er- 
rores. Id camendenunciarenqnVerear,pofl:quamin:hocopusS.RE- 
GIA MAJESTAS adprobacione fua clemencidime dignaca e/t, mc 
nullius pr^cerea cenforis aucoricatemformidare. Acq; iftis quidems 
quosaucfaftus-cum ignorancia conjun6lus,auc peculans qua^dam 
TfsKvTTo^yfjLoinivyi ad calia ccnfenda propellic , promciffimum fuerie 
occinere illud ,• ne futor ulcra crepidam. Si qui alij ad ifla carpenda 
accedere velint, illi folis racionibus mecum fibi agendum fcianc. Neq^ 
cnim, fiqui ex iilis, qneis divinas liceras explicare injundtim>-non- 
siullas qujeftiones, adhanc difciplinam proprie pertincntes, fibi de- 
finiendas fumfere, ideo auc ha? in arcicnlos fidei pocuerunc abire, 
auc fan^ racioni ultima earundem decifio fubcrahi debec, auc ipfis 
majorcm heic fibi aucaricacem arrogare convenic, quam quibus 
Iflhaec ex profefTo aguncur. Neq; vero novicacis exprobracio, moi- 
dp fana ratioaddixeric, nobis in hifce magis defugicnda auc mecu- 
endaefl, quam illis, quihocce feculo rem medicam, fcienciam na- 
euralem, & machefin incognieis ancea invencis immorrali fua cum 
gloria illuflrarunc. Quanquumanciquicaci debicum me honorerb 
nondecraxifreconftac, ucpocequi paflim antiquos pocifTimum au- 
£ores di£lorum meorum eeftes excicem. Rccentiorum fcriptorum 
Bubem allegando cumulare, fupervacuum vifum. Inprimis autem 
quare illoshinc cxcluferim fcriptores, qui intcrfe^l^ Romancead- 
di£los mores fibi atq; confcientias hominum regendas fumfere, quos 
ipfc Grottits &aIiimagno agmineinparcesvocaregaiidenc; ejus rei 
ratiomihi apud cordacos facis pucoconftabic. Scilicec iilis homini- 
bOsfuorumcradicorum nullum cercum fundamencum, aut hypo-* 
shefin fubftcrncre folenne cft i fed prseccr illa, qu« a JCtis mucuart 
folcnc,fnvolas ueplurirruimquasfliones paribus raciunculrs confir- 
marcconcenci, decceteraincegras legiones fuss fedse fcrrpcorumal-' 
legartepr^clarum habenc,quorumunum fi noveris,omnesnoveris, 
kaomnesmagno conacu magnasnugas agunc • uc camen vix ulla fic 
qu^flio, in qna ifti iii pactes. aondifcedanc. Cujus inftituti h^c efl 

arcana 



arcanaratiojtif, poftquam inter fundamenta C^crx ifloriim reipubl 
eft, hominum confciencias non racione, fed aucoricace facerdocuraa 
regi, ubiq;inpromcuficau£orum nubes, quse qualemcunq; fcncen- 
tiam flabilire idoneafit, prouct]uemq;perfuaderj ipforum iecerefl:. 
Atq,indedebonopubIicG peflime mereriarbicramur,qui in canta. 
fblidarumfcjenciarumluceadiftasadhuc nugasj regni cenebrarum 
fecum juxca ac/labihmencum^juventucem manuducere laboranL 
Turpicer vero ociofuo abucicur, & vuipes jungic ac hircos raulgets 
quiiflain ucramq;parcem difcepcare,&cumfana racione concihars 
facagic. Ccecerum id quoq; monere vifum, me fundamencnm uni- 
Verii juris nacurahs pofuifle fociahracem hominis; quodnullum aU- 
udprincipium dcprehenderem, ad quod admiccendum, ipfamor- 
tahumcondicione fufFFagante,adigi pofrencomnesbomincs,quam' 
cunq;demum circa divina perfuafionem haberent. Neqi vero po- 
litohoc fundamentOjjufto ardioreshujus difciphnxvidenturhmi' 
tesfore; idquod P;Wr^?^^/ymagnicujusdam operisarguic.Equidem 
dicitur ;jus naturalefG€ietate ejje amiqums. Verum pr^cerquam quod 
nihil repugnec, obhgacionem in alcero ex^iftere, anccquam exiflac ob- 
jedum, inquod illa exerccri poffic: etiam efFacumNuminis^ftacim 
acq;primushominum conditus fuir, extat: non efl bonum homi- 
nem eflc folum. Dantur fane & ofRcia feu njirti^tesiumadverfitsJ^eHa 
tum CHJuslibet adverfus fetpfum. Verum cum rehgio, quatenus ad di- 
fciphnam Juris naturalis pertinet^ intrafph^ram hujus vicae lerminc- 
tur; eo quoq;intuicu ad fociahtatera referri poceft^quatenusiHafo- 
ciecatibus hominum efficaciffimum vinculum pr^bet. Ec qu^ ad- 
verfusfcipfum homini obfervanda func, eundem utiq; focietacicom- 
modiorem reddunt. Qu^nam autemfit iha mortimhomflas (^inno-* 
ientta ubi^&extraficietatemJeruanda^CQUQim refiexionem adali- 
oshomines,nondumdifpicerepocui. Qxiodsidditm-Jociepatemfor' 
vtare^ C^ ad eam media adplikarey m natura. arhitrio reUBum ; eo^fificit-' 
taris tantumejjetjm naturale^fore mere ^duntarium^ arbitriirium^ atg^ 
mutabile :\d\mnzt^. Namnacura hominisfemperadfociahtatena 
ingenere a Creacore dererminataeft ;fed pecuhares focietates con* 
flituerc atq; inireex dudu rationis in hominum arbitrio rehtflum? 
perquodnallo modoiusnaturaie redditurarbitrarium. Quidporro 



pkniaseft, quana hoc;riatUfamhominis,qnatenus aCreatore roci= 

alisfadaen:,c(reregulam& fundamentumejus juris, quodinfocic- 

tate tam univerfali, quam particulari fit fequendum, Neq;vero 

majorcmfirmitatem aut lucemhuic difciplins infcrunt, qui ifthoc 

fundamentitm commendant: Ejus^ quod naturditerunumquodfj^ju- 

JiumfitiUltirmmArgHmentumeffe i^jam naturam^ qualegem fitifacit. 

VuBtmnatuTA fequendumyacdiltgenterconfiderandumy ad quod exfe in 

meraUbus ducat y undenos cohtbeat^ ^^mcirca jus naturale qudrendum 

incmvententia^ difienvenientia cum natura. Naturam autem heic 

^ccipiendam, non ut yercorruftam progemem,^^ im^rohos mores nunc de^ 

pravata efi^fidquttfrimitus concreata efl integra ^ incorrupta^ E- 

nimvero praeterquam quod pleraqjh^c di(3ta videantur pctcreid, 

quodeftin principio, & obfcurum per^que obfcurum explicare; 

ctiarninud,naturam hominis primitus a Deocrcatam fuifleinte- 

gram,&poft culpa hominis depravatam, quasfliofadi efl:,decujus 

vcritate non nifi exdivinarum autoritatc litcrarura confl;arepo« 

tcft. Etconfequenterifl:hoc fundamcntum illitantumex Chrifl:i- 

anisadmittunt, qui cum noflris Ecclefiis peccatum originis agno- 

fcunt. Afl cumhsec difciplina non folos Chriflianosjfed univer- 

fummortalium genus fpe£let ; tale fanc principium confl:ituere con - 

vcnientiusfuerit, quodnemo> modo rationis compos fit, abnuere 

queat.. Sed deifl:hacrejudiciumpenesfapientes cflo. Qupd fu- 

perefl:, uti bonos& cordatosviros huncce laborem meum fuofa- 

vore dignaturos eflfe non defpero;ita ficubi forte hallacinatus fuero, 

id uthumana^ conditionis imperfedlioni adfcribant,fummopere 

peto ; cuminhumana plane^ac vefaniaj proxima fit immanitas, pro- 

pterunamautalteraminutilemherbulamtoti fegeti ignem immit- 

terCi Neq; vcroea cfl: mihi fuperbia, nec eam adhuc cani pertina- 

ciamaddunt, utmomtufapicntiorum aliquid didiciflTe, auc emcn-^ 

iafl^crubefcfindumtnihidudurus fim» B» V. 



SAMU. 



/5^ in^in^^bin c^ an n* <« cu Oi ^n ^T!) (^ «^ ,« ci» j-) ctx (T- £^ a-j c^ a j ^ ir^ 

i/OK. »W>. «^ •'W^ "^ "^ '^ "^ *V>. *'fr^ i^lfr* *V» «V» ^*^ »^ 



SAMUELIS PUFENDORFII 

DE JURE NATUR^ ET GENTIUM 

LIBER gRIMUS. 
Pr^cognita ejus juris conrinens. 



CAPUT PRIMUM. 
DE ORIGINE ET VARIETATE ENTIUM 

MORALIUM. 

t . IntrodfiBio, U , . Mamta qv^dam circafiam» 

i.Ftta humma temperamr per Ema j2,T>ivifto»es ferfonarum fimplicium 

11. Et compofitarum. 



tnoralia. 
^, Qvidfint entid t»oraliaf qvi, eorum can- 
fa, qui finisf 

4. Modm eadem producendt Impo(itio» Eo- 

rmdem operati^ &uhde f 
jr. 'DiviJTo, 
6.(StAtu5 ^uidl 
7. Statfu natHralis ^ adventitipu, 

5, Pax, & Bellum ^vid, & qvotHplexi 
$. Statui determinati. 

1 0, StatM re^e^um adtempui hahntes. 



4.. Monita circaperfonas moraleSt 
Jj.Terfon^fi^te, 
1 6. Res morales. 

j j. Modorum ntoraUum divifiol 
JSTttuli. 
ip.Totefias, 
^o.jus, 

2 1 . Reliqva quditates mornles. 

22, ^amitates morales, 

2£, Entia moralia qvomodo pereant» 



D Philofophiamprimam fpe^^abat, fiquidem 

genuina; fu^ indolis menliiram impletura erat, 

latiiHmas rerum definiciones tradere, ac casdem 

in certas clafles congrue diiponere,adjun6to,qu2e 

'cujusqjrerum generis in univerfum naturafit atqi 

, condicio. Verum uti in claffe quidem rerum na- 

curalium fic fatis lioc pr^ftitille videntur, qui 

cam dtfcipiinam excolendam haaenus fumfere; ita res ipfa loquitur, 

A eosdenj 




* LIBRI l 

eosdem circa entia moralianon pro iilorum dignitatc fuifle folicitos, 
Qyin mulri de iisdem ne cogicarunc quidem, alij levi duncaxac brachio 
afcigerunc, veluc inania , auc nullius momenci figmenca. Cum camen 
corundem nacuram maxime decerecincelligere hominem, cui calium 
producendorum daca efl faculcas , & per cujus vicam iftorum vis fefe 
penicus difFundic. Ea res nece/licacem nobis imponic, negleflam a plc- 
risq; dodirinam heic pr^miccendi , quancum quidem infticuco noftro 
fufSccre videbicur. Saicem ne defmiciones rerum moralium, quas da- 
bimus, obfcuritace auc novicate fua ie(f^orem morencur,cui ejusmodi 
genera in vulgaribus libellis forcafTe rarius occurrerunc. Quod fi 
pleraq,- iflh^c delicacis innucrici liceris fafl:idianc,&ad novavocabula 
Lacio ignoca froncem contrahanc, illos hanc veniam pofcimus, uc fi 
ipfos circa delicias fuas quandoq'/pIus facis argucances ferimuSj eciam 
ijdem no5 paulifperc6'x.^'^«ai>magis rerum,quam flofculosverborum 
fedlances colerenc. Nam qua racione iflha?c commodius exprimi pos- 
flnr, nondum difpicimus , ni per c^diofasambagesmajoreobfcuricace 
cadem involvere velimus. Abs novicacis calumnia vindicabic nos 
illud Ciceronis de fimhm 1. ^. Imfonenda nova novis rehm nomina^ ^3uod 
^uidem nemo mediocriter do^m mirabitur, cogitans^ inomni arte » cujiu. 
ufiis vulgaris communis fj^ nonfit^muttam novitatem nominum ejfi^ AddU'» 
^isdein exemplis cum arcium IiberaIium,tumopificiorumfubjungic; 
^uo magis hocphUofe^ho fiaciendum ejl: ars enim philojophia esi vitdn: de 
qua dififerens accipere verha defioro non potest. Sed & fi quis nullo modo 
ifth^c cetrica digerere valetj. ei iicebic, his omiflis ad planiora fla* 
eitn cranfire. 

§. 2. Rcs igitur omnes,qiiarumc€)mpIexuhocuniverfumcom-* 
ponicur, uci fuis conflanc principiis, qua? cujusq; effencix confbicuen- 
d^ allignaviCp & accemperavic Creacor Q. M,.: ita earum qu^libec fuas 
fiabcre a.fFediones5ex difpoficione achabilicace fubflanti^redundan- 
Ces, nec non in cercas fcfe a^Siones pro modulo virium a Crearore in- 
dicaFum- efRindere deprehendicur. Illas nacurales folemus voca- 
re; pt>'flqu2m *nacur^ vocabulo defignari fuevic cum ipfa rerum 
creacarum miiverficas, tum modus ille & adus rerum , ex congenicis 
ipfarmn viribus fluens r pcr quas pFoducuncur infinicaj ill^ mocuum 

varie- 



CAPUT 1. I 

Varicfafcs, quibus offinia in hoccc univei^fb agicari ccrnimus. Ac 
cxcera quidem, qux operationes fuas vel cicra omncm ienfum, vei cum 
fenfu cancum dire(3:o,auc parumexquificereflexo, exercent, folo na- 
cursein/tindiuaguntur, fuasq; adiones modre quibusdam a ic ipfis in- 
vencis temperare hautquidquam norunc. Aft homini uti prxter in- 
fignem corporis habihtatem datum eft fmgulare -menti^ lumen-jCujus 
ope res poflec accuratius comprehendei-e, eas inter fe conferre, ex 
piotioribus ignotiora colhgere, deq^ rerum convcnientia inter fe ju- 
dicare; nec non uc motus fuos nonad eundem fempermodumcogc- 
rctur exfererc, fedeosdem expromere,fufpendere, ac moderari va- 
lerec, prout viderctur : ica ei-dem homiiai indukum adminiculaquxdam 
invenirc aut adhibcre, quibus utraq; facukas infignicer adjuvaretur 
ac dirigerecur. Quid nocionum inventum ftieric fublevando intellc* 
d:ui, nc per infinicam rerum variecacem confundererur, aliorumeft 
curacius cradere. Nobis illudjam efl difpiciendum, quomodo ad 
dirigcndos voiuncacis potiffimum adlus certum a-ttribuci genus rebus 
& motibusnaturalibusfitfuperimpofitum,ex quo pecuiiarisqucedam 
convenientia inatSionibushumanisrefukaret, & infignis quidam dc- 
eor atq; ordo vitam hominum cxornaret. Ft ifla attribuca vocantur 
e^ua moTdUa, quod ad ifla exiguntur, & ijsdem tempcrantur mores 
a£^ionescf; homJnum, quo diverfum ab horrida brucorum fimplici- 
Cate habicum faciemq; induantL^. 

§. 3. Fxinde commodiflime videmur entia moralia pofTc defi- 
nirc, quod fint modi quidam, rebus auc mocibus phyficis fuperad- 
diti ab entibus intelhgentibus, ad dirigendam potifTimum &: cempe- 
randam libcrtatcm a&uumhominis voluncariorum, & ad ordincm 
aliqucm ac decorem vitse humanse concihandum. M4)dos dicimus. 
Nam concinnius nobis videtur ens ratiflime dividerc in fubftantiam 
& modum, quam in fubflantiam & accidens. Modus porro uti fub- 
ilantize contradiftinguicur; ica eo ipfb fads patet, entia moralia non 
per fe fubfifterc, ^zA in fubftantiis, earumq'; motibus fundari, ipfasq; 
ccrra duntaxat ratione aflRcerc. Csterum modorum aUi ex ipfa re 
naturahter vciut profiuunt, aii j per potentiam intelii genrem rebus mo- 
disq; phyficis fuperadduncur. Qupd enim intelledu praedicum efl, 

A 2 idex 



4 LIBRI I. 

id ex reflexa rerumjcognitione, carundemq; intcr fe collacionc tales 
potell: notiones formare, qux ad dirigendam facultatemhomogene« 
am funt idone^. ¥x ex hoc genere quoq. funt entia moralia, Qup- 
rum primum autorem merico Deum O.M.dixeris, quiutiqaioluit, uc 
mortales hanc vitam fmecultu, fmemore, ad brutorum milar tranfi- 
rent ; fed ut i/la , & eorundem a6tiones ccrta ratione f orent temperata : 
jd quod citraentiamorahafierinequibat. Pleraq;tamenarbitrio ipfo- 
rum hominum poil: fuperaddita, prouc vic^ humanas excolend^, & 
veluc in ordinem digerenda^, calia incroduci proficuum videbacur. 
Hinc eciam finis eorundempacefcic, qui non efl, uci encium phyfico- 
rum, perfedio hujus univerfi , fedpeculiaricerpcrfediiovicaj humanse, 
quacenus pr^ brucorum vica decori cujusdam ordinis capax erac; ucq; 
in re maxime vaga, qualis efl mDcus animihumani,concinna aliqua 
harmonia invenirecur. 

§. 4. Porro uti modus originarius producendi encia phyfica cfl 
crcatio; ita modum,quo entia moralia producuncur, vix melius pos- 
fis exprimere, quam per vocabulum impofitiom. Scilicet quiailla non 
ex principiis intrinfecis fubftanticererum proveniunt, fedrebusjam 
exiftencibus & phyfice perfedis, eorundemq; efFedibus nacuralibus 
func fuperaddica ex arbicrio encium incelligencium , adeoq;unice per 
eorundem decerminacionem exiftenciam nancifcuncur. Ac per ea- 
dem ipfis cerci quoq; efFedus affignancur, qui icerum eorundem lubicu 
poffunc deleri 5 nulla mucacione phyfica in re, cui eranc fuperaddici , 
provenience. Undc vis operandi,qv^ illis ineft, non in hoc confi- 
liic, ucincrinfecafua efficacia mocum aliquem phyficum, autmutatio* 
nem in re aliqua immediace producanc; (cd. tum in eo, uc pateac ho-* 
minibus, qua racione libercas adionum ipfis fic moderanda; tum 
uc pecubariter reddantur habiles ad commodum vel incommodum 
aliquod recipiendum, vel etiamadcertasadionesadverfusaliumcum 
peculiari effedlu exerccndas. Et efficacia quidem entium moralium 
a Deo inflicucorum indefluic, quod penes ipfum tanquam creatorem 
fueric hbercacem voluncacis,quam hominiconcedereplacuerac, cercis 
iimicibus circumfcribere^&reludanccm incencaco aliquo malo verfus 
cam, quam ipfe vult^ partsm flectere. Sed 6c hoiuyines abg fcfe inven» 
. ^ tisvJrn 



CAPUT 1. f 

ds vini potuerunt adderc, pcr fuas vires reprxrcntato aliquo malo ei, 
quifcfe iflis conformare detredaveriL-.. 

§. f. Cum igicur entia moraiia fint infticuta ad conciiiandum 
ordinem vitse morcaiium; cui fini requiritur, uc & illi, qucis ad cam 
noritiam cd vivendum, cerco fe modoinvicem liabeant, &a£liones 
fuas ccrto modo rcgant, & deniq; circarcs, quarum in vita liumana 
ufusciljccrcomodofefegcrant: ideo eadempotiflimum velut inh^- 
rere intelliguncur hommibm ^ ipforumq;<^f?/^/^/tej,&aliquatcnus nhmj 
per naturam , aut adjuvante eam induflria hominum , produdis. 
Quamvis aucem juxca hxccria fubjcdla eorundem divifio non abfur. 
de pocerac inflicui ; concinnius camen vifum fiiic, ad normam enti- 
um phyficorum ifla quoq; moralia in clafrcsredigere. Idq; tumquia 
in illa majori fludio inquifivcre philofophi, fic utex eorundcmcom- 
paratione hifce mulcum lucis accedere poffic ; tum quia vix alitcr 
quam ad analogiam encium phyficorum incelledus nofler materi3& 
immcrfus moralia concipere valeiL^. 

§. <S. Ecfi aucem encia moralia non per fe fubfiflant, adeoq; iti 
univerfum non inclaffcfubflantiarum, fed modorum fmt cenfenda:^ 
deprehcndimus came qu^dam concipi ad modum fubflanciarum, quia 
in lis alia moralia vidcncur immediace fundari pari ferc racionc, qua 
fubflanciis corporeis quanticas &quaHcaces inh^rent. Verum quem* 
admodumfubflanci^phyficsevelut fupponunrfpacium, in quofuam 
quam habcnc nacuralem exiftenciam ponunr,&mocus fuos phyficos 
cxercenc: ica ad harumanalogiam eriam perfbnse potiflimum mora- 
les dicuntur , & incelliguncur efle in Statu ; qui icidem iis velutr fiippo- 
nicuraucfubflernicur,ucineoa6Iiones acq;eiredus fuos exferanc Indc 
nacura flacus rion incongrue exprimi pocefI:,quod fic ensmoralefup- 
poficivum, obanalogiam, quam habeccum fpatio; quod icidcmnon; 
videcur aliquod ens primarium, ^^6. eo deflmamm, ut cseccris velutr 
fubflcrnatur , eaq'; cerco modo fuflineat. Sic & cerci flacus f unt infli- 
lutinonpropcer fe, fed uc iniisperfona; morales exiftere incelligancun 
Quanquam in eo difFerat flacife a fpario, quod hoc fic quoddam fub- 
Aanciap genus immobile, & cxcenfum primo acper fe, quodeciam 
lublatis rebus naturalibus exiftcrc queat; fiatus Vcro(ut & cjetcra mora^ 

A 3 liafof* 



^ 



S LIBRI t 

iiaforfnalkerconriderata& qua talia)modi&atttibtiri duntaxac ratio- 
ncm obtmeat, ica uc remotis perfonis, quse in fiiacuillomoraliefle in- 
telliguncur , ipie quoq, ftacus exiftenciam fuam vix amplius cueri 
pofle videacur. 

§. 7. irorro uti fpatium duplex eft ; unum fccundum quod res 
uhi efle dicuncur, auc inloco, v. g. hic, illic,- alcerum fccundum quod 
dicuncur efle quando^ auc in tempore, v.g hodie, heri, cras: ad eun^ 
demmodum dupliciseiregeneris fl:atum animadvertimus, unum qui 
nocac^i// morale, feu quicum loco'aliquam habetanalogiam; alte- 
rum qui nocac refpedum ad cempus,'^quatenus ex eo moralis aliquis 
cftedus redundac in illos, qui in iflocemporeexifl:eredicuncur. Prior 
ftacus loco analogus confiderari pocefl: vcl indetermmaic^^^^dXtww^ dun- 
taxac ex qualicacibus moralibus rcfulcac: vel detetminatey quatenus 
ctiam refpedlum ad quanticacem aliquam moralcm & comparacionem 
involvic. Scacus hominis indecerminateconfidcratuscfl: vcl naturalis^ 
Vel adventitim. Naturalem hominis ilatum vocamus , non quod is 
citraomnem impoficionemex phyficisprincipiiseflenci^humanar flu- 
ati fed quodeximpofitioncNuminis, non ex arbitriohominum, ho- 
minem fl:atim ab ipfa nativitace comicccur. Solemus autem fl:atum 
hominis naturalemconfiderarcvel^^/k^^, vel/;? ordme adalios hcmi" 
ms. Priori modo confideracum fl-acum hominisnacuralemtantifper, 
cum commodiore vocabulo defl:ituamur, vocabimus humanicacem , 
(eu condicionem illam , in qua homocfl[econfl:itutusintelligitur,dum 
eximium pra; aliis animantibus eum cfle voluit Creator. Cwev$ 
9Jj. I, Nohis ferfonam impofiiit ipja natura, magna cum exceaentia , prd:ftan-' 
tiaj^ animantimn reliquonm. Fx quo fl:acu fluic, quod homo debeac 
eflie creacura aucorcm fui agnofcens, colensq',- & ipfius opera admi- 
rans ; quodq; divcrfa plane a brucis racione vica eidem fic exigenda. 
Kuic fl:acui vita & condicio befl:iarum opponicur. In ordme autem ad 
alios hommes confideracus nacuralis fl:acus ille dicicuf, prouc incelligun^ 
tur homines fe invicem habere ex nuda illa &univcrfali cognacione; 
quse ex fimiUcudine nacurse refulcac,anre fa£lum aliquod auc pa£tum 
humanum , quo pecu'iaricer unus alceri reddicus fueric obnoxius. 
1^0 fenfu in fl:atu nacurali invicem vivere dicuncur, qui neq, commu- 

nem 



CAPUT l 7 

ncm habent doinmum5& quorum unus alceri non eft fubje^uSjquiqiin- 
ter fc neq, beneficio neq; in juria func cognici. Adventmiu aucem ftacus 
cft, qui nafcencibus , auc jam nacis fado aliquo humano fiipervenic. 
Cujus divifiones infra commodius adducencur. Ubi obicer obfer- 
Vandum, non efle quod pucec ahquis, ftacum nacuralem pofteriori 
fenfu nunquam cxcitifrej auc exiftere pofle, ideo quodnunquamexci- 
terinc plures homines, qui nuda illa nacur^ fimilitudine, prouc a co- 
gnatione abflrahir, cicra vinculum advencicium incer fe fuerinc con- 
|un(fti. Evam quippe Adamo vinculo conjugali fuifle fbciatam. Ex 
hifcc defcendentes per communionem fangvinis & flirpis, cognaci- 
onemq; arftius coaluifle. Verum fciendum, vinculum illud ex co- 
gnacione refultans paulacim inter eos exolcfcere, qui longe a com- 
muni flirpe (unt remoti; nec idem ulterius fere judicacur vim ali- 
, quam obtinere, quam quousq'; ifti exprimendo pecuharia homines 
vocabula invenerunc. Adeoq; Hcec ab inicio generis humani ille 
ilacus a£lu non excicerit;idemcamendeincepslapfu cemporum cmcr- 
fic, poflquam communis fHrpi&memoria, auc ex eadem ortaBnccefli* 
tudinis fenfus forec excindus. 

§. g. Quanquam aucem omnis flarus refpedum aliquem& hz^ 
bicudinem involvac adverfus alios in eo, qui in flacueffedicicur;cum 
quemlibec ftacum comicecur jus auc obligacio aliqua, qu^fineobjedlo, 
in quo vim fuam exferac, non inrelligicur: magis cxprefle tamenqui- 
dam flacus refpedum ergaalios homines notant; quibus fciHcet fi- 
mul exprimicur modus, quo fua negotia invicem cxpediunc homi- 
nes. Uci func pr^cipue/'^^, ^hcllum. Pax quippe efk flacus iile, quo 
homines incer fe quiece, & citra injurias violencas agunt, & qus invi- 
eem debent, veJut ex obligatione & ulcro prsefbanc. Bellum concra 
cfl flatus injurias violencas mucuo inferenrium & propulfancium, aut 
qu^ fibi debcncur vi excorquere nicencium. Dividi potell/^^Ar mcom^ 
munem, qux adverfus quoslibec homines per fola officia, ex mero ju- 
renacur^ fluencia, colitur : ^femUarem^ quse expreffis foederrbus, & 
cercis prseflacionibus conflac. Qu^ iterum eit vei intemay incer mem-^ 
bra ejusdem reipublic^: vtlexterna, erga aiios extranoflram rempe 
conflicucos; amicos vulgares, auc pccuiiares ac foederacos. BeliHm alr* 



S : LIBRI I. 

quod commune aiit Univerrale ormiium in omnes inter homines non 
datur; cum illud /ic confe6larium flatus befliarum, Bellum farthii- 
iare^ quod in cercos duncaxac homines gericur, efl Vel 'mternum fea 
civiie, vel externum. Illud gericur inter ejusdem reip. membra; hoc 
incer eos, qui eadem civicace non concinencur. Qimndo fufpendun^ 
tur adus belhci, f^acu manence, mducm vocantur. 

§. 5>. Betermmate confiderari pofrunt aliqui ftacus prout adjun^ 
dam habenc intenfionem aut remifljonem exiflimationis, feu prouc 
muitum aut parum honorifici cenfentur. Cum enim quemiibet fla- 
rum aliqua jura aut obligationes comitentur: eofpiendidiorplerumq; 
cenfetur flacus, quo plura & yaiidiorajuraisadjun(f^ahabuerit3 aut fi 
obligationes eo tendant;, uttaics teneatur pr^flare operas, quse in- 
fignem vim animi aut ingenij requirunt. Contra qu^ craffo labore 
obeuntur,utplurimumparumdignationis habere judicantur. 

§. lo. Pofterius genus flatus, quod refpedum ad tempus habec 
cumeffed:u moraii confideratum, dividi potefl. i. m junio?*atum ^ 
femoratum. Quorum uterq; dicitur vei in refpedu ad durationem ^i- 
/tentise in vita humana, vocacurq; setas; cujus gradusinfantia, pueri- 
cia, adolefcentia, juvcntus, aetas viriiis, ftata, vergens, fenilis, decrepi- 
ca : vel in refpedu ad ftatum aiiquem adventitium, prout quis diu in 
eo fuit verfatus. % In majoremitatem-, quando quis per i^tatem cenfe- 
cur idoneus ad bona fua proprio Marte adminiflranda; & minorcnnh 
tatcm^ cum quis tutore adhuc aut curatore opus habet, eo quod ob 
judicij imbeciliitatem, aut affe^tuum in vana impetum rebus fuis non 
fatis dextre pr^elle poHe pr^efumatur. Cui ftatuiapud diverfbspo- 
puios diverfi termini conftituti deprehenduntur. A minorennitatc 
differc setas doii capax, cui itidem in univerfum certus terminus affi- 
gnari nequit. Memorabiiem modum doii expiorandi referc Mlianus 
1. V. c.|i6'. Vuer cum auream laminam^ qu^ ex J)ian<x, corona deciderat , 
fuflulijjet ^in judicium adduUm eft. Judices igitur crefundia^ talos^ ^ lami- 
nam auream propojuerunt puero : [qui cum iterum ad aurum fi contuhjfet^ 
fkxmeft tanquamfdcrilegus. 

§. II. Antequam ad alia difcedamus, iilud quoq; mbnendum 
Videtur, quod ob inopiam vocabuiorum uno eodemq; nomine fre- 

quencer 



CAPUT. I. p 

qventercogamur exprimere&flatumi & attributum flatui proprium. 
Qvae camen revera diftinda func,& diverfo modo concipiuntur. (Sc- 
neca de beneficiis 1. z, c. 34. {Ingens copU eH rerumfine nominc, qua^ non 
tro^riis appellatiombm notamm ^fed alienis 3 comraodatis^) Sic V. g. liber- 
tas pro flatu concipicur ad analogiam fpacij; pro facukate agendi ad 
modum qualicacis adiv^. Sic nobiliras alias nocat flatum, alias atcri^ 
bucum perfon^, quod ad modum pacibilis qualicacis concipicur. Sed 
nec illud przecereundum, quemadmodum una perfonainpluribusfla- 
cibus fimul exiflere pocefl, modo obligaciones, quse flacus illos comi- 
tancur, fibi invicem non adverfencur: ica obligaciones , qv^ uni cui- 
piam flacui adhcerenc, pofle ex diverfis principiis per parces derivari. 
Unde hauc ftatim ille, qvi obligaciones ex uno aliqvo principio fluences 
colligic, reliqvis pr^cermiflis, ejusmodi formac flacum,cui prsecereas, 
qvarum ipfe meminic, nullse poffinc adha^rere obligaciones auc debe- 
anc. Sic qvi ex fohs Scripcuris Sacris parces officij facerdocum coUigit, 
haucqvidqvam negat, ad illa qvoq^ obeundaeosdem obHgari,qv3e ex 
conflicucionibus fingularum civicacum reqviruncur, Sic & nos , qvi 
heic iila duntaxat hominis officia tradimus, qvorum neceffitas ex lu-^ 
mine rationis colHgi pocefl, neqvaqvam percendimus, ejusmodi fla- 
tum hominum unqvam exciciffe, auc jam eflepofle auc debere, in qvo 
folse iflas obligaciones in eundem caderenc. Qvanqvam illud forcafle 
fupervacuumfueric mulcis inqvirere, an caHs flacus hominum exiflere 
unqvam debueric. Neq; enim ica liqvido probacum adhuc efl , qvod 
aliqvi tradunc; fihomo manfijfet in fiatu fanBitatis frim^v^ , fiolam na* 
natufdi iegem uti ah initio illum rexitj ita re^uram deinceps fuijje > mfic[uod 
und aut alterafoptiva accedere foterat, Nefcio enim an probabile fic, 
genushumanum,ucucpeccaci expers, perpecuo incra uni??s horci fpacia 
jevum fuiffe exadlurum, fru^tibus fponce enacis viditans, nec per in- 
duflriam ac varias arces invencas culcura vicse ailaca. Qyid enim, ho- 
minibusmulcipiicacis,parciculares fociecaces, rerump. inflar habentes, 
fan<fticaci obfliciflenc,nondum difpicio. Afl ifliusmodi fociecaces fme 
legibus pofitivis incelligi non poffe videncur. 

§, 12. Encia moralia, qvse ad analogiam fubflantiarum eoncipi-^ 
uncurjdieuncur/^;^/^^ moralcs, qvse func homines fmguii^ aut per 



10 LIBRI I 

Vmculummorale in unum fyftema connexi,conrideracicum ilaeu ho 

auc munerejin quo in vita communi verfancur. Sunc aucem perfo- 

nse morales vtlfimpiices vei compoju^. Simplices pro difcrimine ftar 

tuum vel munerum, in quibus verfancur, func vel fuhlicx. YQ\privat£y 

prouc ipforum munus immediace ad ufum fociccacis civilis, auc pro- 

prium cujusqjcommodum fpedlac. Perfonx publicar ex ufu populo- 

rum Chriflianorum difpefcuncur mpoliticas & eccLefiaflicas. Hlse funfi 

vcXfrmctpales vel mlnm principales. Incer illas qusedam cum fummo 

imperio remp.regunc; qu^dam poccflace a fummo imperio delegaca 

parcem aliquam imperij exfeqvuncur, quos magi/lracus proprie accc- 

pco vocabulo dicunc ,• vel circa rede gubernandam remp. confilia 

fuggerunc. Mm^^ prmcipaks operam minus nobilem reip. & magiflra- 

tibus uc calibus prasftanc. in bello magiflracibus refpondenc duces 

fuperiores & inferiores, quibus fubfunc miiices gregarij;.quos incer 

perfonas publicas eo refpe^lu poflis referre^ quod per fummam poce- 

flacem civilem immediace auc mediace aucorancur ad arma pro rep. 

ferenda. Peculiaris quoq; fpecies perfonarum policicarujn eft, quas 

dicere poffis reprdfentativas^ ideo quod perfonam aliorum referanc; 

qu^ fcil. poceflace & aucoricace agendi ab aliquo inflrudlae, hujus vicc 

negocia expediunc eodemcum effeclu, ac fi ab illo ipfo eflenc confc- 

£la: uc func legaci, vicarij, fyndici, & fimilcs. Ijflorumin/Iaraliquod 

incer privacas perfonas gerunc cucores & curacores, quacenus pupillo- 

rum & minorum res acqj negocia adminiflranc. Qup loco minus 

rede monec HohbesLevtathane c. XVI. in civicacibus non raro concin- 

gere,uc quis repr^fencec &gerac perfonam rei cujusdam inanimacap, 

quxq; adeo per fe perfona non efl, puca Fxclefise, Nofocomij, pon- 

tis. &c. Nam non neceilarium videcur, per fidionem quandam ifla- 

rumrerumaliquam perfonamconfticui; cum fimpliciflime dicacur, 

a civicace cercis hominibus injund:am curam cohigendi redicus illis 

rebus fervandis deftinacos, & qu^ eo nomine oriumur adiones pcr- 

feqaendi auc excipiendi. Qu^ perfonarum ecclefiaflicarum fic vari-. 

ccas, cuivis agnofcere in prochvi efl:, prouc rehgioni alicui innucricus 

fueric. Quid perfonarum quoq; fchol^ generenc, neminem erudi- 

cum fugcre poceft. Pnvatarvjm,perfoaarum magna eft variecas. Pr^^ 

cipuce 

il 



CAPllT I. n 

cipua illartim diflerefttiae dcrumuntur i. exncgotio,qii«fl:uauc^rti- 
ficio, circa quod quis efl occupacus, & unde rem facic, quod eft vd 
ingenuo dignum, vel cum fordibus conjundlum. z Ex condicionc 
feu ficu quafi morali, quo quis ucicur^in civicace. Quo intuicu alius 
cft civis, pleno auc minus pleno jure ; alius inquilinus , alius peregri- 
nus. 5. Fx condicione in familia; quo refpedlu aliquis eH: pacerfa- 
rnilias, qui marici, pacris ac heriperfonam fimul comple(5iporeft,aIia 
uxor, alius filius, & fervus; quse funcmembra velut ordinaria familiar, 
quibus extra ordinem'accedic incerdum hofpes. 4, Ex ftirpe; undc 
funcnobiles, quorum divcrfis in civicacibus diverfi gradus : & plebeij, 
j". Ex fexu & secace. Hinc efl puer, juvenis, vir^ fenex: illinc masj, 
foemina. Quanquam enim fcxus & numerus annorum non fit cx 
impoficione; ifla camen incer homines in vica communi aliquid mo* 
ralicacis involvunt, quatenus diverfos fexus diverfa decere intciligun.^ 
tur, alioq, modo difparicum fexu agere convenit. > • .'| 

§. 13. Perfonamoralisr^w/?^if//confl:icuitur, quando pluraindi- 
Vidua humana ica incer fe uniuntur, ut qux vi iflius unionis volunt aue 
aguntjpro una voluncace,unaq; a£lionc,nonpro pluribus cenfcancur. 
ldq;cuncficriincclligicur, quando flnguli voluncacem fuam voluncati 
unius hominis aut concilij ica fubjiciunt , ut pro omnium voluntate & 
a<^ione velint agnofcere , & ab aliis haberi , quicquid ifle decreverit auc 
gerit circa illa, quas ad unioiiis ejus naturam ut calem fpedanc,& fini 
cjusdem congruunc. Unde efl: , quod cum alias ubi plures quid volue- 
cint, aut egerint, tot voluntates & adliones extare incelligancur, quot nu- 
mero perfona? phyficae feuindividua humanaibinumerantur; in per- 
fbnamtamen compoficam coalicisunavoluntascribuacur,&qu^abil- 
lis uc talibus proficifcitur adio, una ccnfeatur, utut plura individua phy- 
fica ad eandem concurrerinr. Hinc eciam ejusmodi perfona compofi- 
tajura ac bona peculiaria poteflacfoletobcinere, quae haucquidquam 
finguli ex iflo corpore, qua cales, fibi arrogare auc vindicare poflint. 
Sed&illudheicobfervandum, quemadmodum corpora phyfica ma- 
nenceadem^ecfifuccefTucemporispervarias particularum acceffiones 
Jic decefliones cacitis momencis non parum in iis fueric mutatum ; fic per 
f)am,cularem individuorufuccefl^onem non deflnereeandemmanerc 



t8 LIBR! f. 

perfonam , nifi uno & eodem tempore calis miicatlo ingruac , qux prio- 
riscorpcrisracionempenitustollat. Qua derealiolocopluribus. Per- 
fonas porromoralesfeufocietatesadmodumperfonarum fimplicium 
dividere poflumus inpuhlicas ^privatas. IU^ iterum funt yci/acr^ vel 
folitic£, Inter facras alias poflumus vocarc^f;^^r^/(?J-,utefl: ecciefia ca- 
tholica , ecclefia particularis vel cercis civitatum terminis compreiienfa, 
veipublicis confefllonum formuiis diflrindla : Ytl Jpcciales^vxSum con^ 
cilia & fynodi, confifl:oria, presbyteria &c. Societas poiitica icidem 
cfl: Ytl ge^ef/ilis y ut respubiica,cujusmulteefpecies,fimpiices,compofl- 
t^, regulares, irreguiares; YcifankuUris^ ut Senatus, ordo eGuefl:ris, 
tribus , pariamentum &c. Societas fagata dicitur exercitus , cu jus par-^ 
tes funt iegio , turma , coliors , manipulus , &c. Sociecaces/?;"/^'^/^^ non 
foium funcfamiiise, ^c& & in civitatibus qu^ vocanturcoiiegia, puta 
mercacorum, opificum, & fimiiia. Omnes fpecies minucatim iieic 
coiligere, operse precium non videbacur. 

§. 14. Idporro circa nacuram perfonarum moralium fimplici- 
umobfervabimus,quemadmodumunus idemq; liomo in diverfis fl:a-< 
tibus, fibi invicemnonrepugnancibus, eflepotefl:; ita unusidemq; £\-^ 
mul piures veiut perfonas gererepocefl:, modo munia, qua* perfonas 
iilas comicancur , ab eodem fimul obiri queanc. Nam uti ex naturali 
racione idem non pocefl efle maricus & uxor, fiiius & fiiia ; nec ex moralt 
racione fimui dominus & fervus, judex & reus, ador & tefl:is: ita nil 
prohibec, quo minus idemfimuleflequeac v. g. domi pacerfamilias , in 
curia fenacor , in foro advocacus, in auia confiiiarius. Sciiicec quate- 
nus fingula ifla munia tocum hominem non requirunt, fed difiindlis 
remporibus commode obeuncur. Huc aliquo modo facit jliud Cicero- 
nisoffic. I. Inteliigendum eft, duabus quafi nos a mtufd indutos ejje peyfo- 
nis : quarum una communk efty ex eo quod omnes fatticipes fumu4 rationiSi 
fr£fanti£^ejus^ qua antecellimu^ befliis. Altera autem,qu£fropriefin' 
gulis cfttributa. His tertia adjungitur 3 quam cafim aliquis vel tempus im" 
fonit. J^arta etiam, quam nohumetipfits judicio noflro accommodamus% 
idem de Oratorc: tres perfonas unm fuftineo , meam^ adverfiarii, judicis. 
Acq; ea ratione fapientiores gentiiium TrvAvSsoIrila, quam rationi re- 
pugnare facis inteiiigebanc , excufacum iverunt 3 fciUcec uc in eodem nu- 

minc 



CAPUT l 15 

minc plures velucperfon^^onciperentur, prouc per diverfas^operati- 
Qnes in rerum nacurafefe iilud exferic. Maxim-isTynm difjen. 25. qz^^ 
fiU (ih Yi <p6ai^, m>kd j g; Qv6(jLct(a.iDeomm una mtura ,Jed mdta Jnnt 
nomina. 1S(os vero ^ fubjidio^quod hommibiis ^rdjlant^ fmgulis eomm, qu<& 
noflra esi igno-f^antia , nomina imponimm. Alitei» aliws Deofum appellatur. 
Sed & hoc ex nacura impofitionis facile incelligicur , quando alicui ho- 
mininovaperfonavelutinduicur, non fieriinipfophyficamquandam 
mucacionem , auc novas in eo quaUtates phyficas produci , veceresve au- 
geri: fed quicquid noviheicgeneratur, idintra fphseram rerummo- 
raUum fubfi/lit. Sic quando aliquis conful renunciatur, non ideo fic 
prudencior, neq; fi Magiftracu abieric , fmipUcior; ecfi aiiqui obferva- 
rinc, mulcorum adiones ex fplendore muneris non parum ponderis 
mutuari, & aHquos cum impcrio , & privatos non eosdem vifos. Id 
quod tamen ego inter deceptiones velut opticas,quas adparatus in- 
anium efficit,retulerim. Qvomodo rufi:ici ad efficaciam medicamento- 
rum etiam docloris titulum aliqvid facere credunt. Nifiqvod fiepe 
ingenia quaedam magnicudine negotiorum excitentur, otio obtorpe- 
fcanc, Vid. Co^nel. Nepos Alcibiade c, I. n. 3.4. Qvincamen Deus, fi ipfe 
alicui peculiarem imponac perfbnam , eidem quaUcaces , moralium 
menfuram fupergreflas, addere pofl[it, & foleat, dubitare non licet. 
Vid. Exod. lll. IV. Deut.XXXW.p. l. Sam.X.(S. p.MattkX.i.ip.20. 

§. if. Monendum deniq; & hoc videtur, homines perfonarum 
moraliumquasdam velut umbras & fimulacra quandoq',fingere,qvae 
iflas perludicrum repr^efentent. Unde fadum, ut perfon^ vocabu- 
lum fibi peculiariter fcena vindicarit. Fidlae autem perfonse eflentia in 
eo confiflit , ut alterius ferise perfon^ habitds , geflus , oratio dexcrc 
cxprimatur; ficut& omnis ipfius adparatus non nifi ludicram faciem 
prse fe fert; &qu« abs taU aguntur, aut dicuntur, nullum pofl fe effc- 
dlummoralem reUnqvunt, fcd folareprcefencationis dexteritate «fli- 
mancur. Afl: veras perfonas morales qvse producic impoficio 
haucqvidqvam itaefthbera,qvin ejusmodi qvalitates debeat prjefup- 
ponere, qvse aptajfinc, uc folidus aUquis effe^tus in vica humana indc 
proveniat Etiilas qui cjrca conflituendas perfbnas refpicere neglexe-* 
ric , per vecordem perulanciam mortalibus infultare efi: cenfendus. Sic 

B 3 poco- 



H LIBRI I. . . 

poceraf Caligula neqvam aliquem & /lolidum hominem confulem cre- 
are, dummodo civis Romanus illc forec, & inania fakem iftius mu-. 
neris obire noilec. Aft qvod eqvo fuo Incicato confulacum qvoqj defti- 
naret,idverofuror,&infipidapeculancia erac. Nonminus,qvamqvod 
eidem pacrisfamilias perfonam indueret, daca familia, domo ac fuppel- 
lediie, qvo invicaci ejus nominelaucius acciperencur, vid.^/^^^.C?//^.c.f f . 

§. 16^. Enimvero uc res, qvacenus fub obje(^um juris veniunc,in 
cenfum encium moraliu proprie referam^, opus non videcur. Non enira, 
qvemadmodum homines ob diverfumftacum aucmunus canqvam di- 
Verf^ perfon^ concipiuncur; icares qvocj; alicer concipimus, prouc 
noftra^ , auc aliense , auc nullius inceliiguncur. Scilicec quando qusedam 
resdominiumfubierunc, reiiquse dominiovacuse fuerunc relidae, non 
nova qvalicas ipfis rebusimpoficadebecinccIligi,{ed pocius incrodu£la 
rerum propriecace moralis aliqva qvalicas incer homines coepiccxiftc- 
re, qvx hos qvidem afficerec, in rebus auccm duntaxac cerminarctur. 
Uci enim, qvum res in communioneprimasvaforenc, homini jus erac; 
in medio pofica occupandoufibusfuisadplicare: ica dominio confticu- 
to jus peculiarefuic dacumdominoderedifponendi,&in reliquis non 
dominis enaca obligacio ab eadem re abflinendi. Res aucem ipfa: noi¥ 
nifi denominacionem aliqvam excrinfecam indc func forcicae, prouc 
ifliusjuris&obligacionis objedum confticuunc. Sic quando cercse res 
dicuncur reiigiofse &facra!, non inipfisrebusinhaerecqualicasmoralis, 
&fandimonia, fedhominibuscancumincumbic obiigacio eas rcs ccrto 
modo cradandi; qv^e obiigacio qvando remiccicur, in promifcuura 
ufum iiise icerum recidere incelliguncur. Si qvis camen omnino res qvas- 
dam moraies dicendas concenderic, is ica eric explicandus, uc morali- 
tas non formalicer, fedobjediiveduncaxacrebuscribuacur. 

§. ly. Haflenus de cncibus moradibus, quse concipiuncur adana- 
logiam fubftanciarum. Difpiciendum jam dc ijs quoq;, qu^ & for- 
maliccr func modi, & uccales concipiuncur. Videntur aucem modi 
commodiiHme poffe diflribuiin aj}ectivos> & ajiimattvos: fecundum 
ilios perfbn^ cerca racione afFedia^ inceiiiguncur, fecundurt^hos perfo- 
nx & rcs a:flimari apc^ func. lili vocabulo qualitatis^ hi quantitatii 
kafTune accepto veniunc. Qualicaces, quantuna noftro inflituco fuffi- 



CAPUT l if 

cit dividi poflunc mformites, & ofcrativa^s. Illag funf, quse non ten- 
dunc auc ordinancuc ad aclum 5c operacionem aliquam, fed cancum 
ad inftar nudse formae rubje£lo conveniunc, & cribuuncur. Unde i- 
ftas quoq; accribuca fimplicia poflis vocare. Operaciva qualicas eft 
Ytlpr^r^^ yQ\,orta. Illa e/l:, fecundum quam rcs apca auc efficax efle 
eoncipicuF ada^lum; & eft vei mtema, YQlextema, quam cciam dice- 
re poiBs pacibilem qualicacem moralem. Orca efl, quse a prima pro- 
renic; uc adus. 

§ Ig. Incer accributa moralia emimnttitulh 'quibus defignantur 

difcrimina perfonarum in vica communi fecundum eE/limacionem ac 

ftacum. Hi in duplici pociflimum differencia deprehenduncur. Qui- 

dam enim direde nocanc incenfionem exiflimacionis perfonarwm in 

vica communi, earumve qualicaces peculiares; ftacum aucem conno- 

tanc & innuunc, clarius auc obfcurius, prouc ille ciculus paucis auc piu- 

ribus Ilacibus aflignari fvevic. Uci func nomina adjediva, quee voca- 

bulis perfonarum honoris caufa foienc adjungi, v.g. (ereniHimus, emi- 

nenciHimus, illu/lrillimus, &c. Quidam aucem ciculi direde notanc 

aliquem ftacum, auc ficum feu locum peculiarem in flacu, indirede 

vcro connocanc incenfionem exiflimacionis, qu^ illi ftacui auc of?icio 

folec adhcerere : uc func nomina perfonarum moralium, falcem hono* 

rificum flacum obcinencium. Quar heic fpe6lancur non cam in' fe, 

quacenus funcnocionesalcerius incelle£lui flacum & ofiicium alicujus 

perfonse repracfencances; quam quaccnus ex impoficione hominum ju- 

ra, poceftacem, ac munus dcnocanc ejus,cui cribuuncur. Inde non eft 

prorfus de nihilo, quod incerdum magno ardore fupercicuHsincerho- 

mines pugnacur; ideo quodciculo denegaco, denegari quoq; alicuijin- 

telliganeur flacus, munus, poceflas acq; jura, quseifle ciculus exprimerc 

auc innuere folet. Id aucem accuracc heic ol^fcrvandum, quod circa 

plerosqi ciculos impoficio non fic perpecua & uniformis , Ced apud *di- 

verfos populos, auc apud eosdem diverfis remporibus magnopere va- 

riec. Sic prioris generis ciculi apud majores noftros oppido quam 

fimpliccs & modici ; & quod olim viro principi facis erac, hodic me- 

diocri fcribx fanridicur. Inde ejusmodi ciculorum incremenca non 

^mper augmencum dignicacis arguunc j fed ubi> ciculis glifcencibus, 

res 



ts LiBRi t; 

res ipfa permanfic, iftorunn valorem minuiffe e/l cenfendum. Qvin 
& in pofterioris generis ciculis raepilTime concingic, uc ciculus maneac, 
res ipfa, feu dignicas, & jus non parum augeacurj auc decrefcac. Sed 
& hoc freqvenciilimum eft, uc apud diverfas civicaces eodem voca- 
bulo diverfus dignicacis gradus exprimacur. Unde valde impericum 
forer, omnes, qvi ubiq'i locorum eundem ciculum gerunc, eademclaf^ 
fe cenfere. Eft 6c hoc obfervandum, aUqvando ahcui nudum ciculum 
cribui fine re,feu fine fun£lionibus&emolumencisillis,qv«alias iflum 
dculum comicari folencj eo duncaxac finej> uc exceriora infignia & cer- 
ffum incer cives fuos locum per eum confeqvacur. Circa ciculos de- 
nicf/familiarum principalium in EuropapociflimumconcingiCjUcidem 
ciculus aliqvando nocec profapiam fimul cum pofleffione nominacas 
dicionis, aliqvando profapiam cicra pofTeflionem cum folojure, ubi 
ordo cecigeric, fuccedendi. 

§. ip. Operaciv^ qvalicaces morales func vel a^iv£, vel/^^/m 
Illarum nobilidim^ fpccies func fot€ft(ts> jmj &, ohligatio. Potejias efl, 
qva qvis aliqvid legicime, & cum effedlu morali agcre poceft. Qyi 
cfFe(flus efl, uc akeri adferacur obligacio aliqvid exeqvendi, auc a£ii- 
Ones ab alcero cxercicas admiccendi, vel non impediendi; auc uc va* 
leac in alcerum conferre faculcacem aliqvid agendi auc habendi, qvas 
ancea aberac. Eft enim h^ec qvalicas maxime veluc difftifiva fui. Di- 
vidicur poceflas racione efHcacise in ferfeBam & mperfecfam. Illa eft, 
eujiis exercicium eciam per vim adferi poceft adverfus illos, qvi ean- 
dem illegicime impedire aggrediuncur, (vis aucem in civicacibus exfe- 
ricur pocifHmum per adionem, excra civicaces per bellum.) "H^c eft, 
cujus exercicio fi qvis illegicime fueric prohibicus, inhumanicer qvi- 
dem cra^lacur, ica camen uc ad idem aflerendum adlionem, auc beL 
landi jusnon habcac, nifi force, qvod eidem eflicaci^ dtti\.y necefiicas 
ftipDkveric. Dein incuicu fubje<5li poceflas dividicur in ferfonalem^ & 
communicahikmy. Illa eil, q vam qvi s in alcerum legicime cransferre non 
porefl:. Jn qva ipfa camen nonnulia: differencije occurrunc. Qya^dam 
cnim poceftaces ica ardle cum perfona func conjund^, uc earum a- 
6lus per alium re£te exerceri omnino neqveanc. Talis efl poce/tas 
xnarici \n corpus uxoris , quam per vicarium obire leges haucqvid- 

qvam 



- CAPUT L IT 

-quam admlfennt. Quarimdam aucem , etii ipfx qnoad JtT^^^' in alium 
transferri a nobis nequeanc, adus aliis delegari ad exercendum poflunr , 
ita camen uc omnem aucoricatem ab eohabeanc,in quoifla^ radicalicer 
hccrenc. Ex quo genere eil poceftas regum,qui voluncace popul^ 
funcconfticuci. Ifti enimjus regnandi in ahum cransferre nequeunc,&: 
tamen ad adus ejusdem exercendos opera miniflrorum uci poflunc_>. 
Poceflas communicabiUs eft,qu^abunoinalcerum rede cransferri po~ 
tefl, idq; vel proprio arbicrio, vel accedence aucoricace auc confenfu 
fuperioris. Deniq,rerpeclu obje(florumpleneq,poceftates ad quacuor 
Ipecies revocari poflunc. Refpiciunc enim illse Ytlperfi^as vel res , & 
ucrasqj vtXproprias vel aUenas. Pocellas in perfonam a£lionesq; proprias 
Vocacur lihettas., (ecfi quibus ambiguicacibus hos vocabulum laborec 
alibi fic cradendum.) Qu^camennoncanquamdivilumprincipiumab 
CD,cuicribuicur,€fl: concipienda,auc tanquamvis feipfum invicum ad 
quid adftringendi,(conf l.fl.D,^^ receptX.Y^Xi.ad^.. Aquil.) fed.uc fa- 
culcas de fe fuisq, adionibus proprio ex arbicrio difponendi. Poceftas 
inres proprias vocacur domimum. Pcceftas in perfonas alias Impetmm 
proprie efl; poceflas in rem alienamy?rw>^. 

§. 20. J^^m Yocabulumvaldeeftambiguum. Pra^ter illas enim 
fignificaciones, quibus ufurpatur pro lege , & complexu feu Syftemacc 
legum homogenearum, uc & pro fencentia a judice pronunciata; frc- 

: quenti/Hmum eft, ut accipiaturproqualitateiila morali, qua recle vel 
perfonis imperamus, vel res tenemus, aut cujus vi aliquid nobis debe- 
tur. Vidccur camen incer vocabula poceftatis & juris id difcriminis in- 
tercedere, quodillamagisinfmuet adualem prsefentiam didla^ quaHca- 

; tis inres velperfonas, obfcurius autem connotec modum, quo quis ea 
fic pocicus. Jus aucem proprie & perfpicucindicac, redle eam fuifle ad- 
quifitam , & re6te jam obcineri. Quia tamen plcr^q; fpecies poceftatis 
peculiareobcinencnomen,quo eaqualitas,perquam aliquid nobis de- 
beri intellieidir, caret, eam heic peculiaricer juris vocabulo infignirc 
placuic; etfi propcer pervulgacum ufum aliis ejusdem vocabuli figni- 
ficacionibus abftinere nolimus. Referimus autem jus ad qualic.i res adli- 
Vas eo refpedu, quod propcer illud ahquidabakeropoflic exigi. Sed 
klem quoqs incer qualitates moraks pafivas cenfecur, quaceiius per id 

' C aliquis 



jg LIBRI l 

aliquis rcdc quid accipcre potefl. Sunt enim qualitates pafHvse, per 
quasaliquisredequidliabere, pati, admittere velreciperepotefl. Ka- 
rumtres darividenturfpecies. Una, fecundum quam redle quid ad- 
mittimus, feditatamen, utnullanobisfit poteftas idemexigendi, nec 
alteri obligatio idem tribuendi , qualis e/l habilitas accipiendi donum 
aliquod mere gratuitum. Ejusrnodi aurem qualitatem non plane de 
.nihiio fingi, vel indeUcetinteUigere, quod v. g. judici, ne a partibus 
quocunq;^ pra^textu donum accipiat, interdici potefl. Altera, fecun- 
dum quam idonei fumus ad recipiendum quid ab altero, non qui« 
dem utab invito id poflit extorqueri, mfiforte fubigente neceilitate, 
fed ita tamen,ut alter idem ex virtute aUqua morali pr^flare tenea- 
Eur. Ha^c Gr^^io vocatur aptitudo. Tertia fecundum quam nos al- 
terum vel invitum ad quid exhibendum poifumus adigere, & ipfs 
ad idem plene eft obiigatus cx lege aUqua peenam delinitam didiu 
tante. Obfervandum autem & hoc^ multa communiter venire fub 
eenfum jurium, quse, fi accurate vehmus loqui, compofitum quid 
funt ex poteftate ac jure prefle didis , involventia fimul aut fuppo- 
nentia oWigationem, honorem^ aut fimile quid. Sic civitas feajus 
civitatis compleditur facukatem exercendi cum pleno cfFedu adus 
iftius civitatis membris peculiares, & jus fruendi commodis eisdem proi- 
priis, fupponens obligationem erga eandem. Sic v. g. honores li- 
teratorum compledluntur poteflatem exercendi certos a£lus ifli di- 
gnitati proprios, & jus commodis ejusdemordinisfruendijCui infuper 
intenfio exiftimationis adha^ret. 

§. 21. ohii^^atio cft, per quam quis pr^ftare aut admittere vei 
pati quid niecefTitaf e morali tenetur ; de cujus fpeciebus infra pluribus 
agetur.. Dantur etiam qualitatesmorales patibiles, qu^ certo modo 
iudicium hominum afficcre intelligunturi ficut inter quaHtates phy- 
ficas eo nomine vocantur , quibus faeultas fenfitiva afficitur ; ut efi: 
honor, ignominia, au6loritas, gravitas, claritas, obfcuritas, & fimiha..^ 
§. 22. Jam pauca quoq^ fubnedenda de modis sdtimativis feu 
quantitatihm mm^alihpi^, Adparetenim in vita communi perfonas & ; 
res ^ftimari non tantum fecundum extenfionem fubftantia;phyficxj.i 
auc intenfxonem mocusj, 6e qualicacum phyficarump prouc confide4 

. - _ Lirancor] 



CA?UT l ^^ ip 

rantuf tafiqnam aliquid ex principijsnaturalibus refulcans: fed & fe-- 
cundam aliud quantitatis genus^&diverfum a quancicacetam phyfi^ 
ca quam machematica; quse quantitas ex impoTicione, & decermina- 
cione pocencia; racionalis oricur. Deprehendicur aucem quancicas 
moralis& inrebus, qux didtur pmium-y & in perfonis, qux dicicur 
extfimatiOy quarum ucraqjfub valoris nocione Venit; & in adionibus, 
quae peculiari vocabulo carct. De fingulis fuo loco agecur. Acqj iftha^c 
de vaTiecate entium morahum pro racione infticuci noflri iufficerc 
pofTunc. De moralibus adtionu humanaru quancicacibus inferiusagecur. 
§. 23. C^cerum encia moraUa uci impoficioGi fuam debenc ori- 
ginem;itaabeadem ftabiHcatemquoq;, auc mutationes forciuncur, 
& ubi rfla veluc cefTaveric, ipfa fimulevanercunc; non fecus acq; ex- 
imSto lumine nmbra fimul difparec. F.c quidem, qu^ divina ex im- 
poficione orca func, non nifi divino arbicrio icerum tolluncur. Qua: 
.hominum placito confticuca funt, eodem iterum abolentur, ipfa per- 
- (bnarum aucrcrum fubflancia phyfica haucquidquam immucaca. 
Quanquam enim id per rerum nacuram nequeac fieri, ut quod femel 
efl fadlum, fadum non fic, uc qui conful fuit, confulnon fueriCj uc 
camen quis,quod fuic, definac effe, id coca die videmus; fimulq; uc 
cncia moraUa, quae in ahquo h^rebanc, penicus exolefcant, nuMo ve- 
lut vefligio reali reh£lo. Nunquam enim ens morale in vim quali- 
tatis phyficse evalefbere poteffc. Unde valde impericum cQt credercs 
fi ahcui perfbna qusedam imponatur,permidam impofitionem mo- 
f alem ipfi charaderem aUquem indelebilem imprimi. Sic fi ex ple- 
bejo quis fiac nobiUs, jura duncaxac noVa accipic, fubfliancia & quaH- 
taces phyfic^ nehiium mucancur. NobiUs fi fuo ordine ejiciacur, jurium 
tancum fuorum jadlura facic ; quse nacura dedic, omnia incegra perflant, 

CAPUT II 

DE CERTITUDINE DISCIPLINARUM, 

qu3J circa nioralia verfantur, 

/. ^U^'% difcifUnls mordibm emitudi-l^.. IniUamduntaxat difciplinam moralem 
nenj apodiUtCAm abjudicam^ caditdemon.fIratio,^U£dereii^udi-' 

2* ^idfii demonjirAtio* \ ne & pravitate aUmum humana' 

$% Frinc.piadmo^ftraitonHm^ j rum agif, 

C 2 5*0bjici 



ao LIBRI l 

S.ObjicltHrYerHmtmraUtmtncertitudo. \ oKe ^fi^^Utatls. 

if. An qmd honejium am^tnrpc ante omnem g. Groijj jfementia expendlfur* 

impojitionem f i o, In qmntitai\bHS morahbns datur lattz 

^, AnijlttisreiargumentMmJttpHdcr? tudo. 

S» DelatitudmeailionummoraliHmrati. t t,.^idvocetur meraliter certum, 

__ §. L 

f35^;^\~Z^^|Nolica dudum plerosq; eruditorum tenet perfyafio, di- 
^■v^^ifciplinismoralibusdeefleillam certicudinem, qua fci- 
i^S^enci^ ali^, & cumprimis machemacic^ gaudenc^ eo , 
^r^jquod in illis locum non habeanc demonflraciones, ex 
"^^^quibus folis liquida fciencia, mecuqjerroris vacua pro- 
venic;fedqu^circa easdem cognofcuncur, probabili duncaxac opini^ 
one conftare. Qu^ res quidem immane quancum nocuic nobiUfli- 
mis, vicieq; human^ maxime neceflariis difciplinis. Inde enim fadum, 
dc fufpenfo fere brachio dodi excolerenc, quse camlubrico mnici fun- 
damencocredebanc; & plaufibilis heic negligencibus excufacio flippe- 
tebatj cercis demonfliracionibusiflahaucquidquamconcineri, fedcraf^ 
fa duncaxac Ntinerva pofle crav5lari. Quem errorem hauc parum aluit 
aucoricas Anftotelis ^ quem^ pleriq7 incellexifle fummum erudicionis 
faftigium credidere, quafi^quo ulcerius progrederecur humani ingenii 
folercia non haberec; Ejus. func de difciplinis, moralibusifthsec decre- 

t^V.WlC.d.Q. Nicom, l.I. C.L, To dK;,oi^sq ^XOfJt-o^iXijg h a'7s-a,av '{Q^g Koymq^ s^ 
^rileov^ dccuratd tr^aci-atio non fimUv modom unoquoi^ genere exqmrenda 
^Jio- T<x,Kak0L^. m dtK-aja^n^^-Cuv jfTiroPiijiKn o-KSTr&fla^y. Tocdvjwsz^^ 2^i<pa-^ 
t^^-n^, Ts-XdvriV, uic^i ^oxmvo^M fzovov e^vajy^pvcrH ^'i ^rj^^ Honefta autenK^ jur 
fta^ de quihm- civilts difciplina confideraty tantam differenttamtantum^ej*z:^ 
rofem m jehahent yUt lege non natura eftfe videantur, Kyaivrilh h '^ loi"- 
^ct)v }ig:\ sK^j^ii^Tm^Xsyovjag-TrzLXU^^^K^ TaTTca. TuXriS-k sv^eiKvui&ai- Contenti 
igituf' crinim) fi nosy cum de tahhm- (^extalihusdifterammjpngmquadam 
idmervay at^ adumhrata Jigufattone 'uerum- ofiendamtis. m^irajhuf/^svii 
'^s9iVB7n locr^lgv 7dK^t(^sij7n<^yiT&iv >ca3-" syca(^vyst@^y sCp' ooov ri t^ 'n^dyfJLO.' 
"J^^pvcng s7n^sxfl<^- Tla^a7rkncno3/y6 (pcuvsjaji, fjLa&tjfjia^iKS rs TnS-avoAoySv- 
7(^ dTTz^sxeSai, ^^ fn^Jo^tKov ^^« J«? d7mi]eiv. 'Eft enim eruditi eatenus 
€xa^am m unocjuo^genere explicationem rcqmrere, qmtenui ^ati m //- 



CAPUT. II. 2X 

/^^- ndtufapotef}. 7{im i^mathemiticmfuaf.mihm utentem adijrohare} 
^ ah 0'>*atofe demonjirationes exigeve^ ftmile vitium videtuv. Enimvero 
Htifbla hujas aucoritate hautquidquam movemur; ita quid ad racio- 
nes ipfius aut aliorumpr^cipuasrerpondendumric,exponemus,pofl:- 
quam de nacura demon/lrationis pauca pr-^miferimus.. 

§. z. Demon/lrare igitur nobis eft, rerum propolitarum certi- 

tudinem necefiariam e certis principiis tanquamfuiscaurisindubitaco 

cognofcendam fyilogiftice deducere.. Quod quanquam in fe ma- 

nifeftum fic, & ex quotidiana Mathematicorum praxi liquido adpa- 

reat, quibusnemo lanus artificium demonftrandi abjudicavic; tamen 

unius atq; ulcerius vocabuli prava incerpretatio eftecic,ut plurimiphi- 

lolbphorum hadenus mifere heic fuerint hallucinati, & ex multis 

philofophi^ partibus per fummam infciciam demonflrationes|^exclu- 

ferint; Origo erroris inde porifHmum promanavit, quod cum fuhje- 

Cium demonflfationis necesfarium effe debere dicatur, idillihocmodo 

fint interprecaci , quod in fyllogifmo demonflrativo fubjedum con- 

clufionis, prsedicato contradiflindum , debeat efle ens neceffario exi- 

ftens. e g. in trito illo exemplo, & quo tanquam cothurno utuntur, 

Bomo-eft rifibilis, quia rationaliSji^^^^^^fubje^tnmdemonflrationisha- 

becur; qui utiq,ensneceffarium. Enimvero fubjedtum demonftracio- 

nis non eft: fimplex aliquis terminus, fed integra enunciatio, cujusne- 

ceflaria veritas ex certis principiis fyllogifticededucitur. Ubi quidem 

parum inrereft,an fubjed\im propofitionis demonfTtrabilis neceffario' 

exiftac, vel non; fed fufficit, fipofitaejusexiftentia ccrt^ ipfi affe£ti- 

ones neceflario competant, easq; eidem competere ex indubiis prin- 

cipiis oflendi queat. Sicut parum mathematjcis cur^eft, neceflari- 

um an (^ntingens fit ens triangulum, dummodo id demonflreturj. 

cjus angalos effe duobus re6tis sequales Adeoq; neceflarium dicitur 

fubjedum demonftrationis propter neceffariam connexionem, qua^ 

in ea enunciatione prsedicatum fubjedo coh^ret. 

§. 3. Qiiales autem oporteat effe illas propofitiones, per quas 
demonflratio fit exfine, & eftedu hujus facilc intelligitur. Scientia 
cft illud, quod per demonftrationem qu^rimus, idefl^cognitiocertaj. 
liquidajSc ab erroris metu immunis. ii.oiv\i^ v7nAafji,^civo[ji,£v,dcJ7h<^f^s&ce>- 



%t LIBRI I. 

fjtri svUx^^^ «'^ ^'f «%«!'• ^^^^f^ idquodfilwiUy r.onpjje ditey fife hahn 
exifimamm. Anftot. Bthic. ad'Nicom. I.VI. c.3. Igicur veras efle iJlas 
neceilum e/ljreapfe, nonex folaconceflione, auc exhypothefi. Nam 
ecfiex pofica hypochefi, mulcce conclufionesconcacenac^ deducique- 
ant: nonpollunc non camen, qu^ exprincipio velucprecario autilli- 
quido derivancur, fcacuriginisfua^indolem fapere. Ec fi velmaxime 
dencur dua^hypochefes concrari^e, quarum alcerutram Veram efie nc- 
ceflum fic,ex iisdem tamcn-rooTiduncaxacindubicacodemonflraripo- 
terit, d ho-n firiTiicacem fua hypochefeos femper canquam conditionem 
lupponet. Fasdem quoq^ oportet efle^r/w^, idq; ut vel uiteriori 
probatione non indigeant, fcd ipfa fui evidentia fidem mereantur; 
vel ut demum ulcimo ad aliqvam primam vericatem reduci queanc. 
Quemadmodum autem qv^dam propofitiones a primis principiis 
propius, qv^dam longius abfunt; ica non efl credendum, qvamvis 
demonflracionem unico fyllogifmo femper debere abfolvi \ fed a pro- 
poficione demonflranda argumencationes eousq; fiint continuandse, 
donec ad primum ahqvod principium deveniatur. Non enim iili 
folumre^Ie ratiocinantur, q vi fubinde quicqmd.,4tqm, etgo ingeminanc; 
fed & qvi incipiendo a principiis evidenti/Timis texere norunt difcur- 
fum ex confeqventibus continuo neceffariis. Reqviricur & hoc, uc 
immediat£ finc esedem, idefl, citra interruptionem aut hiatumexfe 
continuo fluences. Ad cacen^ namq; inflar confercam oporcec efTe 
argumencacionem demonflracivam, fingulis enunciacionibus veluc 
annulacim mucuo nexis, qvarum una abrupta aut deficiente, tota ra- 
tiocinij perit compages. Caufi dcniq^co^eh^omidcoCunty quodratlon 
concineanc, quare in propoficione dembnftrabili prasdicacum fubje- 
^lo neceflario compecac. QVce omnia prohxius explanavic Erhafd. 
VFeigelimmAnalyfiAnJlotelica exhuclide re[lttuta,Q^o exnoftratibus de 
illa dodrina hadenus nemo meHus efl meritus. 

§. 4. His prsemifHs ulcerius& hoc obfervandumjCtfi qvicqvid 
cfl: difciplioarum rhorahum id habeant commune, ut non intra nu- 
dam theoriam fubfiflant, fed in ufum transferridebeant: non levc 
tamcn difcrimen incer duas illarum prsecipuas Hcet deprehenderc; 
quarum una vcrfatur circa re6licudincm a^lionum humanarum in 

ordine 



CAPUT II 25 

brdine ad legesjaltcra circa dexcram gubernationem a^^iortnm fua- 
rum & alienarum, ad fecuricacem & ucilicatem pocisfimum publicam, 
Poilerior qvippeh^c fedem fuam pocirtlmum forticur fubprudencia, 
qvam Anjloteks ad^ mam. l.VL c.f.definic?|/i/ dAfj^^^fifjet A^yyTitaali- 
KYiv 'ssBi /^ dv^^odTTCti dyct^ci, ffg^ Kaaci. habitum vevum cum fatione aciivum 
circa ea.qu^ hona ^ maU hominijum. Unde prudentis officium d. 1. 
ita deflgnatur ; (J<?>c« In (p^ovifxa «ra/, to ^vvuSaj KccAcog f^y^svauc^ •rs^ rd du- 
7aJ dyaSot k^ (7Vfi(ps^ov]u, «r^V '^h ^v oP^ov. Videtur frudentis vin ejppro- 
-pnumjfojje f^ecte conjutaH de iis,qu£ fibi ipfi honafunt ^ utilia ad hem 
vivendum in univerfum. Atq; haec fua dogmaca fuperflruic axiomati- 
bus formatis ex dextra morum humanorum acq; evencuum in re- 
bus humanis obfervacione & collatione. Fabius apud LiviumX. 22. v.3^. 
Hon eventPLS modo hoc docet^liultorum tjie magijlereji :fed eadem ratio qud 
fuit^futuva^j^ donec e^dem fes manebunt ,immutahilis efi. Ifla tamenaxi- 
omata cam firma cfle non videntur, ut inde demonflrationes indu- 
bise deduci qveant, proprer infignem lubricitatem, & inconflantiam^ 
qva; fubinde in hominum ingeniis occurrit; & quod eventus rcrura 
f^penumero levi momenco impulfi in diverfum cadant. Accedic 
qvodm adpiicacione iftorum axiomacum humana perfpicacia fre- 
quenter faliacur propcer improvifos cafus,qviomniarepencecurbant;; 
& qvod divina providencia morcaiibus eciam afluciiTime difpoilca 
faepe eiudere fbleac. Unde qvi in adlu rcrum verfantnr confilia fua 
hautquidquam ad dK^l^HAv demonfiracionum exigere laboranc; fed 
«bi fagaciffima circumfpeflione, & quadam quafi divinacione fuerunt 
ufi, evenrum fatis commktunc. Vid. xSamuel. X. v. 12. Sicuci & pie- 
riq; circa comparandam prudenciam fufficere pucanc fequi liiudv^v- 
JtoteLtS aa Nicom. i. VI. C.I2 ch Tr^a-sx^^ '^<^^ sfiTrsi^m Hig) 'n^sgQvre^m rj 
<P^vi(Mm r^-q dvuTr^^&iK-wiq (pdoTcn n^^o^etig j yx^^rfof rm d-rfo^^lsm, %^ 
yd^ro sx^v sk rrjq sf/.7rci^ug of^iua^o^ooai rdg dpxdg. Veritorumhominum 
^ Jeniorum Jeu frudentum fronunciatiqmhus dr opmonibus abs^^ demon^ 
firationey nm mmm quam demon/lratiomhus attendendum ejh quia nam^ 
€x ipja exferientia vfumhabent ypnncipia mtuentuf. Verum fuper hac 
Heiena alii cercent. Aft ilia difcipima, qu^ confiderac , quid in a£i:i- 
onibus huraanis ficredum &prayum;^6ccujuspr£ecipuamparremnos 



24 LIBRI L 

jam tradere irsflicLiimns, omnino ejusmodi fundamentis nitittir, t^ 
cxinde genuinje demonftrationesj qua; folidam fcientiam parere fim 
aptse, deduci queant. Adeoq^ ejusdem decreta ex certisprincipiis ica 
derivari poflunt, ut dubitationi locus non amplius fuperfic. Seneca. 
de henejicm 1. VII.c.I. Natura quicqmd nosmeliores Leatvs£ fa^urum ej% 
aut in afertOj,aut in proximo ^ofait. Quod eo clariusfiet, fi qu^ incon- 
trarium heic adduci poflunt, difcuflerimus. 

§. f . Sunt igitur, qui jadant^ res morales in uniVerfum elle in^ 
certas acinftabiles. Non pofle autem majdrem certitudinem efle ip- 
fius fcienti^, quam earum rerum, quze fciuntur. Ad hoc repcnitur: 
etfi entia moralia fuam originem debeant impofitioni, eoq,ipfo non 
fmt abfolute neceflaria; non tamicn adeo diffoluto ac vago modo 
provenerunt,ut eam ob caufam incerta peiiicus fitciroa eadem fcien- 
tia. Pleraq; enim ut inducerentur, poflulavit ipfa hominis conditio, 
a Creatore Optimo Maximo eidem pro bonitate & fapientiafuaafli- 
gnatajutifth^c faitem incerca acq; inllabiUa vocari haucquidquam 
pofHnc. Id quod infra clarius adparebitj quando in originem legis 
naturalis inquiremus. Et fi vel maxime aciiones humanx ideb mo- 
ralesdicantur,qvodfmc non neceflaricE, fed liber^eiex eo,tamen non 
confequitur j poficis certis principiis non pofTe competere illis adlio- 
nibus ejusmodi ,afFe(3;iones, qva^ de iis indubio poflint demonflrari. 
^ec ad rem facit, quod aliqvi de a6lionibus humanis liqvidum pofle^ 
ferri judicium negent ob varietatem circumflanciarum, qvarum Vel 
iinica aliam adiioni affeQionem conciUare videacur : unde & legislaf 
tores raro poflinc ferre ejusmodi legem, quaf nullam admiccac excep- 
tionem, acq; adeo ubi deferca legis liccra non iic ad ^eqvicatem recur- 
rendum. Nam dantur uciq; cerca principia, ex quibus oflendi poflic, 
qvancam vim qvseHbec circumftantiarum habeac circa afficiendam 
auc variandam aiiqvam a6lionem. Ec illa ipfa principia faciunc, uc 
legislacores fxpe non ica anxii finc circa excipiendos a legibus fuis 
cafus peculiaribus circumftanciis veftites^ fed paulo fecurius verbis 
generaiibus ucancur. Scilicec qvia confidunc judices, qvibus fa(5la 
peculiaria ad leges exigere incumbit, intelledluros qvid qv2e\as cir- 
cymilancia circa aftionem aliqvam yaieac. Ec ex hjs fere pecenda 



CAPUTII. af 

^eft ratio 11. 5. 4. f . <?. D, de legib. Jura conjlitm oj^ortet^ ut dixit Theophra^ 
'fit4^ in his 3 qn^ cJtH to T^XHqDv accidHnt 3 non qu<z d% -ze^Asy^. Bx his^ qm 
fofte u^o altquo cafii accidere ^of^unt Jura non conflitmmtur. to yd^ cLtcu.^ 
fi ^)g 'Es^f^aJvi^mv h vouo&srou. ldquodfimel(^bi^ exfiit^pr^tereunt legis- 
iatores. Ail hinc nonconficicun quoddecreca juris perpetui aliquan- 
do fallant; fedquodoper^ preciumnonfic, uc legislatores fcripcas le- 
gespromulgent circa cafus raridlme concingentes ; cum illi per judi* 
ces ex principiis juris naturalis facile decidi queanL^, 

§. (f. Ad hoctamen, ut difciplina juris natur^, circa quani oc- 
cupamur,ver£e fcientix menfuram implerepoffit.hautqvidqvamne-' 
ceflarium arbitramur cum nonnullis ftatuere, qusedam per fe citra o- 
mnem impofitionem efle honefla autcurpia: & h^cfacere obje«ftam 
juris naturalis & perpetui; cumilla,qu^ideo honeftaaut turpia funCj, 
qvia legislator voluic, fub legum pofitivarum cenfum veniant. Cum 
enim honeftas five neceflitas moralis, & turpirudo fmc afFediones adli- 
onum humanarum, ortse ex convenientia aut difconvenientia a norma 
feu lege; lex vero fit juflqjn fuperioris ; non adparet,qvomodo honeftas 
auc turpicudo intelligi poflit ante lege, & citra fuperioris impofitionem. 
Et fane qui extra impofitionem divinam moraiitatis adlionum huma- 
narum ^ternam aliquam flatuunt regulam, nil aliud mihi videntur 
agere, quam ut ir^EO adjungant principium aliquod coseternum ex- 
trinfecum,qvodipfe in aflignandis rerum formis fequi neceffumha- 
buerit. Fatentur pra^cerea omnes, DfiuM uti ornnia, ita & hominem 
liberrima voluntate creafle; cui confequens efl, in beneplacito ejus- 
demfuifle,qualemhomini naturam vellet affignare. Qua rarione 
igitur adioni hominis pofQt competere aliqua afTeclio, qva; ex ne- 
ce/Iitate intrinfeca & abfoluta, cxtra Dei impofitionem & beneplaci- 
tum, promanet ? Sic ut revera omnes motus & a6liones hominis, re- 
mota omni lege tam divina qvam humana^fmtindilfercntesi earum 
autem aUqvje ideo tantum nacuraliter honeftce aut turpes dicantur, 
qvod eas fieri auc omitti qvam maxime reqvirebat conditio natur^, 
qyam Greator homini libere attribuir. Non autem, qvod citra o- 
mnem legem in ipfo motu, & adplicacione potenciae phyficee perfe 
infic aliqva moralitas. Jndc videmus qvondie bruta tales adtus exer^ 

D cerc 



2S LIBRI I 

cere cicra peccatum, qvibus homo patracis graviflimo fefcelere fue- 
rac ob/lrid:urus. Non qvod mocus phyficus hominis & bruciin Cc 
difFerant; Ccd qvia qvibusdam hominis adionibus moraHtas per le- 
gem eft impofica, qvae a bruci adibus abeft. Nec eft, qvod qvis re- 
geraci cum homo racione gaudeac, qva brutumdeflicuicury igitur na- 
turale difcrimen incer hujus & iliius adiones exiiliere. Nam fi con- 
fideremus racionem, qvacenus non eft imbuca cognitione & fenfu 
legis, feu normae moralis, poceft qvidem ifta fortafle homini fuppe- 
ditare faculcacem expedicius auc dexcerius qvid agendi qvam brucum , 
viresqi nacurales per folerciam adjuvare. Verum uc cicra reflexio- 
nem ad legem in hominis adionibus moraUcaccm deprehenderepos- 
fic, id ^eqve e/l impoffibile, acq; coecum nacum difcrimina colorum 
dijudicare. Opponicur qvoq; illud //?'//?<?/^/^ adNicom. Lll.c.c^.^zff-a- 

^y&i\KiJLfiivci fiilci TTJg (pctvXoTyil^' hov tTnxcx^^sy^ccKicc , dvod^uvllat (pBov(^ 
H^ stt) mv TTJ^d^sMVj iut>oix,dciiK\o7ni, clv^^cpovicc. Nei^tdmenomnis aElia, 
emnisq^ ajjecim mediocritatem admittit ; nonnuUi enim fmt affeclm, qpfi 
Jiatim vel ipfo nomine cnm fravitate imfhcantur> ut malevolentiay im^u^ 
dentia^ invidia : ^' item a^iionesj ut adulterium, fuftumy homicidmm. 0- 
mnia enim h<&c i^hujmcemodi ita appeHantur 3 quia non txceffm i^foMm-^s^ 
aut defeBm, fed ipfa malafunt : utnuCa modo fofit quispam in iffis reBe 
agcre^ fed feccare femfer neceffe fit. Enimvero non feqvicur,- dancur 
Vocabula afFeduum aucadlionum, qua^ vicium defignenc per fe, non 
propcer excedlim auc defedum: ergo dacur aifedio auc adio infe.| 
Eurpis cicra refpcd:um ad legem. Quin hxc ipfa vocabula non no- \ 
Cant nudqs & fimplices mocus adusve phy ficos, fed cales, qui legibus^ ■ 
repugnanc. Cur enim 3hxcu^s>icLKla^^ invidia pravi habencur aflfe- 
£tus, qvam quia periegem nacuras ab homine nihilhumani debecelfe ' 
alienum; cui repugnac non niiiex aliorum malis I^dciam capere, & 
incabefcere videndo fuccediis hominum. h6A.StGhMisfrm.i^\^ Sic 
quid eft impudenria, nifi prava firmicas animi adverfus ea,qvibus 
pacrandis leges erubefcere jubebant? Nam non erubefcere, ubi leges. 
id nolunc, excra reprehenfionem cffc. Sicadulceriumeftpolluciouxo^ 
ri§ alien<Cj quamleges foli raarico fuo addicebanc. Furcum e/l accre-- 

^acia 



CAPUT rr. %7 

£iatio fei alicns itivlto domino, qvem leges folumejusarbitramvo^ 

lebant. Homicidiumeflca^des iiominis mnocencis, &contra leges. 

Jnceftume/I: eommixtio cum tali perfona, absqua leges abftinere ju- 

bebant ob reverenciarn, qvam vicino fangvinihominesicidem ex le~ 

ge debenc. Sic de aliis qvoq; judicandum. A/l fane fi abs his omni- 

bus removeas refpedum ad legem, in ipfo aduphyfico nuUa impli- 

catur contradidio, proptcr quam ifla etiam citra legem necelTario 

turpia intelligi debeant. Hocenim modo utiq-, indifFerentia funC; 

mifceri cum ilia, qvx origini tu^ naturali proxime junda eft : mifce- 

ri eidem, cuimifcetur & alter,cuitamen in eam nullum peculiare jus 

competit; eripere vitam ei^ quifimilis" tecum ell: fpeciei : fumererem, 

qvam alins in fuos ufus deflinaverat, cui tamen nullum jus per leges 

datum erat reliquos inde excludendi. Quod autem multi naturalem 

iftam indifFerentiam segre concipere queant, inde eft, quod a teneris 

iflorum vitiorum deceftacio nobis fuit inculcatai quse opinio fimplici 

adhuc menci impreffa, in vimnacuralis cujusdamaffedlus videcurin- 

Valuiffe. Unde adparet, non fatis expendiffe hanc rem Gtotium dc 

J. B. &P.Ll.c.i.§.io. dum inter illa, ad qu^ divina fe potentia non 

' extendic, eo quod contradicftionem involvant, referc malifiam quo- 

rundam aduum humanorum. Equidem non poflunc non bis duo 

effe quacuor, quia bis duo & quacuor reipfa func unum & idem, vo- 

cabulis cancum differunc, aut modo concipiendi : manifeftinima autem 

contradidio efl, idem fimul efle idem, & non effe idem. Afl talis fa- 

ne concradidio nonadparetin adibus juri natur^ adverfantibus. Un- 

de idem mox eam malitiam derivatum it ex comparatione ad natu- 

Ydmfana tatione utentem. Atqui in ipfo vocabulo fdUiZ t-atipnis^ quando 

homini tribuitur, ineft refpedus ad legem focialicacis a Creacore ho-" 

mini injundam. Sicuti eciam ib. §. u. aliqvid juris nacurahs efle , pro- 

bari aic, cx conveniencia auc difconveniencia neceflaria cum 

naturarationah ac fociali. Acqui focialem naturam homo fortitus efl 

non ex' immutabili quapiam neceflitate, fed ex beneplacito divino. 

Igitur moralitatemqvoq;adionumipfi,ut fociali, convenientium vei 

difconvenientium ex eodem fonte derivari par efl. Ut adeo ifla his 

competac non ex neceflTicace abfoluca, fed hypochecica, pofita ea 

D 2 condi- 



ZB LIBRI I. ^ 

conditioiie, quam homini prar reliqvis animantibus Deus libere aflT-, 
gnavit. Neq^ in didis Sacra^ ScripturcCj qua; d.l.allegantur altcrius 
fententia^ defenfonbus aliquid eft prsefidij. Nam fine dubio ab initio 
Deus Iiumano generi denunciavit, fe bonis foreremuneratorem,ma- 
iis vindicem. Hel?f. XL 6". &fe cuiq; daturum fecundum fua opera. 
Rom IL. (^.. Abs quo cum veracitas eum fua difcederenon patiatur 
rede huc provocat Abrahamus G.^^efXVllJ.if.. add. Ezech. XVIII. 2f. 
IlomJlL<S.. Aft qvomodo inde feqvitui-, moralitatem inelle adioni- 
bus humanis per fe citra impofitionem divinam? Sicuti nec dum ad- 
paret, quomodo eadem conclufio elici qveat ex fententia illa apud 
£/^/.c.V.3. merito omitti culturam cjusrei, in qva oleum & opera 
neqvidqVam perit. I3eniq, M^ck VI. 2. dicitur qvidem, proprio ex ju^ 
dicio mortales intelligere, par efle, ut pro beneficiis reddatur gratia.. 
Sed ex hoc non licet cdlligere j ergo quod homines,qvibus eft bene^ 
ficiorum fenfus, debeant efle grati, id ipfls non efl: aliqua lege injun- 
dum, fed idem ante omnem legem perfe eil ncceflarium. Ex qvi- 
bus adparet, didlumillud, qvod multisinoireefl:; prascepta jurisnatu- 
rx eflTeseternse veritatis j ita limitandum, ut ne ifl:a a^ternitas ultca im- 
pofitionem divinam,aut originem generis humani protrahatur.Qvan- 
quam revera seternitas, qv2e legi naturas attribuitur, ex oppofitionc 
legum pofitivarum,qv^:mutationi fubjed^funtj^^ftimanda.&inter-^ 
pretanda-efto. ~ - 

§. 7. Nonnulla etiam-apudVurgumprobabilicate-urgeiTpoCeflV 
a£lionibus humanis honefl:atem ac curpinjdmgm per fe; & ex fua na- 
tura inefle, non autem ex impofitione, ideoi.quod- turpium fadLorurn- 
velut: naturalem fenfum videacur habere ipte fangyis, ad' iftbrum 
memomm: aut exprobrationemi etiam^ nobis. invitiSj faciem rubore 
f ufFundens. Jam autem non videri congruum, qvalitati morali at- 
mbuere effedlum phyficum. Quin contra, cum certus motus fangvi- 
nis, ruboremin facieexcitans^ tanquam effedlus phyficus ex adione 
turpi refultec, turpitudinem qvoq; afIe(ftionem feu qvaiicatem phy- 
fica m & neceflariam ad:ionis habendam. Ubi fatemur quidem, fa- 
pienciflimumCreatorcm animishominumindidifle affcdum pudorisj 
^vi eflcc veluc cuflos vircucis^ & validum fr^num reprimendse mali- 



CAPUT II. 



-y' 



tiT. Probabile quocf; videtur, ni Deus voluiilet homincm fuas adio- 
nes ad legem Componere,ipiiim iiunc aftedum animis liumanis non 
fuifleinfituru; cumcicrahocnullus.ejusdemufus adpareac. Knimvero 
liihil repugnat, qvaUcacem ahquam moralem, quseqiadeoimpoficio- 
ili fuam debeac originem, inhomine falcem mediace producerc effe- 
£tum phyficum; quippe cum anima, corpori conjundiflimaj duni 
ifta moraUa adprehendic, iisdemq; afficicur, eo ipfo qvoq; mocum 
parci ahcui corporis poHic imprimere. Probeaucem obfervandum, 
pudorem oriri non ex fola adionum curpicudine, verum ex quavis 
re, eciam morahcer non curpi, qu^ exiflimationem noftram lesdere 
credicur.. Bft quipp^p^dor /fecies aliqua mftitm.fundata Juper ^morem 
fuimetiffiHSy C^ qmfrocedit ah o^inione velmetu 'vitupenj, juxta CaHhef 
de Pafion.art. sof. Aut, uti Ari/loteles loquitur vJoetor. La. c.^., Au'w>j 77^ 
#($t) 'm^%n '^j^Td «V ctoo^ictv (pciivofisva.(ps^eiV tzov aciKcov. l)Olorquiaam'td^ 
confufio in iis,quiz ad ojfenfionem exiftimationis videntur peftinere. Sci- 
licec ambiciofum efl animal homo, fueeq; prieflancise cumprimis ja- 
ftabundum, quodq; maximam animi voiupcacem in eo repoficam 
habec,-fi cafia in fe deprehendac,quibus fe pras ahis efl[erre,ac gloria- 
ri queac, De cujus pr^fiancia; opinione, ubi quid apud ahos fibi de- 
ceflurum metuic, peniciflijiiam animo concipit triftitiamj cujus fig- 
num in propria Velut human^ dignitatis fede adparet, dum cor re- 
pente fangvinem verfus faciem propelhc. Afl non ex fola peccaco- 
rum abftinentia pra^ftanciam fuam vult ^ftimari homo,- fed ex ahis 
quoqi rebus, quibus moraUtatis niliil inefl.. Unde multos videmus 
valde erubefcere pufiUa flatura, craudicatione^. calvitio , ftruma, gib- 
bere, aut aha corporis deformitate, certo morborum genere, pauper- 
tate, fordidisveflibus, ignorantia xciam qusecicra' culpam adefl, er- 
rore etiam innoxio, ahisq; rebus, qucC morahter turpes non funt. Add. 
Sirac. c. yiAl.l^.feqq. Et inter peccata illa pociflimum ruborem in- 
- cutiunc, quce pecuhariter infirmicacem auc abjedionem animi arguunt, 
I qusq; adeo nos vihores reddunc ; & quidem non apud quosvis, fed* 
apud illos, a quibus pr^cipue aeftimari cupimus. vid. Atiflot..Rhetor,. 
iLlI.c.6'. Quiaucem femel exiftimacionis curam digefferunc, etiami 
twrpifTimis non ampUu3 erubefcunt; add, Cmhefde faiuomM-W^.' 

T> X ' Iflh:gc^ 



^ LIBR! i; 

IRhxc tamen omnia liautqvidquam faciunc ad defrahcndam difci- 
plinis moralibus cerdtudinem, qu^ adhuc fatis firma haberi potefl, 
li vel maxime morahtas adionum humanarum impofitioni origi- 
. nem debeat. 

§. 8. Scd qvid fiet de tantopere jadata latitudine morah, qv^ 
fubinde r^ dy.^.(^sia mathematica^ opponitur; anne & iila certitudini 
hujus difciplinje aUquid detrahit? idveromanifefle adparebit, ficon- 
fideretur, quousq; demonftratipnes heic adhibendas afleramus, & irt 
quibus demum rebus ifla latitudo deprehendatur. Adhibentur igi^ 
tur potiflimum demonfirationes in morahbus circa quahtates mo- 
rales ha^lenus, ut eas adionibus & perfonis certo competere, & qui- 
bus de caufis , conflet; puta, an harc a£lio fit ju/la Vel inju/la, an in 
hanc perfonam, in genere confideratam, cadat hoc jus, aut hiuc obh- 
gatio. Quaha itahquido exgenuinis fuis principiis & caufis deduci 
pofle aflerimus, ut nemo fanus iflia in dubium revocare qvcat Etfi 
qua heic occurrerit latitudo, aut ahquidei analogum, iha certitudini 
ipfi per fe nihil officit. Equidem in ipfa a£lionum bonitate & mah- 
cia,quatenus notat convenientiam aut aberrationem anormalegis,la- 
titudo non videtur dari, quin ri:atim,quod aredlo dicefrerit,infepra- 
vum fit habendum. Contingit nihilominus, ut alio refped:u., faltem 
inter homines, aliquod heic quoq; deprehendatur latitudinis inftar j 
(nam alias ladtudo proprie tantum in quandtate cfl.) Et quidem 
primo, quia in ipfis legibus vis adftringendi mortales non eodem fe 
modo femper habet, fed circa quasdam a6i:iones prsecipiendas auE 
Vetandaslaxior, circa alias flridior adparet, Unde eft, ut aliud jure 
ftrido, aliudex seqvicare deberi dicatur, Qux in eo differunt, quod 
iflius pra^ftandi major neceflltas incumbat, ad hocautemmolliusad- 
flringamur; etfi hujusquam illius objeflum latius fefe extendat. La- 
tius quippe patent aliarum virtutum, quam jufbitise ofiRcia. Quin & 
contingit, ut inter homines, & in foro humanolevium a legeaberra^ 
tionum exigua habeatur ratio. Qy^dam edam tam langvido modo 
pr^cipiuntur, ut fere in cujusvis pudore pofitacenfeantur;& laudem 
mereatur, qui fecerit, rcprehenfionem non adeo formidet, qui omiferic. 
Ec huc referre videtur Gmm l.L Q„%.%.<$,comuhinatum^divommn^ma~ 

trimo^ 



CAPUT. IL , >J 

trmomum cum^knhm fosminisy antequam l^ge divina ifta incerdice- 
rencur. Suntquidem h^c, aic^ ejmmodi^ ut eis ahfimere honefttu6 ejje dh 
^etipfa ratio-) at non taluj ut ahs£ lege divina nefas (id eft atrox de- 
lidum) in illts adpareat. De quibus camenruoloco agetur. Huc fpe- 
£lac quocjj illud AtHjiot, Nicom. II. cult. i fjSl^ (jlik^v r8 sv is^^aAvo^Vs 8 

\^ifarum a re^e agendofve ad majuSy five ad minus declmat, non vi- 

tuperatur\fed qui multum excedit: is enim fninime latet. Ssepe etiam 

accidic, uc aliquid infe fic indebicum ac indifFerens, uc camen ejuso- 

niiflio quam adlio, aucvice verfa, majorem ucilicacem femper, auc 

rcerco cempore adferac. Quo percinec illud Apojioli i. Cor. VLl2. VIL 

6.7.d'9. X. 23. Eodem fpedac quoq; i]iu6. Grotij de^.KS^cy.l.l, c.\. 

§.lo. Interdum fer ahufionem ea, qv<e ratio honefia y aut oppofitis meliora, 

ejje mdicaty etfi non dehitaj dici jurvs naturalis. Ex quibus incelligi po- 

ceil:, an & quacenus bono pofllc dari aliquid melius. Scilicec fi bo- 

num prefle confideremus, pro eo quod congruic cum lege, manife- 

ilum eft, bono meiius non magis dari, quam redo redliiis. Poceft 

tamen unum bonum alcero melius diei pro diverfo necelTicacis gra- 

du, qui in ucroq; deprehendicur, & per quem unum alcericedic, fi u^ 

trumqj fimul obiri ncquic.vidM^/^/^^.VIII.2I.22.ubi bonumerac mor- 

tuum pacrem fepelire, melius Cliriftum fequi. A^or. VI.2. bonum 

erac miniftrare pauperibus, fed melius prsedicare Evangelium. Q^ 

de re infra pluribus eric agendum. Quando deniq; adiones in fe li- 

cicas & indifferences ucilicas mecicur, una melior altera dicicur, prout 

plus emolumenci ex ea provenitL... 

§. 5). Ex hifce quoq; explicanda func,qujea Grotio l.II.c.XXIIL 
§.I. craduntur,circacaufas dubiorum in adionibus moralibus. Ubi 
aic, m moralibm nan dque, ut in mathematicis difiiplimSj certitudmem inve- 
mri: quod eo evemty quia mathematicdi dfciflm^ i matcria omni formas 
feparantj ^ qviafimM ipfi tales plerumg.fant, ut mhil haheant inter- 
jeciumyjicut mter reclum S" curvum nihdefi medij. At in mo'>^alibm eir' 
cumjlantu etiam mimmd> variant materiamj &formie de qmhm agitur, 
folent hahere interjecium aliquidy ea latitudmej ut modo ad hcc^ modo ad 
iiiM-d ^xtrenmm p^opm Mccdatm\ Ita ^mm mter id^ qmd fi^fi opo^^^etf 

& mter 



3% LIBRl I. 

^ inter idquodjiefi nefas eji, medium efi quodlicetj fedmodo huic, mdd^ 
iluVdrti p^ofmquiti^ '■ uride amhigui: as fkpe mcidit, ut in crefufculo» autm 
muafrigida caiefcente. Ubi fatemur tum circa alias adiones, tumpo- 
tiiTimum circa fufcipiendum bellum pofle dubium oriri, vei quia de U 
fadlo, ob quod bellum movetur, nondum liquido conftac, juftum an 
injuftum fuerit; vei quia non adparet, an illud ad belium, rem peri- 
cuiofa; plenam ale^, & fecum tanta mala trahentexm, fufficiatj vel 
qvia adhuc ancipiti momenco nutant rationes , an temporibus reip.. 
vexpediat injurias bellc exfequi, an potiuseasdem digerereautdifterre, 
ne intempeftive fufcepta ulcio plura mala arceflat. Sed quod caufae 
dubirandi provenianc ex ipfarerum moralium incertitudine,idvero 
negamus. Qupd in mathematicis tam accurac^ dantur demonftra- \ 
fiones, caufa non eft abftraclio A materia, i^cd alia,'quam mox adfe- 
remus. In moralihus circumftantiam minimamvariare materiam ambi- 
gue dicicun Si enim hic eft fenfus; minimam circumftantiam vari- 
are a£i:ionis qualicacem i.e. efficereut ex bonaftac mala, id nihil facic 
ad incercicudinem difcipUn^ moraiis. Kam & hnea qua? vei mini- 
mum a redlicudine difcedic, in curvicacem degenerac; neq'; camen in- 
de in geomecria aliqvid incercitudinis provenit. Sin hoc dicicur, 
aninima circumftancia incendic auc mJnuit adionis quantitatemj id 
fakem in foro civiH femper verum noneft, ubi f^pe minima noncu- 
rac pr^or. Ec ponamus hoc, ne hinc tamen quidquam certitudini 
in raoralibus decrahicur ; cum eciam in machemacicis vel minima ac- 
ceftio auc deceftio quancicatem variec. Licitum, quod inter pr^ce- 
pcam & vecicnm eft medium, interdum ad alcerucram parceni ver- 
gere eo refpeflu diximus, quod illud quandoq; omitti, quandoq; fi- 
eri magis expediac. Verum neqj id ullius incercicudinis caufa exiftic; 
neq,- exinde formacur ejusmodi medium, quod redum an pravum 
lic dignofcere liquido non Hceac. Unde non congruunt fimihtudines 
dc crepufculo^ & aqua cepida. Hsec enim ftjnc ex eo genere, qu^ 
folenc vocari media parcicipationis j ficut tepidum de calido & frigi- 
do participat. Sed qu^ vocantur media negationiS, quale eft indif- 
fcrens & licicum,de neucro excremorumahquidcrahunc,feddeucrocf; 
^que negantur. iEque enim dicitur, bonum non eft indiiferens, & 

malura 



CAPUT II. 33 

malum non eft indifferens. Quale medium , quomodo incertirudinis 
caufaeflepofric, nonadparec 

§. lo. Reveracamenaliqua latitudo deprehenditur in quantica- 
tibus moralibus , eoq,- potiflimum nomiiie difciplin^ Mathemacicac 
morales rubtiiitace judicantur cxcellere. Cujus rei racio dependec a di- 
verfa natura quantitatis phyficse , & moralis. Phy fic^ enim quantita- 
tesintei^feexadtifrimccomparari, menfurariq; ac in certaspartcs divi- 
di pofTunt : idq'i quia repraefentantur in materia fenfibus fubjeda. Unde 
accuratehccc determinare , quam rationem aut proporcionem iilx in- 
terfe habeanc, accedencibuspr^fertimnumeris, quorumopeiflaom- 
nia fubcihffime cxprimuntur. Ac funtprxterea quantitates iHx aU- 
quid naturale, eoq; immotum & perpetuum. Aflquantitatesmora- 
lesproveniuntcximpofitione&seftimatione entium intelHgentium & 
liberorum,quorum judicium atq; placicum utifubmenfuramphyficani 
non cadit ; ita quod iflia tanquam quantitatem fuaimpofitione conci- 
piunt atq; determinant, ad fimilem menfuram revocari nequit , fed ve- 
lut libertatem ac laxitatem fuce originis retinet. Neq; vero finis , ob 
quem quantitates morales funt introduclse, e jusmodi fubtiUtacem & mi- 
nuciarum confe(3:acionem requirebac ; fedad vicsehumanseufumfiif- 
ficiebac, 7nx,xo^cog perfonas^res acq; adiones aeflimari , atq; incer fe com- 
parari. Sic igicur lacicudo deprehendicur in valore perfonarum fivc 
exiflimacione ; per quam fic, uc licet incelhgamus,unam perfonam alceri 
effe prseferendam ; noncamenpraecife poffimus decerminare, duplo, 
triplo, an quadruplo una alteram dignacionefuperec. Simihs quoq; 
lacicudo in pretiis diverfarum rerum , &a6lionumincommerciumve- 
nientium occurrit, per quam vix aliarum rerum , pra^terquam qua; fun- 
£iioneminfuo genere recipiunt, pretia adunguemexsequari poflunt; 
decsetero ferepro sequahbus habentur, prouc quccq; hominum conven- 
tio & placicum decerminavic. SiC & non nifi cum iacicudine aUqua ex- 
sequacio incer dclidla & poenas inflicuicur. Quis enim examuflim defi- 
jaiveric, quoc plagae , & qua violencia incufTx acrocicacem cerci v. g. furci 
cxjequenc ; fed heicquoq^seftimaciopaulocraflius&fecuriuscapicur, 
Sed&inmulcisvic^ human^negociis infignis quandoq;laricudocon- 
(picicur. -Le^islacores civiles non omnia ad vivum folenc refecare. 

E Aii' 



54 LIBRI I 

Alitetlcgesy iiiquitC/<f^ri? offic.3.aliterfrjllofo^hitollmtaflmia4\leges, quate- 
m^ manu tenen resfojfmt • fhilofophi , fuatenm ratwne ^ mtelligentia. Kc 
indicundo jure mimmafere aFra^corenon curan tralacitmm e/l. Sic 
& in arbicriis bonorum virorum fuo velut jure locum fibi vindicaclaci^ 
tudo. Porro in exercenda jufliicia vindicaciva non folum clementi^, 
fed & ipfi rigori aiiqua lacirudo mdulgecur. Qup fpedac iiiud TacUi An^ ' 
nal. XIV. 4 4. Habet allquid ex miquo owne magnum exemplum , quod con- 
trafmgulos utilitatepibltca rependatuf. Et illud J afonis Phera^i ap. Plutarck 
defanitate tuenda, & m trc<.cep .getendA Teif. dvccynctjov doiKeivJdijtiHpdyg 
Pako^svii^ Id iMydXa liKcnti^cctyw. Neceffe effe , ut in mmut^s rehm injujie 
agant,qui m magmsjujlitiamfervare velmt. Quin & plereeq; virtutes ex-< 
cra jufticiam in ex-e.rcitio fui fat ia^a libertate & latitudine gaudent , puta 
mifericordia , liberalitas , graticudo , ^quitgs , caritas. Sic quoq; in vita 
communi vocabula habitum denotantia non citra latitudinem fre- 
quenter hominibus imponuntur. Unde juflus audit , qui paucula 
iniufta ctiam ftudio perpetrat. . Deniq; fi quando in moralibus non- 
nullse quanticates ad pundum ufq; redudaftdeprehendantur , uti in pre- 
dis quarundam rerum, in temponbus fatalibus, ahisq; ; ifta tamen tam 
prsecifa determinatio non tam ex ipfis rebus , autftemporum momentis,,, 
quam ex impofitione & placico hominum provenit. Ex hifce igitur^ 
genuinum difcrimen inter matliematicas & morales demonftrationes 
patere arbitramur \ quod nempe illa?circa quanticaces potiffimum, qucC 
ex fuanatura exadiflime determinariapt^ func,,verfentur ;, ha^ auteni 
certam duntaxacqualitatemdefubjedio demonftrare fataganc , quan- 
ticatummoralium determinatione inlaxiorefere voluntatis placito re- 

Haa.. ^ 

§. II Cavendum tamen eft,ne hanc , quam ha£Ienus adftrudumi 
ivimus, certitudinem moralem confundamus cum ilia , qus fepe qux- 
ftionibus fadli adplicatur ; quando e. g. dicimus^hoc vel illud moraliteri 
certum efle , quod a ceflibus hde dignis fuit confirrnatum. Iflh^c enimi| 
certitudo morahsnihil aliud efl , quamfirma aliqua prieiiimtio , valde<:; 
probabiiibus ratiombus fubnixa , & quse nifi rarillime fallere poffic. Ett 
hanc a priori non facis dillinxit Zieglerm ad Grot. \. 2. c. 20. §. i. dum comj 
mumora quidem pr^cepta Echicae ^que evidencia efleconcedit , acqg 

fcien^ 



CAPUT iii. sr 

fcientiarum proprie didariim propofitiones ; ' conchfiones fkmt^^fanku- 
lanores certltudmemlonge minorem y (jr contrdmulttm p-^c oojcm*itatis cm- 
junctumhAbere^fiodres ipfa > deqmbiis loquuntur^ multismodis?nutabilescr 
contmgentes (int. Et exempli loco fub jungic ; moraUs certitudo ^ euiden- 
tid eft , verum ejfe , quod vir bonm (^ gravi^s pirejurdndofoknniter cenfirmat.^ 
^udi tamen evidentia non ahfolute tab^ ejlyfedfcundum quid ; quid nonfim- 
i pliciter imfofibile cfl , hominem jufium -^gravemf eiefar e , cum pOjl it virtute 
fua deficere. Atqui longe alia eft cercicudo , qua fcicur , perjurium qKq. 
malum ; & quacredicur, virumbonum non pejerare ; neq; poilerior 
proporitio proprie con lufio eft, qu^ ex priori deducicur. Sic eciam 
moralitercercahabecurndes liiftoricorum^ quando teftancur dere, a 
noftra memoria remociflima, & cujus non amplius ceftimonia veluc re- 
alia excanc , prcefemm fi plures eadcm rradiderinc. Namnon eft pro- 
babile , plures de compado falfa poflcricaci voluifle propinare , auc fpe- 
rare pocuiiTe, mcndacia fua non in apricum produ6lum iri. Ecca- 
men non defunc exempla popularium veluc fabularum , qu^ mulcis fc- 
culis fub fpecie veri fefe vendicaverunt. 

CAPUT III. 

DE INTELLECTU HOMINIS, 

prout concurritad aftiones morales. 

,^ t IfttelleHfis dutx, facuhates ■ 

^, Facultati imelleUiis repYiSfentativA 

^fialis indoles ? 
$ . Intelle^ns circa moralia natHrditer re 

^us <?/?. 
4.. Confciemia quid , & f^ustuplex ? 
j . Confcienti a refia , probal^iUs, 
6, ReguUconfciemitz prol>ahtlis. J/j. Errorpra^ictis. 

1 6. Error eirca aHionem malam» 



p. Scrupnlofa» 

10. Iijnor^ntiat^uid, & qmtuplext 

1 1 . Error qui^jtplex, 

1 2. Error circa aUiones licitas. 

13. Enor iheoreticHs circaa^ionesnecef-' 

farias, 

14. Jiutindijferentes, 



7. ReiuUcircaeligenda milia» 
i, (^onfciemiadabia 

Um difciplina^ hujus , quam evolvendam fufcepimus , hoc 

prcccipuum fic opus , uc quid in adionibus humanis resflum 

auc pravum , bonum auc malum , juftum auc injuHum fic, 

E 2 • de- 




^S LIBR! l 

dcmonftretur : ante omnia iftarum adlionum principia & afFediones, 
tumquarationeper ijnpucacionem cumhomine moraliter velut con^ 
nedi intelligantur > er unt confideranda, Ex hoc igitur dignitas homi- 
nisprasbrutismaxime elucet, quodiftenobili/Iimaprcedituseftanima, 
qu^ & inligni iumine circa cognofcendas & dijudicandas res , & exqui- 
fita mobilitate circa easdem adpetendas aut rejicicndas poilet. Sicut 
eo nomine adiones humanse ionge eminentiori ciafTe cenfeantur > 
quam mocus brutorum, quos ftimuli {enfuum citra antegreflam^ fere re- 
flexionem eliciunt. Ilia porro animaf humanse potentia>^ quseinftar 
aliquodiuminisgerit , intciiedusnomine venit, cujus dua^ velutfacul" 
Eates Goncipiuntur, quas circa a£liones voluntario fufceptas exferit. U- 
na efl y per quam veiutin fpeeuio objet^um voiuncati fifticur , & qua; in 
ipfoficratioconvenientiseauc difconveniencise , bonicacisauc maiiciap, 
fimpiiciter oilenditur. Altera, per quam rationes bonitatis aut mali- 
ti^ , qu« ihrc circa muita objedla in utramqj partem ofFerunt,expendun- 
£ur,& comparantur, ac demum quid, quando , & quomodo agendum 
fit judicatur , Hmuiq; de mediis ad finem maxime accommodis conful- 
tatur. 

§. s. Efl autem circa priorem inteiiedus facuitatcm obfervan^ 
dum 3 iiiam efle ex earum genere , quas communicur na.it4rdes vocant y 
concFadiftindas lihe'i*ts facuiracibus ; frc ut penes hominem non firaiicer 
res adprchendere, atq; iliar um imagines intelleclui {^^^ offerunt. Id ta- 
meneflpcneshominem, objedoconfiderandoacriterincumbere, & 
accurata medicacionc raciones bonicacis & maiiiiee exad:ius trucinare^ad- 
eoq; non in nuda duntaKat fupcrficie hcerere, fcd in ipfa rei veiuc vifcera 
penecrare; Quo fado eriam accuracum de objedo fcqui pocefi; judici- 
um. Quemadmodum in diicernehdis per vifum rehus raultum inter- 
eft, volanti quid ocuiapercurras , an intenta acie contempleris. Undc 
, obiter ioteliigitur, quoufq; culturse , & iegibus circa hanc anim^ partem 
locus fit. Id fcilicet homana opera preeflari nequic , uc inceiieftus res 
ahcer adprehendac, q iam ift^ adparenc. Ec cum aflenfus feu fides non 
poflic non reipondere fpeciei ab inteileduadprehenf^ ; non pocefl quis 
aiiter de re judicare,quam prout ipfe eandera percepiffe vifus ef!:; neq; uc 
fecus faciatj ulla iege recle quis exegeric. Quia tamen obiter confide^ 

raii- 



raftcem mulca folent fugcre , quae curiofe rimantibus ultro fefe velut of- 
runt ,• igitur & ad confirmandum intelledus judicium plurimum valec 
diligensrerum concemplatio ; & ut huic idonea fuppetatoccafioilU 
profpicere debent , quibus aliorum cura demandata. Qui etiam poenis 
fancirepofluntjUt quis folicite adhibeat illa media, quibus rerum obfcu- 
ritas difpelli , earundemqj genuina conditio repr^fencari valet. 

§. 3. Porro cuminteiledtus velut facemprsferatnoflrisaflioni- 
bus, eoq,nonredepr^ucente, nonpoflimusnonin devia aberrare; 
pro certo ftatuendum efl, & in ipfa facultate adprehenfiva, & in judicio 
naturalemineffe re£litudinem, qu^, debitaabhibitaattentionenosde- 
cipi circa res morales non patiatur j nec utrumqj ita depravari , ut circa 
casdemnonpofHmusnondecipi. Sane fpeculummaleconformacum 
utiqj diftortas imagines refert ; & bilis lingUcC fufFufa de faporibus rede 
judicare prohibeL,. Nec vitio nobis verti pofTet, quod male egerimus, 
fi bonum & malum liquido difcernerenon datum ; & non nifi per fum- 
mam iniqvitatem imputaveris errorem , qvem exuiflc nunqvam li- 
cuit. Ergo nifi omnem adionum moraUtacem veUmus evertere , om- 
nino tenendum efl , intelledlum hominis naturaliter efle re£lum, & pra^- 
mifla debitainqvifitioneresobjedlashqvido, & prout in fe fiint, ad- 
prehendere. Qvinnec judicium pradicum , falcem circa generalia^ 
pr^cepta juris naturalis , ita pofle depravari , ut qv^ inde fufcipiuntur 
aclionespravee, ipfineqveant impucari, velutex invincibiherroreauc 
ignorancia profeto. Qyo loco monemus, hon efle nobis heic fermo- 
nem^qvid circa res a peculiariDEi revelatione peiidences incelledlus jam 
nofler valcac cicra fingularem divinicus allubcfcencem graciam_j ', de 
qvo alcerius difciplina" efl inqvirere. Neq; de eo fumus folicici, an qvis 
circa vericaces cheorecicas , flibcili mencis indagineinvefligandas, per 
pravam informationem falfam opinionem itapofTicimbibere, uc eafe 
exfolvere nulla ratione qveat^. Scd agimus de viribus incelle£lus ^ 
prouc ilhs opus eft ad adiones legi nacur^ rite atcemperandas. Ubi ar- 
bicramur , nullum hominem eerate matura , & rationis compotem ram 
hebetem efle, qvin comprehcndere qveat fakem generalia jurisnacu- 
ralisprsecepta, & qvse in vita communi freqventiflimum uHjm habent, 
quamq; iila com hominis natura rationali & fociali habeant conveni- 

E 5 en= 



38 LIBRI l 

enciam perfpicere. Er uC maxime qvis pcr focordiam dc urio atq; aIce-= 
ro prsecepco nunqvam cogicavcric, auc ex prava informacione, Vel cor-> 
rupco per viciofam afl Vecudinem- , pravosq; afFedlus animo , vericacem 
&necelIicacemeorundemindubiumrevocaverit_., auc concrarias legi 
nacurali agendi regulas fibi finxeric : iilami tamen ignoranciam , auc er- 
roremhaucqvidqvamarbicramurinvincibilem., qviq; adeoefficiat, u£ 
inde fufcepca^ adiones non poflinc impucari. Ita enim ifba func ©xpofi- 
ta , ica penicu^ nacura^ infica^, uc nunqvam coufq; obbruce^cere poflic ho- 
mO;, q vin ad ifiia adprehendenda , ac dijudicanda fic adiiucidoneus. 

§. 4. Solecprxcerea judiciumincelledtus circaadionesmorales, 
qvacenus iflre cognicione legumeftimbucus, peculiari nomine vocari 
coMJcientta. Qyam prouc a£liones hominum ancecedic , auc confeqvi- 
rur , diftindioniscaufa, poflumus vocare an-ecsdentem, vel cp ■jeqven- 
tem. Hzec efl: judicium veluc reflcxum inccUciflus fuper omi (lis auc com- 
miflisadprobans bene, damnansfecusfadla ; cui comesfeqvicurtran-^ 
qvilhcas, auc inqvies animi , prout cuiq; ifba teftimonium ferc , & de pa- 
ce aucira legislatoris fperare jubet^. Illa vero facla ancecedir, qvid bo-. 
jium^ quidq;malumfic, &ideoagendumvelomicccndumdid:icans. 

§, f. Confcientiarcdeinformacaduplici femodohabec; vcl e- 
him liqvido inteiiigit, perfuafionem , qvam fuper agendis vel omirtcn- 
dis obtinec , cercis & mdubiis principiis nici : vel perfvafionem q videm 
fuam pro vera & cerca habec, ncc qvarceam in dubium revocec idoneas 
rationes videt , etfi eandem ad formam demonftrationis deducerg non 
norit^ fed topicis fcrc argumcntis adquiefcat-^. Illam vulgo folcnt vo- 
care confcienciam y*eBamy h.^nz-probabiiem. Circa confcienciam re6lam 
harx cradicur regula ; omnis adio fponcanea , quse fic contra eandem , & 
omnis omiffio adionis, quam eadem neccfTariam di6ticac,efl pcccacum) 
& qvidcm canco gravius , qvo liqvidius officium fuum homo-mccllige-» 
bac,cujusCransgre(Iioeo majorcmanimimaliciam arguic. Vid.Z^^^XII. 
47. 48. Confcienciam autem probabilem a reda diffcrrc arbitramur 
nonqvoadipfam perfvafionis vericacem , fed qvodeandem ad mo- 
dum dcmonflirationis adornacam ita artificiofe deducere ignorcc , a- 
deoq; rcclitudinis fii^e ita evidentem & immotam non habeat cognitio- 
nerrL). Non eaim dacur , uc alii ioqvuntur , probabilc in fe , fed tantum 

re- 



CAPUT III. 3^ 

refpe^lu nortri inceliefims. Ec ifta ratione pieraq; pars mortalium fuas 
adliones regic>. Paucis qvippe vites tiuman^ officia, qvomodo ex pri- 
niis foncibus profluanc , periu/lrafle dacumefl. Piurimos vicx com-= 
muniscenor, &docentium, cxcrafraudis fufpicionem poficorum,au-', 
toricas , & ipfa adfvecudo , & manifeilus actionum decor auc ufus ica 
fecuros reddic , hc intaiium racionescuriofiusinqvirerefupervacuum 
pucenc. Qvemadmodummagnaparsartificumadcompendiofaquie- 
dam inftrumenta opera fua exegifie fatis habec ; arcificiofa eorundem 
demonflratione mactiemacicis reiiifla_^. Idq; eo magis obcinec circa 
propoficiones, qvx a primis principiisiongius difianc^ qvxq;adco ope- 
rofiore dedudione indigenc ; qvalem compreliendcre efl fere fupra 
capcum eorum, qvi fcienciis variis animum non iiabenc fubadlum.;. 
Quo pado camen nihii pr^efidii accedicpefliienci ifli probabiiicacijqvam 
recenciores Cafiflse, & Jefuica? pociiHmum comminifcuncur , qvx CcCc in 
foiamaucoricacemuniusDoiSi:oris, eciam a racionibus deflicuci, & abs 
qvo cseceri difl entiunt , refoivit_.. Qvo flgmento omaiem dodrinam 
moralem fubverti, confcientiasq; hominum a iibidine facerdotunij $ 
commodisfuisveliiicantium, fufpendi manifefle oficndit Lud. Mo^f^l- 
tim in lite?*i^ proviucUlibfi^ , & ad eafdem VVendrockim y & Sam. Rachelim,. 
Ubi iiiud infi .per obfervamus , maie ab iftis confundi probabiiicacem fa- 
fti, cumprobabiiicace dogmacis & Veiuc juris. In qv£efiionibus eqvi- 
-dem fadti unius viri gravis aucoriras poteflefricere aiiquam probabilem 
pracfumcionem, & probacionem femipienaiTLj. Sed in definiendo jure 
abfurdum plane , & cenierarium fueric , unius viri eflaco, racionibus noii 
fuffuico , & abs qvo aiii non minori aucoricace pr^diti in diverfa abeuntj 
tancumcribuere, uciiiud pronormaagendorumcutoponicadmiccci. 

§. 6. C^cenim foienc vuigo nonnuil^ regula^ pro informanda 
confciencia probabili tradi ; de qvibus noftra fentencia eff , eas locum 
pofle iiabere, qvando inter fecollidi videtur jus firidlum & ^qvicas ; auc 
qvandoucraq; pars eflqvidem extra obHgacionem legumj ica camen 
uc vei una propius ad iioneftum videacur accedere , vei una m_agis apca 
judicccur,exqvacommodum, aucincommodum aiiqvod proveniac,, 
qvam aicera_^. Nam in iis, qvjelege aiiqva proprie prsEcipuncurauc: 
Tecantur , non dacur ejusmodi eledio , uc uno reie(fto aicerum liccat fuf.- 

cipci" 



40 LIBRI I. 

cipere , (qvippe cum leges definite qvid vetent ant jubeant, non per piu- 
ra ac diverla velut ^qvipollentia fibi fatisfieri velintj ) fed in lic^itis dun- 
caxat, q vseq^ adeo extra lcges funt pofita_^. Sunt autem regulas iRx ferc 
tales. I. inconfcientiaprobabiliduabusfententiispropofitis, qvarum 
cr.ni neutralegiadverfetur, unafirmioribusrationibusnititur, akeratu-^ 
tior videtur , utralibet fufcipi poteft. 2. Duabus fententiis propofitis, 
qvarum altera infirmioribus rationibus nititur , altera tutior videtur, re- 
de tutior iili pr^fertur. $. In confcientia probabili vir dod:us eam fen- 
tentiam feqvi potefl , qvs fibi probabililTima videtur,etfi aliis forte talis 
non videacur ; nifi ex eo incommodum aliq vod metuacur, qvod a com- 
muni opinione abeat-^. 4. Indodus tutifTimo feqvitur autoritatcm 
prudentiorunij. f. Alteriusimperioobnoxiusredcpoteftjuflli fupe- 
riorum agere , qvod illicitum certo non novit, etiamfi non ita probabile 
fibi videatur. <5". In rebus parvi momenti , fi utrinq^ fint probabilia ar- 
gumenta , ucrumlibec potefi: cligi. 7. In rebus magni momenti , fi u- 
trinq; fe ofl:endantargumenta probabilia, praeferenda efl: pars tutior, feu 
ubi , fi vel maxime a fcopo fit aberratum , non adeo grave provenire 
pocefl: maium , qvam fi ex altera parce fuiflec impadlum. 

§. 7. Porroecflnobisheicmaximedebono&malo,juftoq;&in- 
jufl:o agere fic propofitum, difq vifitione de utili & inutili ad aliam difci- 
plinam rtjcd:2u; camen non abs rc fuerit paucis qvoq j lioc loco attinge- 
re , q vas regulas in deliberatione circa utile judicium intelle£lus refpice- ' 
re debeat-^. Prarfertim cum fuperiores hifce fere nitantur, & in dirigen- 
dis nofl:ris adionibus non minima foleat haberi ratio utilitatis : juxca il- 
lud Apoftoli ; I. Coymth. VI, 12. omma mihi iice^f:, jntmpc de qvibus ibi ege- 
VQit^fedmnomnia cxfediunt. Etin muneribuscivilibusfjepencgotiain- 
junda alicujus prudenci^ & dexceritaci committuntur ; ubi fane male e- 
gifle cenfetur , qvi per imprudenti am aut focordiam , q vod minus utile 
erat, fufcepiL-». In deliberationibus igicur, qvsecircacaliainfl:icui fo- 
ienc , ad qvse necefljcacc auc obligacione decerminata non adfl:ringimur, 
(ncceflicas q vippe deliberationem excludit,& obligatio determinata fo- 
lam exfecuti onem agenti relinqvic ; ) id fiindamenci loco fupponicur , ,1 
ncqvidfiifcipiacur, exqvo morali aellimacione, ( i. e.in qvancumhu- 
manaprovidentia incer inccrca cafuum j & fucuri obfcuricatem penecra- 

. re 



cAvur III. 41 

re poteft,} tantundem mali atq; boni, aut etiam plus mali quam boni vi- 
detur oriturum_j. Cu jus ratio in propatulo efb. Tantum enim de cu- 
iusq; rei bonitate decedit , quancum illa mali habet ad jundum , adeoq^ 
exuit rationem boni , ii ^quale fuerit maluiTU. Infauftum cenfetur 
prxdium , cu jus reditus impenfas non fuperant-^. Sufcipiuntur quippe 
cjusmodires, dequibusjamloquimur, eofine, utemolumenti quidin- 
de nobis adquiratur. Xcno^ho^a remm Gr^c. 1. VI. Non lilos Uudandos cen- 

fio^qui m certammihm Japm vi^oriamacglonam retukmnt \ ita tamen con- 
tendunty ut non antea deftfiantj quam victi lahorem demum amittant, Ne- 

: queakdL lufoi*es^ quicumfemellucrantur, indeduploflu^ferdunt^quamkcrum 

jam anteafartum. Videmm enim tales utpkrmum adextremam redigiin^^ 
0piam7~^^U£ dr nos confiderate decet^ neq; unquam eo certaminis defcenderej 
uhi aut omma viicere, autcun^faferdere neceffumfit, Ex quibus ifta dedu- 
cit confedaria Grotm 1. II. c. 24. §. f . I. Si res, de qud agitur, d>qualem, mo- 
fali dflimationej efficaaam hahere videatur adhonum & ad malum , i. e. fi ^- 
quefaciledamnumquamlucrumexeaprovenirepodit: ita^denium efl 
eligendafi honum aliquanto plt^ haheat honi^ quam makm malh i. e. fi lucrum 
longe ma jus futurum e/l^ ubi res bene ceilerit, quam damnum , ubi fecus 
alea ceciderit. Sic temerarium non fuerit decem periculo exponerc , fi 
centum fis lucraturus , ubi fors faverit^. Conf. Bfi^teti emhind, c. 3f . 3<5'- 
% Si videatur ejje aquate honum dr ma/um, quod are yde qua qu^ritur , fo(^il^ 
p*ocedere^ ita demumea reseltgenda eft^JiefficaciaddhonumyquamadmdHm 
majorfit, i. e. fi facilius Iic lucrum inde , quam damnum pro venire. 3. Si 
'videatur dr honum dr mdlum ejfe inaquale , necminmmt&qualis rerum ejfica- 

. cia, res ea ita demum eligenda efl 3 fiefficacia adhonummdjor (it collata ejfica^ 
cite ad mdlum j quam ipfum malum efl collatum hono , i. e. fi exceilus mali mi- 
nor fir, quam facilitas, qua bonum provenirc potefl ; autfihonumftt md- 
jus comparatione mali , quam efficacid ad mdlum comfdrdtd ddhonum , i. c. fi 
cfficacia,qua malum pr^ bono provenire potefl: minor fit, quam excef^ 
fus boni pr^e malo. 4. Ubi aucem rei tam bonum quam malum , ut & 
cfficacia ad utrumq; fit inevidens,cauti eft re abftinere, ubi nuUa necefii- 
tasurferit. 

§. 8. Quod fi autem judicium intelleflusanceps hsereat, & difcer- 
nerenequeat, bonum aliquid vel malum, adeoq,- agendum fit auc omt- 

F . cen-' 



41 XIBRI f. 

tendum , vocacur confcienUd duhia. De hac ifth^c fertur regula : quam» 
diu judicium incelledus nuUo racionum momenco inneucramparcem 
vergic, adioericrufpendenda j adeoq^qui agic, confciencia velucinar- 
quiiibrio adhuc hserence, peccat^. Nam caUs, quancuminfe, legern 
violavit-,. Periiide enim eft , acq; fi dicerec ; mihi quidem non Uquec, 
an haec adio legi repugnec ; nihilommus five repugnec , five non , eam 
fufcipiam. Ctcefo Ojf, I. Benep^ddpunt, qm vetant qmdquam' agere , quod 
dulntes aqmmfit an miquum. ^quitas enimlucet iffaprfe: dubitatio autem co~ : 
gitationem/igni/fcat mjuri£. Subjungic Grotitis 1. II. c. Z|. §. %Jjoclocum habe- 
renonpojp, ucnempea£lioneabflineacur,^^i^//Ow ommno alterutfum eB 
faciendmn , ^ de utroq; an £quumfit duhitatur : tunc enim licehit ei eligere ». 
quodmmmmiquumejjc videtur, Semferenim, uhi ele^io cvadi non^oteB ^ 
mmmmalmnratio^^iemmdmthoni. Ubicamen arbicramur, hocaxioma 
proprie locum habere in malis damnofis,ac non moralibus ; ubi fane lu- 
cri inflar efb , minori damno majus potuiiTe declmare. Quando aucem 
idem adpUcacur ad mala moralia,dexcra opus eifl incerprecarione.Igicu^ 
proprie loquen.do exduobus mahs moralibus neutrumeffceligendum, 
Conringic camen frequencer , uc duee leges a fErmaci vse ,• auc akera affir- 
maciva , alcera negaciva videancur incer fe veluc collidi , fic uc ucriq; eo- 
dem cempore neq veac facisfieri. Heic fimpHciores quidem pucanc,com- 
paracionemfieri incer duo malafeu peccaca omiilioms,illudqi fufcipien- 
dum quod omifiile majus peccacum videtur. Revera camen heic non ex 
duobus peccaris eligitur minus ; {t^ quod extra ejusjiiodi collifioneoij 
peccacumerac, idpeccacum efle defimc, ubi validioris legis implendsj 
necefficas incumbiL-s. Sic v, g. ubi colliilo fit incer prsgceptuip affirma- 
tivums da eleemofnam ., & negacivum ^ ne furtumfacias j fme dubio non 
eftfuraadum, uceleemofynse fuppecacmateria ; juxca iliud Apoftoli; 
non funt facienda mala , ut evemant hona^ In hoc camcn cafu non dare 
eieemofynam peccarum proprie nonefl: ; quia pra^cepca aflirmaciva 
vim obiigandi non exferunc , ubi agendi maceria.deficir_^. Sie ubi col- 
lifio fic incer duo prascepta affirmariva,,v.g. pareDEO ^ & pare magiftra- 
£ui, fme dubio Deo magis oporcebic obedire , quam hominibus ; ( quara 
fencenciam eciam expreffic Socraces ^i^^n^Vlatonem 'mApologia : kyc^ vfidg 



CAPUT III. 45 

i 'vln AthenlenfeSj diligo vos equtdem^ atf^ amoy T>eo tamen^afefe mak, quam 
'vohis'?) non quia ex duobus malis minus z9t eligendura , {^A quia maium 
fion eft, magiflracui non obedire ,ubi id cicra violacionem obfequii Deo 
debici nequic fieri. Obligacio quippe laxior cedic ardiori , quando u- 
triqi fimul nequic facisfieri. 

§. 5). CumdubiaconfcienciacognationemhabetT^^^^/^^/S-^quam 
vocanc, quandoanxiaformido judiciuminceliedluscomicacur, nefor- 
ceidipfummalumfic, quod bonum aiiquisexi/limaverit, & concra_?. 
Ejusmodi fcrupuiusubi probabiiibus argumencis nicicur,adio eric fufpe- 
denda, donec eximacur racionibus, auc fapiencum aucoricace : qui aucem 
ex moiii quadam fuperflicione oricur , negligendus acq; animo eiicien- 
dus eil. Add. Carthefdefa(Hon. art. 170. & 177. ubi conu2ifiu^uationem 
mimi^ ^morfmconfcientt^:, quiadtionem ancecedunc, re6le quidemlioc 
remedium prsefcribic, ajjuefiere formandis judiciis certts (jr determmatis de 
ommbus rehus^ qudfefi ojferunt. Sed addendum efl ; judicia iiia efle for- 
tnanda ex genuina & foiida fciencia moraii , feu difcipiina juris nacura- 
lis, ac reiigione Clirifliana, a fuperftiofis hominum addicamencis repur- 
gaca_'. Nam cicra hoc obfirmari quidem forcafle animus uccunq; po- 
refl, nemorfus aucfiu6tuationes fenciac ; fedncq;cahsfirmicasaddiu- 
turnicacem vaiec, neq; k peccaco iiberat^.. Inde probari nequeunc, quac 
d. i. fequuncur : ^ cenfendofemperof/iciumprafiari, cumfitquodmeliusefie 
judicatur , etfifortefefiimejudicetur. Acqui hoc non efl morbum curare , 
fed per anodynum maie cemperacum ftuporem animo inducere. 

§. 10. llbi circa adionem aiiquam fufcipiendam auc omiccendam 

d.tt,{^ cognicio inteiiedus , vocacur ignorantia. Qu^ , quantum ad in- 

ftitutumnoflrumjdividiturveirefpedu influxus tna^ttonem, vel refije^u 

^mginis. Priori refpedu efl dupiex : aiia enim eft cau fa ejus, quod ig- 

. . noranter fit , aiia nori. liiam poflis vocare efificacem , hanc concomtta;^- 

tem. ilia negat in inteile£lu eam cognitioncm , qua prxfente a£lio fuiC 

. -fet impedita_j. Quaiis erat in Abimeiecho GencfiW. 4. ^. qui fi cogno- 

viffet Saram Abrahami effe uxorem , iiautquicquam ad eam ducendam 

"animum fuerat adpiiciturus. H^c negat in intelledu eam cognitio- 

ncm, qusefadlumnonimpediiffet, itautaiiquisnihilominusidfadurus 

fuiffec, eciamfi cogno vilfet, quod ignoraviu. Uc fi quis improvifo ho- 

F 3 flem 



44 LIBRI l 

ftem fuum occiderit, quem nihilo fecius occifurus fuer ae , etiamfi fcivif- 
fec, in eo iftum loco verfari , in quemipfe telum forcuito , & citra inten- 
tionem quenquam la^dendi , contorqueu. Idhxc duo itaaliqui vo- 
luntdifcernere, utquodcxprioriignorantiac fpecieproficifcitur, dica- 
itur fimpliciter ficri ex ignorantia\ quod ex pofteriori, ah ignorante. F.cfi & 
in pofteriori cafu non nifi fortuitum homicidium proprie fit admiffum. 
NampravusilleafFeduscumvitioquidemefl: conjundlus, ad c^dem 
ramen nihil fane contulit_». Ail refpedu originis ignorantia dividicur 
in volmtanam & involuntariam. Hla quibusdam etiam vocatur confe- 
quens, &; vincibilis ; h^c antecedens, & invincibilis. Jlla, (five firdire- 
de afFedata, five per ofcitantiam & focordiam contrada,) eft, cum 
quiseaignoratcircacercamrem, qu^nec fcire poterat, nec tenebatur. 
Ignorantia porro invincibiHs efl vel talis infe ,Jednon mfaa caufk : vel m 
fe dr mfua caufafmul. Ula eft,quando quis in ipfa quidem adtione igno- 
rantiam , ex qua eadem procedit , exuere ac difpcllere nequit ^ in culpa 
tamen eil: , quare in eam ignorantiam inciderit-.. Sic f^pe , qui per e- 
brietatcm peccat, planenefcit, quid agat : eft tamen in culpa, quare 
iflud nefciat-». H^c cft, quando quis non tantum ea ignorat, quje fcire 
anteadionemnonpotuit, fedetiam inculpanonfuit, curinifla haere- 
ret ignorantia, autin eandem incidercL.. Pertinent huc ea, quse ha- 
h^t Anftot. iV/r.IL C.L& adeumlocum£^/r^/i//^. Ubi diftingurtinter id, 
quod fit ab ignorante, & quod fit ex ignorantia_j. lUius exexnplura 
adfertur id, quod fit ab ebrio,autirato. Heic enim ,, etfi ebrius aut iratus 
farpequid agant , ignorent v a£lionis tamen caufa non eft ignorantia ,, 
led ebrietas aut ira, quarum illam declmare, hanc compefccre penes 
iiominem erat:_», Addit deinde , invitos dici non pofle , qui ideo pec- - 
cant, quod ignorent quid agendum, quid omittendum ; quam ignoran- 
tiam ipfe vocat in eledione ,- & univerfalium. Nam ifta quilibet fcire 
tenebacur. Sedignorantiam, quse circa particularia vcrfatur, a£tio- 
nem reddere invitamj. Particularia illa funt , quis, quid , circa quid, 
& in quo , quo inftrumento , quo modo. Hsec omnia fimul ignorare 
nemo fanus poteft. Saltem enim quis intelliget feipfum agere. Sed 
circa fingula reliqua ignorantia intervenire poteft. In eo quod agitur, 
dicunc lapfos fe efle , qui locuti funt , quod nolebant-.. Item fi quis ca- 



CAPUT in. 4r 

tapulram oflendere atnico volens , jaculumemific, amicumq.vulnera-- 

-ViL^. Circa quid , & in quo, (qu^e idem func,) ignorancia verfacur , iic fi 

Ifilium hoftcm quis pucec, & incerficiaL... Circa inflrumcncum ; uiCi 

quishaftammucronacam, quamcredacobcufameHe, in aliquem pro- 

jiciac, acqaca imprudens incerficiaL.,. Cujus caufa ; uc fi pharmaGum_ ali- 

cui faiucis caufa exhibeamus , idq; morciferum efle ignorcmus. Quo 

.modo ; ucfiquisdocendicaufalevicerpercucere volens, idum vehe- 

.mcncem inflixiL.*. ICci quoq; Romani pecuUariticulo cradantdc igno- 

. rancia juris & fadi. Verum ifti hanc non cam confiderant , prouc efie- 

{him habec circa adiones morales , quam prouc facic ad jus auc adlioncm 

ahquam recinendam,auc adquirendam, vel amiccendanij. Eor um au- 

tem^ qua; circaucramq; craduncur , huc fere racio redic, quodignorancia 

ju ris uc plurimum cum ahqua neghgencia culpabih fic conjundla , igno- 

rancia fadi nonicem; igitur xquicacem fcrrc,ucillaquidem noceac, hsec 

nonobfiL 

§. II. Quando aucem non folum cognicio veri deficic , ^cdi & cjus 
loco falfa perfuafio animum occupavic , fic uc hxc pro vera habeacur, in 
^^r^;^^ verfarianimushumanusdicicur. Quierroricidcmeftvel vinci- 
bihs, velmvincibihs. Illeefl, quem quisadhibicadiligenciamorahtcr 
ponfibilij, feu quam communis condicio rerum humanarumadmicciCj 
difcuccre debuic ac pocuiL^. Hic , quem quis omni diligehcia morahcer 
poflTibih difcucere non valuiL-.. Ubi obfervandum , licec admitcerecur 
illa fencentia M. Antomni 1. IX.c. 43. (Add. Arrianm ad^B^iBetum 1. 1. c. 28.) 

hnquitt ^-propoji-o aber-rat, ^ deceftus e(i: tamen cum ille error nonfueric 
invincibilis , pcr eundem neq; prave fada a numero pcccatorum eximip, 
neq; usdem promifcue veniam indulgendanij. 

§. 12. Accuraceaucem obfervandum, quod diverfos habeac ef-^ 
fe£tus error, circa a(9:iones, quas homo pro lubicu fufcipere poceft , & in- 
termiccere, feu quarum exercicium in ipfius arbicrio efl relidum ; & cir- 
ca iUas a6tiones , quas legc auc juflu fuperioris illi func praccepcse vel incer- 
didJas. Circa prioris generis a£tiones error confenfum incercipere in- 
telligicur ; adcoq; ex illis non fequuncur ifli efFedus , qui aHas ex adio- 
jsie , in quam confenferis , fluere apci funt ; prsefercim ubi ifte ©rror non . 

F 5, 6X 



LIBRI l 

ex fupina nimis incuria obrepferiti^. Inde inpaftis error circa rem , e- 
jusve qualicatem , cujus incuicu quis ad pacifcendum fuic mocus , padlum 
reddic inyaiidujxu. Cenfecur cnim heic aliquis confenfifTe non abfo- 
lute , fed fuppofita pr^fentia illius rei aut quaiicacis, cui canquam condi- 
cioni confenfum fuum fuperftruxic. Qua non adparence, confenfus 
quoq; nuilus fuille intelligicur. Qua de re infra fuo ioco pluribus agctur. 
§. 13. Alt vero aliccr fe f es videcur habcre circa a<^iones neceifa- 
rias, feu a fuper iore pr^ceptas , auc veticas. Ubi diftinguendum eft , u- 
trumerrorverfeturcircatheoriam^ anverocircapraxin ; feuutrum a- 
liquis falfam habeat opinionem circa adionum neceflitatem , putetq; 
inLermittendas efTe , quae facienda' erant , &viceverfa ; anveroinipfo 
aftionis exercitio error intercurrat , per quem fccus quam par erat adio 
adplicetur. Prioris generis crrores arbitramurnonimpedire, quo mi- 
nus agenci a£lio imputecur , prouc cum norma pra?fcripca congruere aut 
non congruere videbitur ; cum omnino cenfeancur efle vincibiles. 
Quienimalicujusadlionesadnormam adilringerevulc, is utiq;volun- 
tacem fuam fufficienter declarare debet , ut ab iilo , quem obUgarc infti- 
cuit , liquido cognofci queat. Alias enim miquiflime exigitur obfcqui- 
um legis ignotae, aut cujus fenfum genuinum eruere fit fupra captum eo- 
rum , quibus illa eft lata__». Krgo fi quis in theoria erret , i. e. fi quis fibi 
perfuaferit, pf^ccptum effe , quodeilinrerdi^lum, & contra, cenfetur 
nonadhibuiffedebitamdiligentiam ; adeoq;nonpoteritrecufarc,quo 
minus ipfi imputetur , quod cx tali errore fuit commiflbiru. Id ipfum 
alias fic effertur ; Si confcientia vcrfatur in errore vincibiii circa rem 
inaiam, peccat liomo ram fi fecundum, quam fi contra eandem agit. i. e. 
Si pcrfuafcric fibi, adionem efie prGecepcam, qucS erac intcrmittenda, auC 
concra intermittendam , qujFcrac prseccpca, peccac fiillam fofceperit, 
& hanc incermiferic. Nam calis adio auc inccrmiffio revera difcrepac a 
lege : &agensverumlegisfenfumcognofcerepOterat,&debebat, Ec 
idem tamen non minus peccaveric , fi adionem revera interdidam, 
quam cameniDfepraeceptamcredcbat, omiferit ; & adioncm revera 
prjEceptam , quam tamen interdidam putabat, fufccperit. Frfl enim 
nullus heic fit aclus extf rion qui legi repugnec : camen quia ifle judicar, 
confcienciamfuam kgicongruere j ideo faltemproa^reflsiflalegi re- 



CAPUT IIT. 47 

pugnans pro peccato ipfi impucabacur. Nam mala inteneio agencis fa- 
cit adionem malam videri, falcem concra agencenij, Unde adparer , 
cx judicio incelledus erroneo non pofle procedere adioncs , quce pro re- 
^isagenciqueancimpucari , &ei, cuifalfoperfuafumeft, aliqaid efle 
injuftumj idcancifperpro illicico haberi, quamdiu eam perfuafionem 
noncorrexit. 

§. 14. Quod fi tamen error theore cicus verfecur circaremin fein» 
differenccm ; i. e. fi perfuafus quis fueric , aUquid neceflario efTe facien-» 
dum auc omiccendum , quod revera efb indifferens ; peccabic tancum , (i 
concra feceric, acq^ falfa opinio fuggeric, ob pravicacem proserefeos ; 
non aucem , fi fecundum errorem fuum fcceric. Indifferentia enim 
func excra legcm, qu^ non violacur , five quis ifla fufcipiat , fi ve omittac. 
Etinnoxiusvideturerror, qui peccato anfamnonprsebet. Idtamenin 
aperco efl , non pofle ex ejusmodi errore fufcepcas adliones obcinere illos 
efFedtus , qui alias fcquuncur adiones legibus prascepcas. Sic fi legisla- 
lorprsemiumobfequencibuslegumconftituifTet, id fane fibi vindicare 
non poceric, qui per errorem indifferencia , veiuc de ilHs per leges in ake- 
rucram partem foret difpofitum, obfcrvavit. 

§. if . Afl: in exerckio adionum a legibus prajccptarum frequen^ 
tius efl , ut error interveniat ; puca fi objedlum adionis legicimum fueric 
fubcraif^um , & pro eodem aliud fubfticucunij. Icem fi circa cempus , & 
locum exfecutionis praefcript^P fit erratunij. Tales adiones uti non 
confequitur ille effe<ftus, quem alias rede adphcitcC adiones producunt 5 
ita error prohibec effedum mahs adlionibusproprium, fiquidcm ifle 
non ex culpabili negligentia fit contradus, Quod aUi fic efferunt : error 
incerveniens prohibet, ne adio aHcui in alterutrampartemimputccurj 
neq; tanquarn bona ,' neq; tanquam malitiofa, Sic cum alias oWigatio- 
nehbereris,fifolvas illi, cuidebes ; ubipererroremfolveris, peccatura 
nonadmififli ; pri@r tamen obligatio non fuit fublata_». Sicquibona 
fide beneficium conculic ex inconfulca liberalicace in hominem im- 
probum, qui eodemad fiagicia fic abufurus, de probaadione gloriari 
haucquidquampoceric ; excufabicur camen a parcicipacione flagicii, qua- 
fi ipfe ei patrando quid contulerit. Verum ubi quis prsecife obje^him, 
locum, auc tempus adionis explorarefuitjuiTusj vix effugere poceric, 

qao 



48 LIBRI I 

quo minusipfiefFe^lasadlioiiisprave adplicit^ imputenair , nifi erro- 
rem moraliter invincibilem demonflraverit. Sic 11 fervo tuo praccepe- 
riSjUt certate horanodis excitet, non audietur ifte, fipulfus seris non re- 
£le abs fe numeraros dixerit : culpa tamen carebit, fi cafu aliquo ipfum 
horologium aberraverit. 

§. icT. Sed & illud f^pe contingit, ut in exercenda adlione mala 
errorintercurrat, dum ab obje£lo, quod fibi quis deflinaverat, deviatur. 
Quo ipfo agentis quidem rnalitia manebit eadem ; a£lio tamen ipfa 
gravior aut le vior habebitur, prout ob jedlum fuerit , in quod illa cafu in- 
ciderit. Sic quiinimicum fuum telo petere deflinaverat, fi aiium quem- 
piam cafu perculferit, homicida nihilominus erit. Ipfa tamen csedcs eo 
plus aut minus atrocitatis habcr^ judicabitur, quo pra^flanciof aut vilio|r 
fuerit , qui aheno vulnere fternitur. Ubi aucem in objedum licicum 
fuerit aberracum, ineaadionenihilericvicii, prsecerquamquodexpra- 
Va incencione agencis profiuic. Sic ut error tahs efficiat , ne ifte adus 
proprie ejus vicii nomine venire poffit, quod quis patrare intenderat. 
Inde faltem in foro humanonon obcinebit illud i^^^^ ^^ ^^ conflantiafa- 
pemis.z.y, Si qms cum uxorefua tanquamaliena concumhat adulter erit , 
quamvis ilid adultera non ftt. Add. idem de beneficiis 1. 3. c, i^. & 1. f . c. 15, 
injine, 

CAPUT IV. 

DE VOLUNTATE HOMINIS, 

prout concurrit ^d adliones morales, 

I. VolmtAtu AUuSy \6, Item habitus» 



io. Inmumqmd, 



2. Dbertof volmta.tis. - \j, E^ ajfeSlM, 

S . Indijferemia volmtatis neceffano affe- \ S. Nec non ebrietas. 

renda, \p,^^ionesmixta» 

4.. Volmtas qmmodo In bonumferatur, 
j. VolHmatem JoUcitam confiiimionescer- 

t& COrpDTli, 

^^ ^"^ fapienciirimus Creacor hominem vellet creare aAimal per 

ll^ leges gubernandum , ipfius animx voluntacem indidic tan- 

quam incernam adionum moderacncem i uc objedis propo- 

jficis. 



CAPUT. IV. 4^ 

ficis > & Cognicis ex prlncipiaintrinreco cicra neceflicatem aliquam phy- 
ficamadearemoverec, & eligere pofiec, quodfibicanquam maximc 
congruumarridercc; &concra abillisfeavercerec,qn^ fibinonconve- 
nire vidcrencur, Illa porro per duas veluc faculcaces fcfc circa a^liones 
humanas concipicur exfererc, per qiiarum unam incelligicur Agerc//>mffy 
peralceram//^<?5^<?. Sponcaneicaci, ucicaloquar, accribuunc cercosadus 
aut mocus; quorum quidam mceriores, qui elicici, alii exceriores , qui im- 
peraci fueverunc vocari. Aclus elicici func, qui a voluncate immediace 
producuncur , & ab eadem recipiuncur. Eorum alii occupancur circa 
iinem, uc volicio, incentio, fruicio : ca^t^ri circa media, uc confenfus, ele- 
€lio , & ufus. Volicio dicicur aclus voluntatis , quo ipfa fimplicicer fer- 
turinfinem,nonhabicorefpe£lu,anillepr^fensfic, anablens ; feuquo 
limplicicer ipfi probacur finis. Alii vocanc voluncacem fimplicis ad- 
probaticnis, qua aliqua res cum alicujus nacura &inclinarione congrue- 
re incelligitur , ita tamen ut ad illam producendam , auc confequendam 
adu nondum fefe efficaciter moverit. Intentio feu proserefis eft dcfide- 
rium efficax finem obtinendi ; feu eft a6lus voluntatis,quo illa efficaciter 
fertur in finem abfentem, eumq; adu producere aut confequi nicicur. 
Ha^c cum fic conjundla cum conacu, &.fpe finem adfequendi , facile col- 
hgicur , qualia fint illa , circa quse occupatur. Nempe, miAriftoteks di- 
cic Ntcom. IK, c^. oAo)? f^i^cst/ y\ 'sr^ouojaK; '3r§i ra 6<p' rifxiv eivct/. Cmnmo in 
ikdeciwelfe videtur^qu£ in noflrapteftate fita Junt. upooup^Tttt -ng, lcra> 
oifcu uv ysvicQ-aji h\ oivT8» tUgitquisdlad'^ntaxaty quaex fefe fieri pofje exi- 
ftimaverit. Inde ■snycupsoig ^k sti -mv d^wdTuv, 'Ble^io minime eft eo- 
rum.qu^fierinonfojftmt. ^ idemNicom.Vlc.X^K sti ^s '^^cupi-wv 8^sv ys- 
yovog. ^^s y?) ^hAsijstz/a 'oS t5 ysyovo-ng , d^d 'UjB-cSsmiziva, j(^i iv^sxo^^- 
va* 70 -^s yeyivog chc iv^sxejai i^n ysvsScu' ^io op^cag Ayd^ooVj Mcph >b dv]S 
t{gjl 3-sog gB^Acry.ijrqy Aysv/ii^ ttvihv dos dv ^ 'TnTt^ayusva. Nlhil eft eligiblk 
quodfacfum eft. non enim confultat quls de eo quod factum eft, fedde eo. 




fityjierinmiumouuyoTejT. mcirco rette Az^t^w inqmt : Ke nama lola hac 
fpje pnvatur T>eus , ut ja^a mmime InfeBa fopt reddere. E/t quippe 
»f fBv^aAQsmg fj.s'Q. Aoy8 H^ "jt^vo^ac-. cum ratione ^ cogitafiQne. Cseterum 
inccncionis ccfi plures dantur gradusracione yehemencia^j camenin 

G ufu 



fo LIBRI r, 

ofu vitx civilis illa fere dividicur canrum in plenam & fc^riiplenam; 
Illam vocanc, qua Voluncas, re prius fufficiencer expenfa, & per afFe- 
^tuum vehem.enciam non abrepca, in aliquid fcFCur, Scmiplenam 
aucem, ubi fufficiens deliberacio non adfliir, auc racio afPeduum curbi- 
ne eft concufTa. Fruicioeftqvies feu deied:acio voluntacis infineiam 
obcento, & praefence. Cui opponicur pofcnicencia^qu^ eft averfacio, 
ucplurimum cum pudore, &doiore coniunda,ejus, quod anteaano- 
bis fuic deftinacum, aut efTedum. Confenfus dicicur fimplex adpro- 
batio mediorum, quacenus ucilia judicantur ad finem;qu^. mediaj 
ubi in noflra poceftace func fica, eledio ad finem obtinendum defli» 
nac, & ufus adplicat. Adus imperatos vocant, qui ab aiiis lioniinis 
facukatibus, per voluncatem motis, exfecutioni dantur. 

§. 2. Libercatemvocantfacultatemvoluntacis,quapofltisomni- 
bus ad agendum requificis , ex pluribus obiedis propofitis unum vel ali- 
qua potcfl eligere , reliqua reiicere ; aut uno- duntaxat propofito id ad- 
mittere, velnon admittere, agere vel non agere. Peculiariter autem 
facultatem ex pluribus objedis unum vel aliqua eligendi libertatem 
fpecificacionisjfeucontrarietacis; faculcaLem circa unius duncaxac ob- 
jedli eled:ionem auc rejedtionem verfancem, libertatem contradidio- 
nis feu exerckii adpellant. Intelligitur autem fpontaneitati fuperad- 
dere libertas tum indifFeJ^enciam fuorum aduum quoad excrcitium, 
ita ut voluncas altcrum aduum fuorum, ncmpe -ra velle & nolle, non 
ncceflario eliciat i fedcirca objedum propofitum parciculare (nam in 
univerfum non poceft noninbonumqua cale ferri,& malum qua talc 
avcrfari,) utrumlibec elicere pofHt, etfi fors adhunc magis,qvamad 
illum propendeat : tum liberam dccerminacionem,ica uc voluncas ex: 
mtrinfcco impulfu akerucrum a6tuum fliorum, velle aut noilc, hsic 
5c nunc cliciaL^. 

§. $. Coeterum primaria voluncacis affcdio, & qu^ immediacc 
€X ipfius oacura emanare videtur, eft quod intrinfece ad certum, fi- 
xum,atq; indeciinabilem agendi modumnon fit adfLn£la,(quod tan- 
rifper mdifferentiam vocabimus,) & quod ifthsec intrinfeca ipflus in- 
difFerencia per extrancum aliquod medium pcnicus cxcirpari neque- 
st Idq; eo firmius cfl Eensndunij. ^uodifla fubiata a^onum huma- 

narum 



CAPOT IV. fj 

ftarum moralifas fun(iitus fimul tollacur. Arfunm m Uft^eto. 
1. 1. c. 17". J^^^^-f appetiHmcmvimer^e-pofitf^dlidappeiitio. ,^yts defideri- 
nm (^ averfitionemf Aiiud defideriumj (jr alia averjatio. ,^hti mihimor- 
tismetum ohjtcit,cogit mcj inquit, 7S(onidquodobjicitur;/ed iiiud quod 
"VTi&jiare tihi vtdetur, aliquidijliiismodi committereiquam appetere mortem. 
Hic igitur etiam tua te coegit opinio, hoc efl, voluntatem voluntas. Jdem 
4.1. C.Z^. ^B^oujpsaiv iiSlv «?i\o viKrjoroJi ^vvajcf^ TrKnv dvjyj sciv]rv. Vohmtatem 
nihHvincerepotefl, nijiipjafefi.i Acq; hoc revera facere cenfendi func, 
qui nefcio quam prardecerminacionem phyficam in adibus humanis 
Sfingunc, ex qua ipfe quidem mocus in fe, uc conlideracur canquara 
ens phyficum,a caufa prima ica fic decerminacus, uc non pofllc non 
co quo decerminacus cft,modo fieri,cui deinde a caufa fecunda mo- 
rahtas accedac. Neq; minus iHi, qui ex prsfciencia divina abfolucara 
adtionibushumanisaccedere ncccnicace volunc.Qucshccc falhneque^ 
ac, camen quod ideo non /lacim collacur voluncacisindifFerencia, faci- 
le concipi pocefl, fi vel vocabulum prxfciencije, uci alia,qu£e a rebus 
humanis pecica Deo adphcancur, ab imperfedlione, quam innuic, de- 
puremus,- (quippe cum inDeonulla fic cemporum fucceflio;) vel di- 
camus, concurfum divinum ica caufas fccundas comicari, uc hifcere- 
linquacur agere lUo modo, qucm Deus ipfis afTignavic; adeoqjucne 
circaadionesmoralesexclaflecaufarumprincipaliu incercaufas mere 
inftrumencales decrudancur. Quancoperc aucem reip.noxia fmcejus- 
modi dogmaca, bene monec Grotius opufi. de dogmatts reip. noxits. Lp- 
herum artfitrtumfi qui plane tollunt,evadere vixpofjunt, quinDeumomm- 
Hmjcekrum catifam factant^ quod in rep.minime cfje tolerandum dixit Pla- 
tO (dt rep. 1. U.Tzicv aot/co^v cl^' (tTja, ^« <f»?7«'' 'w atUcit d?^' ii rov Ssov. MalC' 
rum (juamltbet ahamprditer Veum caujam qv^rere decet.) Nectemere Sve- 
tonius (cap. <S9.) Ttberiumideo ait religionum fuiffe contemtorem, qued o^ 
mnia fato agi ci^ederety afentiente ad TimAum Proclo, qui tria ait eorum, 
quos atheos 'vocat, cjje genera :prtmum eorum, qui Deo c^ram efje rerum 
C^ aciionum humanarum non agnofcunt : tertium illorum, qmDeotalem tri" 
buunt curam, qu<s. necejutatem antmis imprimat agendi qud^cuna^ aguntur» 
nuila reli^a ho7ntm itbertate. SalujitPts phtbfiphus de diis ^ ?mmdo c. ^. 



f% LIBRI I. 

is ©5^? 9jzi&iv s<fi KctK8C' JnjuJlinoSj^^' pei* lafcivlam ac ■j^etulcintidm com- 
mijpt fcelera ad fatum referre» nos qvidem ^robos, Deos vcro neqvam ac 
fcelcjias effciet. 

%. 4. Sed ut iila indifFerentia re£le incelligatur, fciendum eft,. 
hanc efle voluntacis naturam^ ut bonum in genere remper adperar, 
malum in genere fempcr averfecur. Nam concradidionemnon ob- 
fcure implicatj, noa fcrri in id, qaod congruum cibi vides, & ferri v^ 
idj, quod non congruum cibi judicas. Acq; in iftac voluntacis incli* 
nacionc veluc generali nulla poni indifterentia poceft, quafi perinde 
Voluncas bonum, acq; malum adpecac. Verum circa parcicularia de« 
mum bona & mala mdifferencia; fua? vires exferic voluncas fmgulo- 
rum hominum, peculiaribus momencis in diverfa proclivium. Idq; 
hanc ob caufam, quod cancum non omnia bona & mala homini 
haucquidquam adpareanc veluc pura,&fimplicia, fed invicem mixca, 
mala bonis, bona malis. Quo cum accedac m fmgulis hominibus ad 
peculiaria quxdam fingularis inclmacio, neq; omnibus folida & du- 
racura a fucacis & momencaneis liceac difcerncre \ inde infinica fere iw 
Voluncacibus ac fi:udiis hominu m folec oriri variecas, & omnes fuum fibi 
bonum, fed diverfa via quacficum eunc. Quo facic illud Arifto^elis 
J^icom. III. C. 6". cipj^ <PctjsoVy oiTrAcog yStp ^igjj Kaj ciXnS-&iaVr^iiKnlov «i/of 'my&- 
Sov^ sHUToo ^s TD (poAvofisvsv^ Nunqvid dicmdum;.Jim^liciter qvidem' ac re- 
vera voluntate adj^etihde effe tdy quod ejl bomm: umcuij^. vero' idy qvod. 
'vMetur unicui^.. Si-c igicur circa qvamlibet fere- rem; & ad:ionem iefe 
ofler unc fimut fpeci es, bonoriim & maiaireniry^veroromi auE: adparen- 
tiiim, quae^ poftquam animum-. hincinde traxeruntj, candem ad alcer- 
mram fe parcem? voluncas incrinfece decerminar. F.£ qu^hocmodo 
fufcipicur adtioj, fponcanea. dicicury de qua Ari/iotelcs NicomAW. c. I^.. 
TD: sK^tnov 26^HSv a,v< eivccj, 8 ^i a,pX'^ ^ dvj^ eiSoliizc KctS-' £H.a<^cv »<{ j? TiXd^t^, 
S^m^taneum' lUud videhitur), cujusp^incij^mm efi m eo qvi agit, ^articula" 
ria cognofccnte y in qvihmactioconfiftit.. Ad quem locum Euflratim r U- 
Jr^^ hd particul^ adjpontaneum conjittuendu?n necejjart£ Junt 3 ut fiiiicet 
^ ■principiumfit in agentej (^ agens fa'f*ttcuiaria cognofcat. Nam o' qvi 
€x ignoratione aga., infe agendt hahet prtncipiumi 0^ civt ^articularta co- 
gnojcit^ agefi, vtoientia indu^m ptejil.. 



' CAPUT IV. fl 

5. f. FnimVero non femper contingic, ut velut in jsqvilibria 
poricus animus cicra ullum accedens momencum £c(h ad agendam 
vel non agendum adplicec. Qyin f^penumero pervarias caufas ver- 
fus unam parrem vehemencer crahicur;aliqvando exceriorviolencia 
ica graviccrincumbic, m ilUus vires non amplrlis locuminvenirccen-^ 
feancur. Quemadmodum non femper fecundo venco peiagus de=» 
curritnavica,- fed ahquando cranfverfa hcecfremencibus Zephyriscla- 
vum cenec camen, aliquando gubernaculo penicus excuflus procel- 
larum hbidini navem commitcere cogicur. Incer illa igicur, quse vo- 
luncacem hominis vcrfus alcerucram parcem vergerefaciunc, funcpc- 
cuhares ingeniorum difpoficiones, quibus ad cercum genus adionis 
aliqui valde proclives redduncur j quales cam in incegris nacionibus, 
quam in finguhs hominibus deprehenduncur. Circa quas produ- 
cendas non exiguam vim habere videcur coeh nos ambiencis, foliq; 
genius, humorum in corporibus cemperacura, ex ipfo femine, ^catCj 
vidu, vahtudine, ftudiorum racione, ahisq; caufis proveniens, ccn* 
formacioorganorum, qvcis animus ad fun6tiones fuas obeundas uti- 
tur, & fimiha., Circa qu^e omnia id cenendum, nuHi harum cancani 
effe vim, uc voluncas nuUo modo poflic in diverfam partem perccn- 
dere, in qirancnm idx cendunc ad adtionem ahquam moralem pro- 
ducendam. Etquanquamimpecus ahqvi ex corporis confticucioae 
orci, quo minusexiftanc, auc ahqua in atflum erumpanc, per volun- 
tacem prohiberr quancloqy non poile videancur; id camen falcem effi- 
ci porerir, ur fme peccara crumpant. Sic jl ahqbis adeo validis in Ve- 
nerem ftimulis agicecur; ur eos reprrrnere non \ alear; id camerx penes 
fpfum eric, utcicra peccacum iisdem facisfiat. vid.L.CormfkyiL2. Fx 
PlarolVlV.de Legibm re6lc difpucac, poffe etiam in Gr^ca civicaceper 
leges reprimi nefarias hbidmes ineundem fexuni, ucuc ifi^e apud eam 
gcncem in publicos mores cunc invaluiflent. Idem fenciendum deil- 
lis,qusapud Horatiumde arte ■poeika^^ pafHm de moribus ajcacum cra- 
duncur. Sic finc adavariciam proclives fenes ; penes ipfos camen cric,ci- 
Cra ahoruminjuriamremquaerere,necalios fuisbonis injuftefraudare. 

§. 6. Valde quoq; voluncacem m cercas adiones inclinac frc« 
^uens egrundema^lionum repecicio,& conluctudojpcr quamefficiturj 

G z ntex-- 



f4 LIBRir. 

uc expcdtce & libentcr a<J^io aliqua furcipiacur, obje£!:oq; pr^fenCe in 
id veiuc rrahi aniraus vidcacur. Acq; ejusmodi inclinaciones cum lu-. 
bidine ac dexcericace agcndi conjun£lx h^hituum vocabulofolencvul- 
go venirej qui quacenus circa a^lionesmorales, bonas &maias occu- 
pancurj vircuces & vicia nuncupancur. In quibus cnumerandis non 
eft quod&nos defacigemur, cum hadenus pieriq;, qui piiilofophiam ^ 
mcralem le cradicuros profeffi func,magnamdifciplina; fuse parcem, 
cxpiicacis undecim vircucum vocabuiis, reprsefentafle fc crediderinc. 
Iliud cancumin generemonuifTe fufficiac, virtucesefleiiias animorum 
difpoficiones,qvibus inchnancur homines ad adliones,fe ac focieca- 
£em humanam confervances *, & vicia concra, quibus prociives red- 
' duncur agere ilia, quse ad feipfos& fociccacem defl:ruendam cendunc. 
Forro quanquam vicia, praviq;mores diuturna aflvecudine inoiici, in 
nacuram fere videantur abire, fic uc^aegerrime iis refifl:acur : non ideo 
camen inde profedcc adliones incer fponcaneas cenferi definunc. Qvin 
cciam, hceciiiap a(fi:iones, quibus habicus incroducicur,qua?q,eumprje- 
cedunc pieniore cum proxrefi & intenfiore cum conatu fufcipiantur, 
quam qua^ pofl: contra<5lum habitum fiunt, ubi veiut uitro & citra 
juflum voiuncacis faculcates reliqu^ in objedum ruunc: nihil camen 
inde bonicaci auc mahcix earundem videcur decedere. Namfanein- 
conveniens fueric, uc ideo adlio bona minoris fic, quia ab eodem crc- 
bro fuit exercita; aut ut ideo minus quis cenfeatur pcccafle, quiaf^pe 
peccavic. Pr^fertim cum quiHbet ipfe in caufa fuerit,quare icsifaci- ' 
lc & expedite ageret. Quo facit illud Ariflotelis Nicom.lll. c. 8.ji;^Ojtt<5<^ff 
eij TTtct^eig SKHcnoi c-icn, ^ «t/ e^Hq. twv uSlf' y6 •jr^d^soov d-Tr d^'X^<'= U^^XtJ^ teA^C i 
Kv^oi sfTfjLSVy eiCoTiC fu Kei&' sy.a^u' 'mv s^sm ^s, t^c ot^-xyi?' 'rai' Kct3-' £Kct<^ 
osj i] 'srp^cQsaig 8 yvc^^fif^, a)cr'7re^ c^t tuv dppooTi^v' cf?^' oh eC) rif£iv ^v, i^Toog 
^ ix^. hca ;^Yi(m.<Bc3Ji, Jla. r^To sK^cnou NonfimtU modo a5tiones JpontaneA 
Junt:, at^ hahitm. aUionum enim aprincipo ufcj^ adfinem domim fimuSy 
^um fingula (jv^^ cognop:amm : at hahituum frwcipi tantumfacultas ift 
nohis efl : fingulorum autem additio non nota, quem<uimodum in £grotatio* ■ 
nihus. quoniam tamen erat in noftra poteftate 'velita, 'vel nonita uti, \ 
€tiam hahitm i^fi Ipontanei fiint. Ad quem locum BHflratius: Hahituum ' 
frinici^ij tantummodo facuhatm hnhemmiimrmenti acjinis non ita. ad- 



CAPUT IV. ff 

dltid emm ^incv^ementum €0)*Hm ignoratuf^idcnon adveftltur} quipjiecHm 
Jenfim acUtente^ augmentum accipiant ; at^ uUerim aliquandom improbi- 
tate acvitiis progredtantur noi^nulli^quam voluijjent. Llt in ebnctatibm ac 
Ubidmibus videre licety in qutbus quando^-paulo liberius homines at^incau- 
tiusprogredientes, qvafiin nofira fotefiate fit habitus acquirere , habitum 
contmuatts aSiiombtd^ imfrudenter contraxere. Ne£m vitiis folum addi- 
ta,mentaat,j^ incrementa non fercifiuntur^Jedin virtutibf4squo£ frofecius 
i^fi latenterfiunty ut advertere, nifiubtfrofecerit, qveat nemo. 

§. ^. Non parum quoq; voluntatem verfus certas adiones im- 
pellunt motiJS animi, objeda potiilimum fpecie boni aut mali excita«= 
ti, quos ajfe3us vocant. ftndarus Olymf. od, /.aj^s (p^svcovm^x^H 
'jm^kirKa^a.v ff^ oo(Pov. Mentis autem ferturbationes in er*rorem imfellunt 
etiam fafientem. Qui quotuplicesfmt, & quarationeexcitentur acfo- 
piantur, quemq; ufum illi habcant, argute cumprimis tradidit Carthe^ 
(ius de pafs^tonthus.Quicum eciam conferri potefl ffobbes -Leviathan c. VI. 
IUud inftituto noftro fufficit annotaflc, afFe6ius utcunq; vehementes 
voluntatis vim haiitquidquam omnino extingvere : quin/fc tpfis quo£, 
qui imbeciliiores ammashabentjpojje adquifere tmPeriu^ abfolutifimum in 
omnes Jiias pafiiones, jtfat indufiria adhiberetur ad eos infiituendosy ^ di- 
figendosi quod oilendit Carthefd.hart.fo. Deinde cum afFeduum 
ahi excitentur fpecie boni, alii fpecie mali, & flimulent ad acquiren- 
dumahquod bonum, aut declinandum malum,id difcriminis mcer 
eos obfervacur quod iUiparum aut nihil excufationis afferant,fi quid 
corundem impulfu iecus quam decebat, fadtum fuerit; hi aucem eo 
plus venia: habeant, quo infeftius naturse human^ minatur malum, 
quod ipfos excitaverat. Longe quippe facihus efl carere bono, ad. 
nacuram confervandam non neceffario, quam exciperc maium ad na-^ 
turac deflrudionem tendens,- quicquid Artfioteles Nicom. 11. c.2. pro- 
nunciec x'^^^'^^'^^^ ^^^^ri ^ax^^^f^, j? ^f imoj» DifJiciBtis voluptati repugna- 
re, qu^m tr^. Et fi quis titillanti libidini obtemperansmale egeric, in^ 
telligitur pro prsefenti voluptate eventuri inde mah aleam fubiifle i 
adeoq;- cum jam fruitus fuerit aUqua re, quae ipfius judicio tanti erat, 
quanti pcriculum fecuturi inde mali,nullo prsetextu ut maium id fibi 
gnitigecur poflulare poteft, Afl qui cerrore mali imminencis guid 



fS LIBRI l 

fecus commilic, ^i human^ teneritas naoifag Vehefflehfer pacrocina^ 
tur, quod leviflimo malo, ut ipfe judicabac, voiueric defungi. Qua 
derealibi proiixius eric agenduna. 

§. 8. Deniq; voluntatem ad certum gcnus a^lionis non parum 
irritac ebrietas, ex potu poti/Hmum, auc fumis proveniens; qv^ vio- 
lento motu fpiricus atq; fangvinem impellit, & perturbat, & ad libi- 
dinem cumprirais, iracundiam, atq,- cemeritatem homines procHves 
reddit. Hanc qui fponte contraxerit, fiquidcm ipfius effedus apud 
fe notos habebat, aut pr^fumere poterac, non magis libi per eam 
commilla deli£la ne imputentur poftulare poteft, quam queri de im- 
bre in domum dercendcnte, qui te£lum fuum ipfe per petulantiam 
dejecit. Etfi in adibus indiffercntibus, & quos fufciperc vel omittere 
in cujusvis ejft arbitrio, ipfa, ubi mentem nimisobfufcavit, id efficiat, 
m ne adum ille effedus fcquatur, qui fccuturjs erat,fi dchberato fu- 
iflet animo fufceptus, Et iflh^c quidem ferc funt, quse voluntati ver- 
gentiam Velut phy ficam adferunt. Morahter autem maxime eandcm 
inciinatjaut certe inclinare debet obHgatio; qu^ tamen, quantacunq; 
lic^neq; intrinfecam voluntacis libertatcm tollit, ncq; adionem rcddic 
invitam, utut tendente forfitan in diverfum iibidine. Quo adplicare 
poiTls illud Ari/hfeiis Mcom.lll.$. a TziTn? 'vs dKh'cna (f)clyoij, cJv fl« o^i^SoLi. 
4bfi*rdumejl:> mvifa ea ejje dicere^qnjd oportet affetere.^ 

%. 5>. Prsterea & hoc obfervandum, voluntatem quandoq; ab- 
immincntibus graviflimis malis, & quas communem animi humani 
firmitatem judicantur cxcedercj ita vehemcnter urgcri, ut in aliquid 
fufcipicndum confenciat, abs quo extra iilam necefTitatem conflituta 
maxime abhorrebat. Quales adiones folent vocari mixta; ex fpon- 
taneis & invitis. Hadenus enim fpontaneae funt , quod utiq; pnnci- 
pium eil: in agente, fcience fmgula, qu^ a£lioni infunc;quodq; adeo 
voiunras pro prasfenti tempore & neceflitace in cas fertur, tanquam^' 
minus malum, aut partem mali, cum ahas tocum, auc majus malum j 
forec fubeundum. Idquodpro pr^fcnci conditione nacuramboni 
imicatur, quacenus utrumq; fimui non potefi: dechnari, Ariftot. Nic. V- 

C.7. Ei/ dyaS-S K^yod <}-ivg]cij 7t) e^otijov y.ccjiov st^V '^ P-ei^QV. Minm malum, 

Ji ad majm comfavetur honl locnm obtmct, Huc percinet & iJlud Arift^f- 

Nlc. 



CAPUT IV. fy 

J^ic. in, C.I. «VAiJf J^*^«V ct-TfvficiTkeJAi skoov. 3^ awji^^c^ jj ctvja ^gj^ AoiTTOi)^ 
-^Ttvflsq t>\ v3v exovjsg, fJ,tKjc^ pth ^v kmv aJj roioitTlcu '7r^^€igjBiKacn'^(>i,a^Gi/ SKBcrioii^. 
ISlemo Jponte abfolute fua ahjicit , fed oh falutem tum fiam,tum alioi^um 
omnes , modo mentis fint compotes , facere id videntui', Miftd igitur hujus- 
modi aBtones cumfint .^Jpontaneis tamen magis fiint fimiks. Ex invico au- 
temejusmodiadionesidcrahunt;, quod adeasconcra fuam inclinacio- 
nem voluncas adigacur, nunquam eas fufcepcura, fi gravius malum 
alia via licerec efFugere. Quam ob caufam id quoq,- cum invicis a£lio- 
nibus habenccommune, quod efFedus morales, qui aiias adliones merc 
fponcaneas confeqvuncur, in hifce omnino auc falcemexparcedefici- 
anc. Quanquam enim incerdum cam rigida ahcui obligacio injungacur, 
Ucne per incencacani quidem morcem, qujeincernacuralia mala cerri- 
biliflimum habecur, ab ea difcedere debeac; tamen ubi ifta exprefle 
non adpareCjhaucquidquam facile eademprsefumicur, tanquam condi- 
tione humana afperior; & ubi illa decft, flukum fuerit, non minima 
quaq,- parce mah velle defungi. Unde nonnulla, qu^ ahas extra ta* 
lem cafumperpecraca reprehenfionem erant mericura, fi propter in- 
curnbencem ejusmodi necefficaccm fufcipiancur, ab sequis hominibus 
laudancur; alia commiferacionemagis, quam indignacione dignaha- 
bencur ; alia excufacio penicus auc ex parte pro fequicur ; in quibusdam 
deniq; odium ac culpa adiionisinahumdevolvicur.eo, quifa(flumex- 
fecucus efl , inndcence declarato. Quo pertinet illud Arijiotelis Nicom, 
III. c.l. obhujmcemodi aBiones mtefdum etiam laudantur homines ^ cum 
fro magnis ^ honeftis rehtis turpe aliquidy i. e.indccoruni, aut mokftum 
fuflinuerint. ob nonnuUa vero lau6 quidem minime,fed venia exhibetuf\ 
cum ea, qu<£ non debet^ agit quispam ob ejusmodij qud ^humanam natu- 
tam excedunt:, (^ a nullo fuftmerentur. .^u^dam autem fortafje funt , ad 
qu<e ferpetranda nemo cogi, compelUve poteH : fed potttis extrema qu^^ 
fati ac mori convenit. add. Buftratius ad. d. L Ubi tamen nefcio an in 
Epifcopo cumprimis Chrifliano probaripofTiCjquodisa^lionismixcas 
cxemplum cale proferac; rem haberecum aliena uxore turpe cumftt» 
tfficitur non turpe, p interficiendi tyranni caufafat. 

§. lo. Deniq; cum ad fponcaneum requiratur, tum ut principium 
mocus fic in agente, feu uc agens voluntacis fu^impulfu ad agendum 
accelTeric, cum uc fcivcritp quid agerecurs adparec,ubi alcerucrum ho- 

H rum 



fS LIBRI t 

rujii aut ucfumq; deficic, adionem reddi invieam. Arlftot. Nk. IIL 1. 1, 

^ox« ctK^Gici flv^ 7z« |3ic4 i^^^i ayvoiav y.vousi^ct Vidtntur mvita ea cjfe ^quA 
aut viy aut ignofatione effiiuntur, Circa poiteriora re^fle monec/^. ibid. c. 2. 
t5 21^ T^idvjfjf- T^v dy¥0ict,y dK^ai^ Ksyoiisvi^y sn dei Tfjv tt^^i^iv AvTrrf^v Hvoumg^ 
h fist9t,ij.sAetct* OpdVtet , ut actio , ^i;^ ex tali ignorattone involuntarie facta 
ejje dicttur, dolorem ac ^(snitenttam afferdt. Coaclum aucem /Iride di^ 
cicur,ad quod ab excrinfeco principiovalidiorequisadigicur membra 
fua adplicarc, ica uc averfacionem , ac difTenfum fuum fignis, & pras- 
cipue rcludancia feu renicencia corporali oilendac. Exempli caufa 
Ariftot. Nic. III. C.I. afiert. liov^ « 7rvsv/J.cc •koixIitouIq ttoi, ii dvS-^coTrci Kv^iot ovjiq^ 
(^vemadmodum fi ventm aliqvo , aut hommes , qvi. poteftatem haheant, nos 
detulermt. Quo referrr pocefb exemplum de navi roflraca vi cempe- 
ftacis in porcumRhodiorumcompulfa, quam quaeflor ex lege publi- 
care v^olebac, i^^^M^Ciceronem de mventwncl.zSic amici Lucreciam r^^ 
Jplantur agram ammij avertendo noxam ah coa6ia m auctorem dehci^i, 
mentemfeccare 3 non corpm: ^unde confilium ahfuerit , cidfam abejje^n^ud. 
Ltvium 1. 1. c. fg. Ifla auccm reludacio in foro ciyili adfuifle pra^rumi- 
turcirca quaslibec adiones auc pafllones, quarcommumcer fponce ad^ 
miccinoncenfencur,ubiomniarignaa6lualisconfenrus deficiunc; qu^ 
nonnuliis dicicur reludlacio inccrprecaciva. Ucquando inlege Kbrai- 
ca vim pafla judicacur virgo, quicum .in agro quis, remocis arbicris, 
concumbit. Indc Vhilo fud^m de le-7ihm jjccialibmj negac legem pacro- 
cinari puell^, quse in f®licadine iubens flupr^icorcm admifit. Sicuci 
nec eadcm nocec puells, quas in urbe clamare non pocuic, auc ne- 
quidquam ciamavic, F.lt aucem coaclum aliquid in le , lcd non in flia 
caufa, quando quis in cali flatu verfacur in prsefens, ut vim illacam 
fcpellerc nequeac; in culpa camen fuic, uc in iflum fbacum pcrveni- 
rcc. C^o referre poflls ftuprum Dinar' iliacum Gen.^^^. Debebac enim 
virgo incer ignocos non peregnnari. Coad:um aucem in: fc, & in fua 
eaufa fimuiefl,quandoaliquiseciam inculpanonfmt,ucin calemper- 
vcnirec flacum, quo per vim ad aliquid cogi poflcc. Dicimus^y? m culpa 
non fuityi. e. fi aliquid prster oflicij auc prudcncia? legcs nonfurccpic. 
Nam ii quis munercfibi injundofungitur^vei aliasjurefuouciciir,ncc 
teinere aut inconfaico quid agic,eiiivelmaxinie visingruat, nihil po- 
sencimpucarL CAPUT 



CAPUT V. ^7 

CAPUT V. 

DE ACTIONIBUS MORALIBUS, 

in genere, deqj earundem ad agentem pertinentia, 
feu ad Imputationemaptitudinc-p. 

|. ABto ntordis qmdt \$, Impoffibilia, 

Z, EJHs niateriale. ^p. Coa^aj ubidemeratxfecHtione^ 

^. Etfurmale , nhi dt canfa morali, { / a . Perignorantiam patrata. 

^. J^io moralis formaliter confidtrata 

femper ejl ens pofitivut». 
S» Catffa, & fftndamentum, cnr impmart 

qmd pojfu , vel nott. 

6. Impmari non pojfunt hormni necejfaria, 

7. yegetabiltum facultattim ejfe^tu* 



1 1. Perfomnnm vtfa» 

1 2, Mala fmura, 

/j. AfitU tamen a^iones y etiamex haU' 
tu profe^iiC omnino imputantur. 

14. AUiones aliend qHomodo 'tmpmen" 
tnr. 




^Oftquam pro rationc inftituti noflri intelle£Vum, & vo- 
luntatcm cxpendimus, tanquamprincipia, exquibus a£li- 
ones humanas idtrahunt, ut peculiari ab a6lionibus bruto- 
^^^^^l^rum clafle cenferi queant;proximum e/l, ut dc moralibus 
adionibus in genere difpiciamus, circa quarum reditudi- 
nem aut pravitatem inveftigandam hascce difciplina quam maxime 
occupatur. Sunt igitur adtiones morales adiones hominis volunta- 
riac cum imputationc fuorum efFeduum in vita communi fpetflataf. 
Voluntarias a6^iones vocamus illas, qux a voluntate hominis tan-= 
quam a caufa libera ita dependcnt, ut citra ipfius determinarionem, 
ab adibus ejusdem elicitis prasvia cognitione intelledus profed:am^ non 
ficrenc; quaeq; adeo, ut fiant vel non fiant, in facultate hominis eil 
pofitum. QucE heic confiderantuf non quatenus funt motus produ(fli 
e potentia aliqua per nacuram conflituca, fed quatenus a decrcto vo- 
luntatis , potentias ad utramq; contradidionis partem fledi apta^, pro- 
ficifcuntur. Duo quippe involvit a^Hio voluntaria; unum efl: quafi 
materiale, quod efl: motus potenti^ pcr naturam exiftentis , feu ejus- 
dcm cxercidum in fc confideratum; alterum quafl forinale.quod efl 
dcpendencia ejus motus feu cxercitij a dccretovoiuncaris, fecundum 
quam uc a caufa libera, & feipfam dccerminante, dccreca concipitur. 

H 3 Ipfum 



^O LIBRI 1 

tpCum exercitium fcorflm, &inrefpe£tacum, diilindionis gratiaadio 
Voluntads pocius, aucapocencia volendi inhomineproveniens,quam 
Voluncaria dicicur. Enimvero adlio voluncacis ulcerius conlidcracur, 
^ Vel in fe & abfolucc, prouc efl: aliquismocus pliyficus prae vio volunca- 
ris decrcco fufcepcus; velreflexive, quacenuscffedlus cjus homini im-» 
pucari poflunc.Quam reflexione complexse adtiones voluncarix fpcciali 
vocis ufu dicuncur human^. Ec quoniam ab iftis adtionibus , prouc 
bene aut malc ab aliquo obeuncur, ica moracus aliquis denominacur, 
ipfecf , animorum inclinariones,ex trequenribus refuicances adlionibus 
mores adpellancur j indc fadum,ucipiW aftiones humana? moralium 
Vocabulo defignencur. 

§. 2. Adfionum moralium pojflcriori modo confideracarum 
cflenria duo compledicur , unum veluc maceriale, alcerum formale* 
Maceriale eftmocusaliquisphyficuspocenci^ phyfica?, puca, locomo-. 
tiva?, appecicus fenficivi, fenfuum exceriorum & inceriorum, & incel^ 
iecfiusquoad exercicium adprchenfionis, (nam judicium ex qualicatc 
objedi adparenceica dependec, uc circa iftud voluncacis diredioni non 
fic locus,eriimformandoillo judicio nonfmcnulla^arbicrij& indu/lrias 
partes :) imo & ipfius voluncacis a6lus, in effc fuo nacurali confideracus, 
ftu prouc pra?ci(e fpedacur uc efFe<5i:us aliquis, per pocenriam a nacura 
Jndicam qua calem produdlus. Nec non privacio mocus alicujus phy* 
iici ^quem homo vel in fe, vel in fua caufa poccrac producere. Nam 
nonminusomicccndo quamcommiccendo poence fic aliquis obnoxius. 
Item inciinariooes pocenriaruni nacuraliuminccrtaob|e(Sa,compara- 
tx pcr ancegrcilas adtiones voluncarias, falrem in quancuiii ad agen- 
dum ftimulos fobdunc.Neq; tancum mei niocus,habicusve, auc ucro- 
rumq'; privaciones pofliinc efle maceriale aclionum mearum mora-' 
lium, fed & iflhirc omnia, ab aHis immediace profedla , fiquidem a mea 
Voluncace poflunc ac debenc dirigi. SicSparca^amafijpeccaca amacor 
luebac. JEliam^s V. H. 1. 5. c. 10. Quin Sc meis adionibus moralibus 
Veluc materiam prxbere poillinc acliones auroperaciones brucorums 
Vegetabilium ^ & rerum inanimatarum , qu«funrcapacesdire<f^ionis 
a Voluncate mea proficifcencis. Hincin ipfa lege divina domino im- 
pucatur damnuma bove cornupeca datumj iiquidem quadrupedis 

ViriuiB; 



CAPUT. V. Si 

) titiutn ipfi ancca fuerat notum. Add. 1. 1. §. i. m/^. 2. 5. D.tT ^^j^dmfes, 
I i. II. ^.f.^^y.adB.Aqvd. Sic vinicor cenecur, fi per ipfius negligendam vi* 

tis omncm fecundicacem in farmenca cffiidic. Sic ignis voracicacem lu- 
j iCj qui fubjecic ; va/laciones a mari aut flumine dacas, qui aggeres iir- 

mare ncglexic,aucrupic. Apud Quincilianu Inft. Orat. 1. 1. c. 10. argumencu 

dcclamacionis ponicur tihicenyqvifacnjicant't Vhtygik cecineratj qve aEto illo 
\ in infaniamy^^ferfrdcipitia delato, accufatur, quod caufa mortis extitcrit. 

idem 1. y, c. 5. fuvenes, qui canvivere fblebant ^conflituerunty ut in littore 
! coenarent. Unmyqviccen^ defuerat , nomen tumuloj qvem extruxefanti 
\ infcri^ferunt, Pater ejus a tranpnarma feregrinatione cum ad littm idem 

4dpulifetJecfonominefaJpenditfe.dicunturhicaupimortisfui/Jc. Deniq; 

&macerialc a£tionum mearummoraliumpofluncefleadminiones ieu 

rccepciones adionum alcerius^ quacenus illa uc perpecrarencurcgo in 
; culpa fui. Sicfoemina^exparceimpucacurftuprum violcncum^, 11 per 
j temericatcm £z^q conculic inillaloca,.ubi prsevidercpocerac vim flbi 
\ illacum iri. 

§. 3. Formalea£!ionis moralis confrflitin imputacivicate, uc ita 
loquar, per quam effedtus adlionis voluncariaeagenci pocefl: impucarij 
feu tanquam ad ipfum proprie percincns haberi, five ipfe agens cfFe- 
^um quoqi phyfice produxeric , flve uc per alios produccrecureflfeccric 
Ec ab hac adlionis formalirace ipfijm quoq'; agens moralicacisdenomi- 
nacionem parricipac,. & caufa moralis adpellatur. Unde facile incelli- 
gitur, caufe moralis proprieac flrride loqucndo formalem rationem^ 
inimputarioncjfed cerminaliter fpc(fiaca,^ conflfl:ere ; adeoq; eam nihilt 
efle aliud, quam agens voluncariumsXuieiie^usimpucacur autimpu-' 
tandus efl: , ideo quod ejus autor ex toto , auc cx parte extitcric j acq; 
indc flvc boni quidfucrit, fivemali,cidem in acceptis fit rcferendums, 
fic ut pro utroq,- rarione redderc ccncatur. Sic caufa moralis lcefionis- 
in altero efl, five quis ipfi propriis manibus caput tuber reddideric,, 
|fivc fufle id diminuerit,,five canes in eundemincitaveric,fiveficarioS' 
^n eundcm immiferic. Sic muli caufa moralis efl Ana. Genef XXXVI.. 
24. Sic caufa moralis diverfi coloris in ovibus Labanis erat Jacob.. 
p^^.XXX. 37. Sic Lyfias orat.contra Agoratum^ cujus delationc aliquot: 
OTcs admorcemerantcompulfijdicit; ^){.hdj[U(^ rH.^oLvoix8) h-(3^ sw 



S2 ' LIBRI l 

'dvtt>(p6^a^ m. ^^iitd§. cdufa iffis fuit ?nortls^ hic efl manifeflanm. Etfi 
non remper,quinudam occafionem pr^buic, uc aliquid ab alcero fic- 
ret, fadi caufa moralis potefl: haben. Unde flolida erac, non crudelis 
folum fencencia Cn. Pifonis apud Senecam de ira 1. 1. c.i^. qui racio- 
nem, quare duci juberec miliccm, ob cujus occifi fufpicioncm alccr dam- 
natus erac, hanc allcgabac: te ducijuheo, qvia caufa damnationis commi- 
litom jmfti. Neqi valdc videcur opus efle, ut cum Auto'«*e dijjertationii 
de pnnci^iis juflt ^decofh p. rn. kTi. diflingvamus incer caufam mora- 
iem perfe, Scperaccidens. Nam & obfcurus eft i/le terminus, caufa 
feraccidensj ac inanibus Hcigiis anfam preEbere apcus; & cui nulluscf- 
fedus adionis rede impucari pocefl:, cum caufam moralcm pcr acci- 
dens haucquidquam dicemus, fi vel maxime ad macerialc adionis quid 
conculeric. Fcfi hoc manifeflum fic, ad ipfam impucacionis gravita- 
tem non parum incerefTe, principalicer adio ab ahquo profluxeric, an 
minus principaUcer. Icem direde quis effe^lum aliquem incenderic, 
an ille per agencis incogicanciam, auc pcr aHam veluc concomicanti- 
am, fecucus fueric. Ex hoc enim concingic, uc ahcui a6lio impucecur 
non veluc concra jufticiar, fed concraprudencias, aucprovidcnciseleges 
admifla; ucq; adeo aUquis non maliciofe, fed imprudencer duncaxac 
auc prxcipicancer cgifTe judicccur. Nontamenabsrefueritpauloprefl 
(ius ncnnulla expendere, qua? co loco traduntur. Initioigiturcale 
-axioma ponic: qvicqvidfuanaturamatumeft^ tta ut nunqvam bonumjtefi 
fofitj iliud^er accidens feqvi poteft adufum aut defenfionemmeijurisextrA 
feccati lahemj ned ideo teneor temperare ab ulu juris mei. Similem regu- 
lam proponic quoqi Grotim I.3. c.l§.4. fed quam ibidem, & I.3.C.XI. 
§.t?. bene reflringic. Pergic^ fer accidens aliqvod f^ccatum feqvi dicitur 
ad almmaciumliberum^cum ad ufum reh ad qvam ju4 habeo^feqvitur ali- 
qv;s eflcci-uiy ad qvcm froducendum, extra ilium ufum rei jus non haheo, 
Exemphloco adduci pofTer, quod a Theologis vulgo fcandalum ac-i^ 
cepcum dicicur \ circa quod cradunc , non debere aliquem a£lionem ho- 
neflam, piam, & debicam omitterc, fi vel maxime pravus q vispiami 
homo fit ofFendendus; idq; exemplo Salvatoris noflri confirmant_».| 
Enimvero vel obhocipfum exemplumabftinendumfueric a vocabu-> 
lo cauf^ pcr accidensj quia ne cura hoc quidem addicamenco pium 



CAPUT. V. Ss 

cft, caufani mali nomiaareomnisboni foncem. Sed pocius dicendum 
fueric, illum, quibonam, &nece{ranam ad:ionem edit, nullo modo efl 
fe caufam ejus peccaci , quod alcer anfa inde arrepca perpecrac. Ad 
! ciindcm fere modum, quo dicimus: qui jure fuo ucicur,neminiinjuri. 
amfacic, Quod porro addic^ cum qvilibetjm habeat Jamtdtem faam 
confervandh ucer^emedicatapotime uti adrecuper^andam fimtatem, licet fe- 
cutura mdefit aLienatwmentis (perexiguum tempo^is fpatium,) aut ebne- 
\ tasj aut (ultronea) eflufiofiminiSj autabortus, (quandofcil. alias macri& 
parcuiiimulforecpereundum,) adeoq; calium efFeduum, qui medica- 
; mcnco ucicur, efleduncaxac caufam pcr accidcns : heic planius fuerat 
! dixifle, ifl:osefFcd:usinpr£efencibuscafibusfubpcccacorumcenfumnon 
Vcnirc. Scdnec omnia exempla,quibus r^^/«?;^i?r^/^^^^ry?j,i.c. re- 
Veracalcm, illuflirare vulc, facrede fe habenc. Equidem qvi ad fippli- 
ciumcapttale ducttur, licet ad locum fipplicij incedat,^fialas confcendat, hoc 
duncaxac nomine caufamoralisfuac nccis dicinonpoceftj quia volen- 
tem hflorcs ducunc, nolencem crahunc. Quo minus camen, qui poculis 
immodiccindulgec, auc laboribus honefl:is, &necefl^ariis vires fuas ac- 
tcric, caufa morahs accelcracse flbi morcis dici qveac^ non video. Ecfi 
ille pcccec, hic pcccaco vacecj & neuccr propric loqucndo homicida 
Vocari debeac. Illum camen rcdc caufam moralcm fuae necis dixeris> 
qui ideo condemnacur, quod nolucric proferrc illa,. quibus [innoccn- 
tiaipfius demonfl:rari pocerac_». 

§. 4. Eft aucem & hoc obfervandum, quod formalc a^flionis 
moralis,i.e.impucacivicas, habeac racionem form^ poficiv^, ex qua ra- 
dicaliccr afl^ediones, propriccaces;, & confecuciva ejusdem rcfulrantL/. 
Adeoq; moralis aclio ens poficivum ( falcem in gcnere moralium, il 
non fempcr in generc nacuralium,) dici pocefl:, five maccriale ejus flt 
motus phy ficus, five mocus phyflci privacio. Uc enim aHquidin ge- 
ncrc morum fic ens poficivum fufficic, fi adcfle aliquid incelligacur, cx 
quo vcras afFediones ejusdcm generis emananc : cum, uc nonencis 
nulix func affcdiones; ita illud, cui cerc^ac poficivse compecunc afFc- 
£liones, non ens flmplicicer dici haucquidquam pofllic. 

§. 5*. Cxcerum quod a6lio moralis ad aliquem pcrtinere, ciq; 
impucari poffic. (in quo formale ejufdem racionemconfifl:cre diximus ; ) 

ejus^ 



.^4 - LIBRI T. 

cjus canfa nulla efl: alis, quam quod in poce/late & facultate 'alicujus 
fuiCj illam fieri vci non fieri,fufcipi vel omitti. Id quod adeo manifc-. 
fium efl:, ur ctiam impcntilTimi mortalium, ubi fuper fa£loaut omiflb 
aliquo accufantur, non efficaciorem fe pofle excufarionemafferre pu- 
rent, quamfi dicantj penes fe nonftetifle, quo minusidfadumvelnon 
fadum fueric. Unde primarium axiomain moralibus efl: habendum; 
quod de iliis adionibus rationem pofci queat homo, qu^ ut fianc vel 
non fiant, penes ipfum efl:. Seu, quod eodemrecidit; quodqua^Ubet 
adio, ad normam moralem dirigibiHs,quam pcnes aliquemefl: fieri 
Vel non fieri, ipfl poflTit imputari. Et conrra; id quod neq; in fe, neq; 
in fua caufa pencs aliquem fuit, non potefl: ipfi velut ex dcbito impu- 
cari. Neq; huic regulse obftac, quod aUquando quis cafumforcuicum 
qui uciq; in noftra faculcace noneft, ceneatur przeftare. Nam illudnon 
fic, nifl ulcro fe quisadhoc obligaverit. Aft hoc utiq^ pencs aliquem 
eft;, obftringerc fe ad farciendum damnum, quod a caufa extra dire^ 
£i:ionem noftram pofita provenic. Porro uc aliqua adio , feu fadum,' 
poflQc impucari ful^cic, fi non invica fueric; juxca illa, qu^ cap.frac. 
§. 10. diximns : & uc diredioni noftrse voluncacis fuerit fubjcda. Scd 
uc omifl^io ahcui refte impucecur^ requiricur, uc facuitas, & occaflo a- 
«ftionem fufcipiendi adfueric. Quae occafio iftha^c quatuor videcur 
complecli ; ut objecftum a£lionisficin prompcu; utadfitcommoduslo^ 
cus^ ubi ab ahis non pofldmus impediri, aut poft adlionem malo ali-^ 
quo maCtari; uc adfit commodum cempus, quonon finc obeunda ne- 
gotia magis neceflTaria, quodq; itidem aliis, qui ad a£J:ionem concur- 
runt, fit idoneum : uc deniq; vires agendi naturaies fuppecant. Ubi 
horum q uidpiam citra alicu jus culpam defecerit, abfurdum & iniqvum 
fueric ipfi impucare, cur quid fadlum non fic. Add. Carthef. de ^ajmm 
an. i44/i4f . i4<5". 

§. 6. His ingenerc prsemiflls, oper^prccium fuericdiftin^tius, 
& in fpecie confiderare, quse homini poflfint imputari,qusenon. Non 
poflTunc igitur imputari ulii liominum, qv^ proveniuncex necefl^tate 
phyfica, auc quibusvis caufis, excra dircdlionem hominum poficis. Sic 
ftuitum eft,quod de Regulisquibusdam Americse tradituneos fubini- 
dum regni fubditis promififlc,fe€fFeduros,utfoijufto temporeoriatur, 

&occi-.' 



CAPUT V. Sf 

& occidat, ut pluvije, quando opus eft, cadant, ut terra fruges profe" 

i rat. Scd ncc id homini porefl: imputari, quod caufs naturalcs hunc, & 

non alium cftcdlum, hoc, & non aUo modo producant; v. g. quod 

isjnis calefaciat, non refrigeret. Hadenus tamcn effedus caufarum na- 

turalium imputationi uberrimam prsebent materiam, quatenus ab ho- 

mine vis earundcm adiva fuiteHcita,auc confirmata, adlivapafllvis ad- 

pHcando, auc vircs internas congruis mediis cxcitando. Qua ratione 

colono imputatur ubertas frugum, quantum ipfius diligens cultura foe- 

cun^icatem agri laccffi vit: inccndiorum damnum iUi^qui ignem fuppo- 

jfuir: variegatus agnorum color paftoris Jacobi folcrtise. Gef^efXXX.^% 

ipocefleciam calis efFed;us nacurahs hacflcnus impucari homini, quod 

caufam fupremam, i/la omnia dirigencem, ad eum cfFedum decer- 

Iminandum moverit. Quo intuitu triennaUs ficcifas precibus EhsE im- 

Iputari pocerat. I, Regum. 17. v. I. J^cob. V. 17. Sic deprecance iEaco diu- 

icurnam ficcicacem Grseciar ceflaflc, in fabuhs eft. Sic &morsillorum, 

quos peftiiencia excingvcbat, aliquacenus pocerac Davidi, ecfi non ad 

iHiodum homicidii, impucari. xSamueLXXW. I3. 17. 

, §. 7. hnpucari quoq; non poflunt homini adiones & efFe£lus 

facukatum vegecabilium,qu2einipflus corporedeprehcnduncur,prou£ 

iftaeper nacivicacem, aut ex caufjs ab ipfo non dependentibus exiftunC 

Etfi hocpenes hominem fit, facultatibus ifi:is objcdum fuggcrere con» 

. igruum,autineptum, quodq; virrutem ipfarum alac, debihccc, aut ex- 

. itinguat i nec non earundem organa detorquere, aut corrumperc. Sic 

, \cm natura corpus vcgetum, robuflum, prccerum dedit, ipfi eo nomi- 

i ;nc nihil imputaripotefl:. Scd debilicaccm naturas per induflriam cor» 

I Irigcre, nativasq; vires augere, laudi; & contra easdem perfocordiam 

1, aut petulanciam pcrdere, vitio habetur. Undc nemini poteric expro- 

Ibrari corpus imbecillum , tenerum , pufillum; membra diflorta, aut 

, i4nutila;robur langvidum; fiquidem debilitates iftse nuUa ipfius culpa 

1 fuerint contrafta:. Quo facit illud driflotelis is^com.. 3. c 7. No "2 animi 

; ■folMm vitiajpontaneafmty veram corporis etiam in nonmlli6,quos fcilicetin- 

j i^repare conjkcvimm. j^/ enim natura defoymesfant, eos reprchenditne- 

. \wo: fidillos, qvi ^\ d^yvfivctaia» ^ dfxsXeictv,fer negle^um exercitiorum, d^ 

-, ^curiam taks evaferunt, Simili modo, fi turpitudo velcx infirmitate^ vel 

\ ex mem" 



S(> LIBRI t 

exmembnalkujus mutiUtwne contigent. Nalli^ enim eiy qui velnatufds,: 
velexmorbo, velex vulnere faBm (it cxcus , cxcitatemexpyobrabUyfedmi- 
Jefebitufpotim: at eum objurgam omnea , qui ex temulentia^velalia quapiam 
intemperantia excxcatm fuerit, Similla habcc Pktarchm de audtend^st^oe- 
tis :■ Ulyjfes Therfit^ non claudicatwnera, non calvitiemi nongibbum expro- 
hrat ,fed promfcue garriendi vitiu.n. Sic Homerus dcndct eosi quos claudi- 
cationis, ca^citatisj aut fimdiumpudet ; mif^ vituperabile ducens , quod turpe 
nonfit ; nej^ turpe, cujm nonpenes nos ,fedpenes fortunam efi caufa. Ec mox :: 
Sicutqui vefiesflageliant, ifcorpora ipfanon attingunt: ftc qui fortundi, aut 
nataltum damna e ^prohrantflluite (^mcajfitm ij exteriora verberantyanh 
mamipfamnonattmgentesy ne^^ ea, qu^ revera corre5fione,aut mfe^atione 
indigent. Non camen fme racione apud veceres Gallos, referente Stra- 
bone L4. muttabaturjuvems 3 qmsqvis Zona menfuram excejferat. Qiiod:- 
vencrem prominulum in illa zerace ex ingluvic & defidia provenire 
ju dicarent. Nicoiaus l)amajcenus de moribmgentium. ibcri Zonam habent 
menfitr^ certa^ mtra quam (t ventcr cujusquam comprehendi nequeat,pro de- 
decore idmagnohabetur. Huc fpedanc &: c^ceras faculcates, qvaea na- 
cura cicra noflram operam infunc,- puca, quod quis ingenio prasdicus 
eft^acuco, auc ftupido, fcnfibus acribus, auc hebecioribus, memoriafir- 
majauclabih,ninacuralisvisperhomine audtafic, auc afflida. Percmec: 
quoq;huc illud Anfiotel. Nicom. V. c.Io. 7tti7h.(l n^ tu\i Cpvcret vTrupxovT^v 
ei^ong f{0^7it'dTJoiusvf(^j 7rd,%ofj,sVrCi}v. Hosj^ Ki^SK^dmoVf 8n ci)i8GiQV s?iv. QtovrDyt}' 
fictv, n dvro&vijcrKMv. Muita exfs, qu^funt naturayfcientes etiam agimm S* 
patimur: quorum nihii ne ^ ffontaneum efl, nej^ invitum : ut fenefcere vel 
mdri. Quas, ucimpucencer, idonea nonfunc. Referrequoq;huc poflis, 
quodparenribus impurari nequeac pravos genuifle fiiios, modoipii 
pravicatem eorum in educacione non akierinc. Inde probari nequic 
fencencia Vindicis, qui macrem Neronis ab ipfo incerfedam jure pro-^ 
nunciabac,^^'^ taieportentum pepenffeti apud Phiiojiratum de vita 4^&l^ 
lontj Thyanm. 1. V. 

, §. 8. Non poile quoq; imputari , quas vires noftras excedunCs 
neq;per eas prohiberi auc efficiqoeunc, in aprieo eilj modo ilia im- 
pocendapcr cuipam no/lram non fit contrada, Quo fundamenco 
siicuncur cricaillaj impoiBbiiium nulkm effe obligacioncm j ncminem 



CAPUT V, ST 

lege iua cciireri praecepiflc impo/Iibilia; adeoq; fijn aliqiia lcge, ut & 
convcntione auc ceftamenco, cale quid occurrac, id pro non adjedlo 
haberi , auc commodiorem ejus invcnicndam inccrprecacionem. Fro- 
beaucem obfcrvandum, aliud dici phyfice , dAiud moralttcr impofuhile. 
Priorimpollibilicasponitobiiaculum, quod ipfam voluncacem con- 
flringic, ne in adlum qvcac crumpcre , auc conando omnem operam 
pcrdac Vcrum moralis impoHibilicas nulium impedimencum ponic 
fuperans agcndi efficaciam in voluncace hasrentcm, {cdillatoca abipfk 
voluncace oricur. Atq,- hoc modo impofTibiledicimus, omnes homi- 
nes vcUc confbirare, uc gracis ahquod mcndacium poftericaci cradanc, 
Item, uc aliquis ica circumfpcdc &fan6le vivac, ucne in minimo qui- 
dem, falcem pcr afFe<3:uum pr2ecipicanciam,ofiendac. Ex hifceinferc, 
Autor de prmcip. jufti ^ decorh p. 174. ffo:a pojje qvidem legislatorem pra- 
cipere quid phyfice impojsibile.,pojfe tamen imperare obedientia?n de ijSy qu^ 
impof^ihilitatemmorakm contment : qma voluntatts lihertati nihil contran- 
um imperat, cmn tota dijficultas parendtex ipja njoluntate oriatur. Sicut 
nulli impoffibde ejl mendMtum gratis Jingere -, fi nulli, ergo toti multitudmi 
impofibile non e/i: certum tamen ejltotam multitudinem id non fa^uram. 
Fart ratione cmvis liberum eji uentatem dicercy ergo c!r toti civium multi- 
tudmi ; centj^imum tamen efi, mnqvam remp. tarn heatam futufdm , ut 
finguli cives amendam ftbtfint temperaturi : attamen illa impoftbilitas liber- 
tAtem finguloi*um non toiltt) nec a pcccato excufat. Sic legis adtmpletionem 
dicimus efje impofihtlem) nec tamen illam impofstbilitatem voluntatis liberta- 
tem imminutum tre, Tam enim homint fingulart impojuhile efl in omnihus 
Vei voluntati obfeqvi, quam multitudtnem ab omm mendacto pufam effe: 
tam autem afingulis a^tbus peccaminofis fibt cavere potefi, quam ctvesfin- 
guli a mendacio Jeje intemeratos confervare : quod tamen nunquam even- 
tufum efi. QucC quidem, quacenus ad dogmata cheologica adpHcan- 
cur, fuo loco relinquimus. Si camcn incra limiccs fori humani m^nca- 
mus, non adparet, quare ifth^c non potius admitti debeant, quam 
ilia GrotijXAl.a. 20. §. l^. ubi dc peccatis, qu^ aUqui vocant, quotidi- 
anae incurfationis agit : Imo dubitaripotefti an h^c re^e ^propvte peccata 
dicantur, cum itbcrtatemi qvaminjfecte habere videnturttn (f4agene?*altta^ 
te confiderata non habeant, Qupmodo enim vcluc colledim fumti 

I X ejus- 



^ LIBRI I. ^ 

"ejusmodi lapfus peccaci nacuram effugianc, cum camen^finguli pecca^ 
ca finc? Ec/l in foro humanoiidem fcre cxcra poenampofici finc. 

§. p. Impucariquoq; nequcunc,qucequiscoa(fl:epacicur,aucagic. 
Talia enim ad iilum moraliccr pcrcinere inceliiguncur, qui vim incu- 
lic; & qui ifta excepic, auc exfccucus e/1, racionem duncaxac objcdli 
auc inftrumenci phyficihabec. Dionyfi'As Halicam.X.i. aTozv avyTvMu.r^ga^i- 
ov t6 dK^mor, omne mvoluntanum meretnr vemam. Coadum aucem ha- 
becur, non (blum quando principium mocus efi: in alio, qui per vim 
alcerius renicencis, & abhorrencis membraadaliquid agendumaucpa- 
ciendum adplicac: fedcciam qvando quis incencaco vic^ pcricuio, auc 
alio graviffimo malo, ab alcero compelHcur ad fufcipiendam exfecu- 
cionem facinoris,quod ipfe alias vehemencer averfacur; ica camenuc 
non ipfe, fed alcer illc ejus facinoris aucor haberi velic. Priorisexem- 
plum cft, fi quis robu/lior aliquem in alccrum violencer impuleric, 
auc arrepcam ipfius mahum eidem impegericj auc fi quis violencum 
fi:uprum fcemincE incuicric, qucBnullafuaculpa aHenamUbidinempro- 
yocavic, Cujus quidem corpori hoc modo concumelia infcrcur , uc 
camcn ad animum ca labcsnon penccrec. Co7fm eji tantum vwlatum, 
anim!^ mfons ; diccbac Lucrecia ap. Livmm 1. 1. c.f 8. Quanquam illas 
nequidquam excufaveris, qu^ fibi digico malc percinaci annuium de- 
crahi paciuncur. Pofterioris exemplum efi:, v. g. fi quis facelles jube- 
acur Virum, quem ipfeinfonccm novic, incerfiGere,nifiipfemalic incer- 
fici. Huicenim eo nomine nihil pocefi: impucari, cum eidem nuda 
cxfecucio injungacur, quse neq; a perfona ipiiusabhorrcc, neq; uc cum 
difpendio vic^e decrectccur racio efi:^ cum isfua nece innocencem liauc- 
quicquam ficfervacurus. Facendum camcn efi:, exfecucionem quorun- 
dam aduum ica efile gravcm auc foedam, ucgcnerofiimhabeacurmO" 
ri malle, quaTii calibus pacrandisfuamembraaccommodare,liccccul- 
pa i n aiio fic haefura. Qup facic locus Anflot. Nicom. 5. c.L fupra ad- 
dudus. Ec excmpli loco pocefi: cfle, fi quis jubeacurmacri ftuprum 
inferre. Quo ex ignorancia invincibili admifiib Oedipus ica iadoluiCj 
\xt oculosfibiipfe erueric. Undeeciamin illo \ozo Artflot .Nicom,'^. c.L 

wtd^afl^ (jS/j (m^Qivm ^ri 7rtcl^oi.v](§^ ^s dm^vnTKonv, Ut fi tyrannus ali- 



CAPUT V. ^ (S9 

fuibt^, qvorum parenpes acliber^os mpoteftate hdhefetj tufp^ aU(fvid dgere 
juberet ; q-t)i^ id ager^nty falvi effjrtt ; qvi non agerent.ferirent : tv a\%^i 
cum grano falis eil accipiendam; & ne ad calc quid, cujus exempluni 
jam acculimus,excendacur. 

§. lo. Ignoranciaquoq;incan:umimpucacioncmcolIic,quantum^ 
illa a£lionem reddir inviram. Quam ad rem iilullrandam cumpri- 
mis faciunc luculenca qusedam 'SC^M^Anftotelem locaj puca ■magj^ijnoral. 
|l.I. C.34. ^^^vandocun,^ ].erpetrandi aliqvid caufi fuerit ignorantia, id 
nonjitjponte, dr promde ne afftcit qvidem mjuria. At cum ipfe fu£ caufa 
juerit ignorantia^ perpetravit .j^qmppiam ex ignot^antia , cu'm ipfe extitertt 
1 caufdi tsplane afjftctt injuria, ac ejjMmodi jure crtminis argUetur : 'velut in 
\ ebrtis evenit^ Vino namj^ merfifi qvid malip erpetrarintyfine controverfia 
1 afferunt injurtam : qvandoqvidem tpfi fibi ejm ignorantia caufa extiterunt.. 
\ In ijs enim fuit, ne tantum proluerentury ut ignorantes cdi.derunt patrem... 
i idem in aliis eft ignoranttts, qv£ ex ipfis gignuntur facientibttS) ut qvi pef' 
\ tpfas infefunt injurtam>fint injuftt. &yorum autem ipft non funt caufa, 
\fed ignorantiai ut deltnquanty neuttqvam tnjuftt. ¥fl enimvero ejusmodt na- 
i turaiiSy velutnefctj infantes patres c^dmt. Hac nimirum naturalis infcitia 
non factt, ut ab a^tone tnfantes dicantur injufit. Ipfa ftqutdcm hac facten- 
i di caufa efi infcitta.. Ne^ tpfifax (unt caufainfctti^; tdea ne injuftt qvidem 
j dicuntur. Quanquam circa infances nocandum,ipros qvandoqi pro- 
' pcer calia increpari, auc verberari, non quodifla in foro humano pro^ 
pcccacis proprie didis haberi qvcanc, fcd per modum nud^ emenda- 
cionis, neper calia molefliam ahis faceflanc, auc ilio, cui cencris in an- 
nis adfvevcrunc, poft adulciores quoq'; fadi dclcdencur. Idem defu- 
, riofis & mencc mocis habendum, quibus cicra fuam culpam ifte mor- 
i bus provenic. His enim fi quando verbera infliguncur, non magis 
racionem poena; delido rcfpondencis habenc, quam qua? cquo calci-- 
I crofo impinguncur, uc calccs deinceps ja£tare defiftat. Add. Ant. Mat'-- 
; thjnus de crimin. proleg. c. x §. ^.<$.y.. g. Afl qui ignorancise fuae caufai 
I cfl, ac fcicns volcns efFecic, uc igniorarec, qu^e nofsc pocerac, & debe- 
bac, pcrindc habecur, ae fi fcicns, & dclibcraco quid animo pacraflec 
Artjlot.magn. moral.l.i.c. ^. Sgrotos^deformes reprehendimui,ctan ip-- 
fosputdmm fibi autmorbi altcujus aut deformitatis efje autores, qvia vide^' 

I I -^-^ 



70 LIBRI I. 

licet m iffis id fitijje pfittim interiigttur. Et plenius ad Nicom L 3. c. 7. 
LegisUtores eos, qiJimalaferfetrdnt, cafiigant,ACfunip.nt,fitamenneq^vi ; 
coacfieaegerrnt:, ne^.ea igmrationey mjt^ ip/ifibt caufiamnon exhihuermt.. 
Ch ignorationem etiatri fumunt yfifiihi ifje ignordtionis caufia qupspiar/i fiuific 
videatur, Undeehfijs duflices foen^ mfilitutafiint. In iffio emmjqvtmehria- 
turipincifiium efi: cum jui ^"vts^ m eo dominusfit, ut noninehrietur: id 
qvod ignoy^atipms efi caufa. (Flautus Truculento aB. *\fic. 3. Nonvinum ho~ 
mimht^s moderariy fied vtno hominesfiolent, qvi qvidemffohtjunt.) Bos fvo/L 
■^uniunti qvi aliqvid eoruM ignorant, qv£ ad (eges ferttnent :.qv^ qvtdem (^ 
fictri debeanty c^ dtffictlta nonfiint. Similimodo etiam in aliiSj qvdcun^ igno- ' 
rare per negltgentiam vtdentur^ eo qvod in tpfis ft non tgnorare : qvtjffeqvi 
adhihendd dUigenti^ domtnt fint, acpvtefiatem haheant. Sic & imputacio- " 
nem collit non ignorancia univerfalium, & ejus quodquis fcire cene- 
bacur ; fed cancum ignorancia fingularium, & qu^ in fa€lo verlacur. 
Arijlot. Nicom. I.3. c%. Invttii^s dicidehet, nmfii qvts ignorat tdy qvod con- 
ducit ; npn enim ignoratio, qv^ineleditone conjiftit, thvtti eft caufiii,fidpra- 
■vitatis : nej^ ea qnj^ efi umverjalts : qvtppe cum ob eamhomines 'vituferen-'' 
im^\ fiedea, qv£ ctrca farticularia njerjatur, in q^vihus, (^ circa qv£ aUio 
€.xifitr Jn hts enim ^- mtfiericordia, (jr 'venia locum habet : nam q^vi horum 
aliqvid ignorat^ ts fane invttm agit. Quod fi aurem ab alicujus fa£lo 
maiitia quidem abfuerit, & ulcro concrada ignorancia, fed h^c dun- 
taxat per aiiquam inadvertentiam obrepferit, (quod Artfotelt proprie 
d^ap^Yi^aj^ nomine venic,) imputatio non quidcm plane tollitur, 
fed ex parte tamcn minuitur. Quo pertinet egregius locus Artfiot. 
Nicom. 1. V. c.io. quem vertit, & illudravit Grotit^ 1. 5. c. ii. §. 4. Ft 
huc reculerim illud ex Artfl: magn. morai 1. 1. c. 17. de muliere, quse 
philtrum amatori praebuit, ex quo ille mortuus efl. Hanc accufatam 
Areopagitx abfolverunt, ideo.quodnon confulco, & cogitato idfe- 
ciflet. Amoris enim caufa, non hominis perimendi animo dedifle: 
verum ab iflo aberrafle. Circa quod judicium tamen omnino praj- 
fupponendum fuic^ foeminas ifli nunquam in mentem veniflc, pocu- 
lum illud ullo modo noxium cffe poffe. Aiias enim potiorefl 1. 30. 
§, flD.depsems, hdd.Ant.Matth^u4 decrmm. ad 1.4S'33.///.f.c.f. %.<S. 

S.ii.Cum 



CAPUT. V. n 

§. II. Cum quoqi non fit in arbicrio noHiro, quas per quictem 
imagines phancafia formet; ideo non pofTunt iniputari illa, qua; qvis" 
in fomniis agere fibi videturi nifi quateniis ralibus interdiu: cogitan- 
dis cum dcle£tatione immorans, eorumimaginesaltc animoimpres- 
fic. Unde nullum fane crimen illius, qui Ciaudium per fomnium 
corona fpicea redimitum viderat, apud Tacitum A.XI. Sic & ne- 
qvidqvam anxius' erat pifcator ille apud Theocmum. idyll.x^. qui per' 
fbninum jurafle (ibi vifus eratyquodin mari non amplius pedemef- 
fec- pofiturus. Neqi incefius C^far ob fomnium, quod refercur ap. 
S^uetan. Cefife c. y. Quanquam non omnino pura Biblis, qUcC placi- 
darefoluta cjvieteS£pe videt^qvod amat^vifa eft cjuoa^jungerefratri Cor-' 
^us, C^ erubmtyqvamvisfepitajaceret. apudOvtdmm metam.l.lX. Neq; 
,vanaomnino funtj qux P/utarch^ de profec^. virtut.fent. difputat,ex 
fomniis non obfcurum pofle argumentum duci, quam compofito- 
aliquis animo fit. Epicurus ^-^udDiogenemtaertiumXAo. dicit fapien- 
i^m. >($5)' v.ct^' vT^v^g ofjLciov siBS-oq. mfomntis qvo^fihi fimUem futurum^ 
NonnuUi stiam b-uc adplicant Vfalmum XVII, 3. Add. Claudian.pra^ 
fat.ad 1. 5. de raptu Proferpm^, 

§. 12. Deniq'; contra rationem ell:, ut futuri alicujus facinoris' 
mali imputatio ad antegreflbs velucretro trahatur; nifi fortc futu- 
^rumilludfacinusa prasf^pquopiamautfucuro noftro aftu, canquanl 
efFedus necefiarius a fua caufaj dependeac. Nam uc effccSus illi im- 
putecur, ad quem caufa perdnebat, frequentillimum efi. Equideni 
illud haut abfurdum, utperimputationemexgratiafucurumaHquod 
fadumin ipfo agente, aut alio eifedlum velut in ancecefllim exfe- 
fac Cum enini cuiiibet beneficium graris dare iiceaCj |>enes benefa- 
^orem futuri gnarum erit, fub aliquo titulo beneficium impercire. 
Aflr cum mal^ adiones nonnifi exdebitoqueantimpurari, abfurdum 
prorfus fueric, retrorfum eas imputari aliis, queis nulia fucuri cogni- 
cio, nulla obiigatio, aut facultas idimpediendi, quominusfieret,nul« 
ia deniq; cum eo, qui commiflurus id erat, adlionis commumcatio 
intercefl[it. Cicero de inventione 1. 1, Remotun^ efi, quodultra quam fatis 
efi petituryhoc modo: ,^od (i non P, Scipio CorncliamfilidmTiherio Grac- 
cho collocaffety at^ ex ea duos Gracchos procreajfety tanta fcditiones ortanm 
efj^nt, ,^vare hoc imommodum Scipmi adferfbendum videtur. %.\%. Ex- 



72 LIBRI I. 

§. 15. Extra hxc nuUa adio humana invica, & imputadonis 
incapaxccnreri dcber, fi vel maxime cam fufcipi a fana racione ab- 
horrcat, auc morbo animi quis in eam vchemcncer rapiacur. Equi- 
dem P/atff de/eg. l.V. cradic. //^ifs mjurm, qui& tales JuntjUt^anan fof- 
smty riojje mprimts oportet, mllum 'mJHftumJponte injujium ej]e. Nemo 
enim unc^uam maximorum malorum aliquid alicubi vellet hahere, multoj^ 
minm m his, qu^Jihi frdjiantifima Junt. uci eH:; fuus cuiq^ animus. Add. 
Marftlm Ficmm prafat.-3id Vlaton. \.p. de \JL.,^Afulejm de Philojophta, 
Qiiam fcnccntiam non uno in loco refcllic Arifloceles. Sic magn. 
moral. 1. 1. c. ^. Socrates dixtt, in nohis non cji^prohts velmalts ejje : quan- 
doqmdem fi qtiis roget aliquem, 'velitne jtjlw ejje, an tnjujlt44f nemo de- 
legerit tnjujiittam. Inde perjjtcuum ejl^ ft maltjtnt altqut , nonjponte cos 
cjje malosj^froinde ne frohos qutdem. Id quod eo argumento rcjicic 
Arirtocclcs , quod alias abfurde legislator bona juberec, mala vecarec 
auc plcftercc, ni ucraq; efTenc i(^' ^p^iv^ in noflra poceftace. Ec quod 
aJias abfurde virtucem laus, vicium vicupcracio confequerccur. Ec 
p rolixius Nicom. 1. 3. c. 7. Ubi rcdlc quoqj rcjicic argumencum , Wi^ff 
gCplsvjuj T8 (pcfj^^ofisva dyaS-^-i tyi^ ds Cpavjaarict^ il xv^oh ct^' oTm^ •nvQr 
€Ket<fvg BTi, 1V18TV f^c^ ro 'WA©- (pcuvi]o^ dvjSi. Omnes affetunt, quodhonum 
ejje tfjis njidetur : ^hantaft^ autem domintis efl nemo^ fed talis unicuig^ 
Jinis ad^aret, qualis qtitsj^ efi. Nam id uc^in noflro arbicrio, neq; 
adeo arduum efl^ uc quid juftum fit, quid non, rc6le intelligamus. 
add. Bijiratttis ad d. ]. Sic ^thidem rcde docct Anjioteies : utiigno- 
rantia, quam quis fua culpa contraxit, invitam non rcddic adionem; 
ita nec pravos habitus, &corruptum crebris peccacis animum adi- 
onem invicam reddere. St quts non ignofansp inquic^ ea agit, ex qui-~ 
htis injt:fitM cjjicitur .^Jfonte injt^fiu^s eji. non tamenjt njoluerit, injujitis ejfe 
dejtnet, ^ jufim crit. (Qyod pofl:crius tamcn incelligcndum vcl in 
fcnfu compofico, vcl quod nuda voluncas non ftacim concradum 
fcmel animi morbum toUac: quem camen fane connixum fludium 
-abolcre icerum pocefl:,) Nam ne^ qui agrotat, Jant46 ejjicitur\ licetjfl 
ita conttgerit, Jponte ^grotet, tum intemferanter uivendoy tum medico- 
rum prdceptis non ohtemfefando: <uefum tunc qmdem Itcehat illi non^gro- 
arCi uhi tamen Jemel neg/exit, non am^/ius licet. ^uemadmodum qui 

lai 



CAPUT V, 75 

' ltipdemp*ojecity refimereefimampU^mnfotcfty qvamvisin eo pfojiciendi 
facultas fu€rit : ■princifmm enim in ipfe erat : eodem modoqvo^ ^ mjujio 
0" intemperanti, a principo licebat nonejfi ejmmodt: nnde Jponte ejmmodi 
fmt'. uhi verofemel talesfint, nonamplim non ejfe taiihm eis licet; ance-= 
quam fcil. fefc correxerinc. Hoc loco expendi quoq; debenc, quae 
Autor de princip. jujii & de^cori p, m. i^^f .y?f ^. difpucac; hdbitm morales^ 
qvos vulgo malos vocamm, revera nonejJepeccata> necfoena dignos^fiinfe 
confiderentur. l/losqmpfe nuUa caujaiitate morali effe^um attingerey quam* 
diu manent haJyitm, nec in a^um prorumpunt . Acfi virtuti ponant impe- 
dimentum» idfacere per a^unfj quem homo voluntate elicit y qu<t voluntas 
tunceficauja vitij moralis. Voiuntatis autc?n caufa?n aiiam motaiem fu~ 
periorem dareveiiCi ejfe voluntatis naturam tolierC) (^acium clicitumja- 
cere imperatumi.^ hahitui a6iuaiem operandi, ejficaciam attrihuerefine ope- 
ratione, operarienim tantum per voluntatem 3 (^ ante elicitum aci^um 
voiuntatis nihil moraie operari potuijfi, cum a^m moralitas a voluntate 
proficifcatur. I?no antevoiunt4ti.s a&^um ejfe tantum rem phyficamj (ive 
modum animtii phjficum. ,^uando autem ani?na operatur per voiuntatem 
rnalC) tunc definere a^u effe hahitum. Iliam efficaciami qua hahitm mdii 
: difionunt animam ad maie agcndum, ejfe diverfim ah eay qua v.g.fefmo 
\ impudicm animis audientium infiiiiat iibidinem : cu?n ilie fermo operetur 
i ante voimtatem ejmy qui eurn audit^ iicet effecfm non femper Jequat-ur. 
I Qu^ ifthac fimilicudine declarari pofTunc. Pedis diilorcionem in fe, 
& quamdiu pes quiefcic, non peccare concra regulas arcis falcacorice. 
Sed ubi loripes grellus malc formacos feccric, caufam moralem eflc 
non di/lorcionem pedis, fedvoluncacem ejus, qui pedemmovic. Ad- 
dic"; caujam quare maios habitm oderimm efie.^ tum quodmalts aBiombm 
\homo eum comparaverit ; tum quod homines ijiis imbuti in acim maios fo- 
leant effeprociives. Bt quanquam ifti fiint morhi animt&i non tamen tllos _ 
fer fe pcena dignos efieyfed quia voiuntarie contraBifirnt. Sicuti 11 puerom 
verberibus oneremus,qui peculanci, ac cemerario falcu iibi Calum de- 
lorfic; caufa plagarum non efb ipfa tali dccorfio in fc, fed falcus jlle 
temerarius. 

§. 14. Porro imputari homini folenc non propri^ duntaxac, 
• fed & alien^e adlioncs. Quod camen uc rede fiatj neceiFum eft, uc 

K adeas 



I 



y4 LIBRI t 

ad eas i/le aliquo modo efficaciter concurreric, Alias enim rado 
non fert, ut efFedus adionis moraiis de perfona in perfonam tranfe- 
ant, nifi ad eandem quis lofluxeric, aliquid agendo vcl omiccenda. 
Sic cum eriam nobis invicis fonus ad aures accidat, crimine carccali- 
quid audivifle ; fi nihil pra^tcrea acceiTeric, huctanm de magwihm : 
iK;of «' fi^ livcc vQ^l^&,g dx^cl<rs(i)q tvBvvr,v ^y&^. /f^i}^' piites (^ m auditione\i 
culpa?n quandam ejje. Fcfi aliquando quieta auditio pro aflenfus fi* 
gno habeacur. Hinc apud Tacitum Ann. l.Germanicus, cum fediciofi 
jmperium ipfi offerrenc, quafi fcelere contammaretut praceps trihunali 
defiiuit. Themillim orat. V. Ol.im in ejus^ddi xrmmihm nihUmter cul- ' 
pa?n (^ fortunam difiernebatur ; p^ir^^ ck" idem erat noxagenus nefiarium 
aitc^uid acfielefium moUri, & idipfiumprji,ter voluntatem audijje. Atqui 
hoc erat natm^am homints arguere^ quod apertas acpatulas aures dedtjjet^ ' 
nec quemadmodum palpehras atij^ aS) Jic etiam aures claudere aut diducere 
in nojira potejiate efje njoluijjk : cum fiere unm hic fienfim potejiatem no^ 
fi',*am atj^ iihertdtem ejfiugiat:, ac quicquid m cum mcurrerit^uelut jama. 
carentibm ^ apertis t^dthmyita necejfiano fimt ilii omnia Jufiipienda. cv ^k 
Ttjv fj^ (AKot^v s^eiAs( mxvjdTistai tmi/ syH,At]fiei]m. "^u vero auditUm prorjm 
ah crimine fieparajii. Quandoq; igicur concingic, ut ci, qui immediacc 
adionem pacrac, illa penitus non imputecur, fed alceri , qui candem 
imperavic. Nempc fi quis fubjedo frbi, fub comminacions gravi/li-' 
morum malorum, & qua? repraefencandi facultas ipfi efl:, meram ex- 
fecucionem alicujus adlionis injungac. Sed frequentius efl, uc & ei> 
qui adionem patra vit, iila fimul imputctur. Idq; fit criplici potifH- 
mum modo: vcl uc alcer principalis caufa a^tioms, patracor minus- 
principaris habeatut; veiucuterq; parivelutpafluabukt; vel uc-^ltsr 
minas principalis, pacracor principalis caufa fic. Obiq; autem con- 
curfus ad a(^ioncm alienam fic vei poficive, vel privative ; feu com- 
mittendo aliquid, aut omitcendo. Principalis igitur caufa^^Stronis- 
ab alio immediacc parrac^ habetur, qui iubec aliquid fieri ab eo, qui 
ipfius efl impcrio fubje6lus; vei qui aucoricacc duntaxat fua,cui non- 
faciie erae reludari, aiiquem permovet ad patrandum aliquid, quod 
pro imiperio,-ftri«flc accepco, injungi non pocerac. Quo pertinet pro- 
prie liiud Tiberij apud Tacit, Am^,^, de M.Pifone, quem ipfe crimme. 



cmlis helli fufgavit : fatrls qm^pe juffa necfotuijfejilium detHBdre.^A^ 
{.■^y.pnnc.D.adL.Aqmliam.Lll. §• 5.y?ff- ^D.de mjurtjs. Ant. Matth^m 
de crimm.fnleg. c. I. §. 1% Nam uc iflo fe crimine cb/lringerec, auto- 
ricas^on impcrium pacernum, valcre quid pocerat. Itcm, qui con- 
fenfum rcquiiltum adhibet, citra quem alter non erat aclurus. Jtem, 
quiexobligatione pcrfeda, & ex qua alteri jus erac iliud ab ipfbexi» 
g-endi, quid debcbat vccare, &non fecit. yid. I.45-. D. ad L. Aquil. 1.2. 
D. de noxal.aci. l.I. §.I. "D.fe famU.furt.fec.dic. Quo nomine eciam Dio- 
gcnes pa^dagogo pueri obfoniis edcndis dediti pugnum incufllc; 

recfe non ch <jui mn didiciffetjfed qui mn docmffet^culfam imputam. iHu- 
\ tarch. lihro ; vivtutem docen fofje. Add. 1. 4. §. 2. D. de offic. froconf Apu d 
Tacitum A. IV. Meilalinus cenfuit. Cavendum SCto, ut cjuanquam tnfon- 
tes magflrattis, O" culp^ ahen^ nefcijy frovmcialihm uxorum cfmtmhus.3 
pnnde quam fuis fleSierentuy\ Paii fcre culpa habetur, qui mandac, 
i aut alios ad patrandum facinus conducit, vid. Ant. Matth. d. 1. §. 12. & 
adlth. 4S. D. ttt. f . c. 3. §. i<r. Qui adjuvac ; puta qui furi per fcneflras 
in jedes invadenci rcalasfuppofuit;qui alicui numos ex crumena ex- 
cufTit, ut ab altero rapi poflent; qui alterius pecora fugavic, ut aHus 
cadem intcrcipcrct. Add. 1. f 4. §. 4. 1. 66. §. 2. D. defurtts. Qui receptum 
prseflatjjuxta vcrficnlumMtf9//^^ir: AfjuCpQTifioi xAfSTrsf, t^^^ K\B^dpi&v<^i 
Hgji Ksv^ag, l^terrj^ fur, ^ qut furatus ejl, ^. qui occultavit. Plato de 
LL.l. 12. St quis rem furto fuhlatamfctens receperlt^ in eadem^^ul^afet^qua 
ille^ qut furatus eft. 1. i.frtnc. D. de jugttivis . Add. 1. 1. D. de receptatori- 
hus. De adjutoribus adulteriorum vid. 1. $. 1. ^. D. ad L. fultam 
de adulterijs. Add. Ant. Matthms de crmin. froleg. cap. i, §. 11. ^ 
ad lih. 4(7. D. ttt. X. cap. I. & 2. Item, qui cum opem ferrc de- 
bcret injuriara patienti, idnon fecit. Ctcero off.h ^d nm defendit , 
necohfifiit yfipotefly injurt£, tam eft tn vttto, quamfe parentesmt amicos 
aut fatrtam defcrat. Add. Ant. Matth.ffoleg. c, I. §. if . Sic codudi ad viato- 
rum prsefidium milices, ubi grafTacorcs ingruentes^ quibus pares funCj 
rcpellere noluerint , pari cum his clafle cenfcbuncur. Sic rede im- 
pucabitur incendium vigili, qui cum illud cxoricns prohibere poiTct, 
jieglcxit. Add. Bz>ech. 33. V. 6. Sic apud ^gyptios fi quis in via ho- 

K 2 nxincm 



yS LIBRI I. 

mincm interfici, aut quamlibec vim fuftinere vidcnSjCumpofTetnoo 
vindicaflet, capicali fupplicio obnoxius erat. Si quis opem per in~ 
firmitatem ferre non potuiiTet, indicare tamen latrones, & adione 
fceluspcriequi tencbatur. Hoc negligenti plaga; certo niimero in- 
flidx, ac triduo cibis interdidum. DwdorSiculus l.I. c. yy. Add. \.y, 
D. Nautdiycaup.ftab. 1.2.1. (S. D. ad L. Pompejamde pamcidijs \.y. d. t. 1. ^. 
-§. I. Ti.ad l. CorneL de falfis 1. ^. §. 8. D. de fe wjlitan. Sic apud Spar-- 
tanos, qui fe pfdjente feccantem non caftigaret verbis , ineadem erat culfA 
cum dehnquente. Plutarck mflitM.tacon. Sic Cato, inftigans magi- 
ftratus ad imponenda fontibus fuppHciaj dicebat: eos,qm malc agen- 
tes frohiberefojjent, ne^ idfacetenty eorum flagitijs ajjentirt, vid.I.2.D. 
de noxal.aB'. 1. 7.D, qmfine manumiJ?ione. c.t, D. de magtflratibus conve- 
mendis. De iilcntio quoq;, atq; difBmulatione magiftratuum cgre- 
gie Plato deUL. \.p. ,Sccundus ille hoflis eft civitati, qm quamvis ^arti- 
ceps hujmfcele-^lSi fncmpe la^fcc majeflatisj nonfttitamen cumamplifi- 
mis fungatur in ea f^ep. m^giflratibu^i eas conjurationes non aniwiadver- 
titx ^Jfi ammadvertttytimiditate quadam fatriiZ nonfuccurrit.. Adda- 
tur hiftoria de fTliabusScedafi apud Plutarchum in amatorijs natratio- 
mbm. Sic & qui furiofum fu£e cuftodise creditum negligentius ha- 
buerit, & ifte aliquem larferit, cuftos ex fa£lo tenebitur ; etfi ipfi furi- 
o-fo nihil imputetur. vid. 1. 14. D. dc offic..frd>fidi-s. Minus principales 
aucem cauf^ alieni fadi habentur, qui confilium dant, qui laudant, 
& afTentantur ante patratum facinus, & ita, ut ipforum confiUumj 
laus, &aflentatio ad fa,cinus fufcipiendum aliquodmomcntum attu- 
lerit. Alias enim, qui laude fua ad pravum facinus nihil conculitj, 
non ipflim facinus^Tcd pravam fuam Voluncatcm luere potefl. Sic 
kx L ongohardorum 1. L, tit. p. §. 2f . pro faciente habet , qui facinoro- 
fum adflans hortacur. 2idd. Roman. I. v. uit. Ant. Mdtthdim de crimin. 
froleg.. c. L. §. ^. 10.. & 14. Peculiaricer aucem circa confilium expen- 
di merecur %.ll.Xde furtis. & qux ibi Incerprr. difpucanc;ucrum ver- 
ba, o^e (jr confiiio, conjundim^ an difjundim fint intelligenda. Si 
cnim confiiium idem fignificat cum intentione auc de/linatione ; ille 
fane duntaxat furticfl: rcus, qui non pcr imprudentiam, Ced dolo 
mialo furcm adjuvit 1, fz. §. 13. D. defurtts, Quod fi vero confiHum:^ 

quis* 



CAPUT V. 77 

quis cicra oj5em dederit, Videndumert:, generale id-fuerit, an fpccia- 
Ic. Pnus efl:, v. g.fi quis de paupsrcace querencemhorcetur, ut turto 
rem fibi qusrat. Talis confiliarius, faltem in foro humano, pro fure 
haberi nequit. Sed fi fpeciale confilium quis dcderit; putafi often- 
derit, qua via in ^des fit penetrandum, &quo ccmpore^ubires amo* 
veri apc« fint poficar, aut quse ratio latendi: hic fane non mediocri< 
^r furcm redolebit. vid. Ant. MatthAus de cnmin. froleg. c.I. §.7. 
Eft praeterea circa confiHum , & fimilcm influxum ad adlionem aUe- 
nam obfervandum, per id communicari duntaxat rcatum, noti au- 
tem a patrante in confulcntem plane dcvolvi; nifi hic pecuhariter 
ad evencum prseflandum fic obHgacus. Inde non injuria quericur 
'Oiodotm apud Thucydidem I.3. quod oracores confilij fui racioneni 
Fcdderc debeanc , non aucem populus fuse aufculcacionis. Addic : 
'Bcjuidem ft quamfuafoyy tam is qm credit, damnum fuhiret j-^rudentm ju- 
dicaretis. nunc vero (i quando ita ad irritum cadentis Jpei commovemini > 
fuaforem folum multati^ , non vosmetipfos, qui vasfrequentes en^oris comi- 
tes pr^bmjiis. Add.Gelltm 1.!. c.3. deChilone, qui confcienci^ vellica- 
tiones fenfic, quod amicum facinoris manifeftum ipfe clam condem- 
naverac, fed aliis judicibus, ur eum abfolverent, perfuaferat. Mcmo- 
rabile eflquoq; illud apud Eundem l.ll. c. Ig. ubi referc, furem effc 
hominis judicatum, qui qvum fugitivus forte prster oculos domini 
irct, obcentu togs ranquam fe amiciens obftitiflet, neifle a domino 
viderecur. Huc, an ad priorem claflem percinent, qui cxemplo fuo 
alios accendunt ad peccatum, quod cicraiilud omiffuri erant. Matth. 
18. V.^. hM.Grotim L2X I7. g.^^./ff. & c.2T. §. \.feqq.Anton. Uat- 
thjim de crimmibm froiegom. c.I. §. S.feqq- Ex ha£l:enus didlis facile 
I pcrfpicitur ratio juxtaaclimitatio vulgarium axiomacum: quodquis 
, peralium facit, ejusautor ipfe cenfetur; l.L§.L T>.de eofer quemfa- 
I Bumerit: noftrafacimus, quibus autoritatem noflram impertimur: 
I' quod jufTu noftro circa res nos fpeftantcs ab altero geflum eft, nos 
ipfos obligat: noftraadio habctur, cujus cxfecutionem alteri injun^ 
ximus; & fimilia. Porro de illa adtionum communicatione, qux 
ex coitione in unum corpus morale rcfultat, aUbi erit dicendi locuSo 
Qyando dcniqi ex permifHonej feu cx eo, quod quis aUenam a£tio-= 

K 5 i^en^ 



nem fierinon impedivit, de adione akcrius qtiis participare dicieur j 
requiricur, ut non ibiiim per vires fuas natiirales eam impedirc va- 
lueritj Ccd ut obligacio quoq^ ipfi incubueric eandem impediendi. 
Ubi alterutrum horum dcfeceric. nihii imputari poteric iiii, qui alcc- 
rum pro lubitu fuo agere permific. Unde Deo nihil poceft impuca- 
ri eo nomine, quod is peccaca permictere dicicur. Non enimcene- 
cur ad iila prohibenda eo modo, quo omnino fierinon poiTenCii.c. 
negando, auc fubtrahendo vires naturaies, aut iibercacem voluncatis 
excingvendo. H«c enim ni adelfent, nulla adlio moralis ab homi- 
ne poflec edi. Rotunde Lucidnm de mercede condu^ts^mfine. S-sogcivcii' 
%i(^^ diiU Ss sAcfjLsvi^, T>em m culfa nonejl, verum qui Juajponte delege- 
rit. Sic jocuiaris cancum iocucio eil, quando v. g. permitcerc dici- 
nius, uc pluac. Sic effedu morali carec iilapermilTio ad:ionisab ai^ 
tero fufcepca?, quam prohibere nobis non eft injundum, auc fupra 
noflras vires, nifi impocencia ilia per noftram cuipam fic concrada ; 
auc ubi quid nobis ignorantibus fit adum, nifi per fupinam negii- 
gentiam ignorantia obrepfcrit, & intra gradum diligenciae, quamad* 
hibere cenebamur. Deniq; imputari non potcfl permi/Iio adionis 
bons, quam defado quidcm prohibcre poceram, fed nondebebam. 
Sic nihil ilie mihi pocefl imputare, qui meo rne jurc uci permilit, feu 
non impedivit, ioC, qui nuilam mihi injuriam inculit^. 

CAPllT VI 

DE NORMA ACTIONUM MOR ALIUM, 

feu de LEGE in genere. 



; . Ltx diffen a cofiftUo j 

3. Et JHYC. 

<#, .^tdfit lex ? 
j. .^id olfligatio'^ 

6. Uridefitut qnispofifit oUigari ? 

7. Sfhi ipfi nemooUiimr.r. (riorem, ^ 

8. ^ii olligandus efl^ debet hahere fupe- j ^ 7. Lege c^uis ohligetur} 

9. Undeftt-, ut quis altm pojfit oUigationem j ^ ^. Legii divifiq. 

injungeref 



0. Idnon effie ex nttdls virtbns : 

1 1 . Ne^^ exfoU natur^ prxflaniia, 

1 2. ^uid vis obligati onibm add.at ? 
-13. Legislator & lex d^beiit ejfe cognita» 
14. T_artes legis effentides ^ha ? 
ij. P ermijfto legis qtiid ? 
1 6. Materia legum. 



CAPUT yh 7^ 

Dlfpiciendum porro eft dcnorma illa morali, fcu delege ^ad 
quam adlioncs morales debent cxigi, & ad quam ubi con« 
gruunt yel non con^ruunt,peculiarcs qualicates fortiuntUfa 
Ubi ante omnia accurate difcernenda eil lcx ab illis 
rcbusj qua? cum eadcm cognationem aliquam habere videntur, & 
ideo a quibusdam cum ea confunduntuis uti ^^conjlltumifal^Hm:> & 
ju6. Et a confilio quidem lex diifcrc, quod per illud rationibus ex 
. ipfa rc petitis ad fufcipiendum quid, auc omittcndum adduccrc quis 
conatur illum, in quem , falcem quoad prsefens negotium, potefta- 
tem non habet, fic ut obligatio nulla eidcm adferatur, ^^6. in arbi- 
trioipfiusrehnquatur, fequi veHt confilium, an minus. ^ Lcx vcro 
Heec & ipfa fuis non debeaccarerc racionibus, hse camen proprie cau- 
fa non funt, quarc ipfi obfequium pras/l:etur,fcd poccilas prxcipien- 
tis, qui ubi voluntatis fu^ decrecum fignificavit, obligacionemfubdi- 
to adfert omnino juxta prsefcriptum fuum faciendi; ctfi fors ipfira- 
tioncs prascepti haut ita liquido adpareant. Huc fere redeunt, quae 
traduncur Hohhefw de Qve c.14-. §. i. Confilimn eft frdceftum^ mquoratm 
quare fdreamus, Jumitur ahivfarcj qu<g frdcrpkur, Lcx autcm fcu man- 
datmi^ efl pri£ceptum^ m quo fareridi ratio defumitura volmtate priscipieft^ 
tis. Proprie emm non dtcituYy ftc vold,ficjuheo» nift ftet.fr ratione volun- 
tas. Adcoqjlegibus obeditur non principalitcr propter rem ipfam^ 
fcd propter voluncatem praecipientis. Inde quoq; lex eft ejus.quipo- 
teflatem hahetin eos jquiht^ pfi^cepit \ confilium ejus, qui poteftatem non ha- 
bet, Facere id quod lege prdcipitur, offtcij^ qu&d confilio, arhitrtj efl. Con- 
fiiium dirigitur adfinem f;/<^, cui prdcipttur.^ eumq; finem hic ipfe ^fli- 
mare, & probare potefl. Lex autcm, ucutf^pc quoq; habeat finem 
ad eos tcndcntem, quibus pnecipitur; horum camen non efl: finem- 
seflimare aut reprobare, fed eundem determinac, qui pr^cipit. Con- 
filium nifi volentthusnon datur ; lex etiam nolentthus fertur. Demfji^ jm 
confiltarij tollitur- arhitrio e']m.^cui confilium datnf.-jm legislatoris nen toili-^ 
tnr arhitria eju^^ cui imfomtur kx. Add. 1.2« §. <SX>. mandati. 

§. 2. Neq; vero fac accurace illi antiquorum , qui legcs «ojvceV 
m}\'^r\'<ia'(; & ofzoAoyiug comunes convcntiones fubinde vocant. Sicut apud 
ifocratm adverjm Calitmachum lex de amneitia /^^ mKem (my^'m^ vo- 

cacur^. 



Bo _ LIBRI L 

cacur: & Arlfiotekm 'Bhetor, ad Alexandrum c. I. 2, 3. & palTim apud 
Grascos. K^^xxdiVwnjfiumHalicarnA.^.diviiim^^Tuv^ny.a^ eJveti aoiveig 
7d^ea)tfT^g vofi8^, leges e[fe commune civltatis connjentum. Prsetcrquam 
cnim quod ncc divinas poficiv^, nec naturalcs leges a convcntionc 
hominum ort^finc, adeoq; ad civiles duncaxac leges ea adpcUacio 
percinerc pofTic; nch^equidcm propric patfla aut convcncioncs func, 
licec in confticucnda poccflate civili legislacoria pada incervener int. 
Equidem facis adparcc, Gr^cos, uci in aliis dogmacibus policicis, ica 
& heic democracicas fuas civicaccs ob oculos habuiffc : in quibus quia 
lcges rogance magiflracu, & fcifcencc ac jubence populo, adcoq; vc- 
luc per modum/l:ipulacionisfcrebacur,convencionis vocabulum illis 
fuic cribucum. Quanquam nc hanc quidcm ob caufam, quod ma- 
jor pars popuU debeac confentire, leges democratic^ pa£la proprie 
yocari poflunc. Nam confcnfus iflc duncaxac eil modus, quo vis 
fummi imperij, quod penes coetum univcrforum eft, fefe cxplicat; 
dum illud pro voluntate & deereto univerforum habccur, in quod 
major pars confcnfit. Sic uc longc alia fic efficacia fuffragii, quod 
circa decrecum aliquod conficiendum finguli ex conciUo ferunc; & 
confcnfus, qucm quis circa padum ineundum declarac. Nam hcic 
qui non confenferic, non cenetur, neq; aliter padum coire potefl:: 
illic autem etiam non confentiens per fuffragia plurium obflringi- 
tur. De c^tero, qua^ inter padum & legem difFcrentia fit, m apri- 
co efl, VaB^um enim efi fYomiffum i lex mandatum. In faBis dicitur^ 
faciam: in legihf^^^zQ,. InpaBis, cum eadem in originefuaanoftro 
arbicrio depcndeaDt, pri^ determmatuy\ qmd facicndum fit^ quam ad 
fdciendum ohligamur : in lege autem^ qu^ poteflatem alterius in nos 
fupponic, ante ohligamur ad faciendum : quid veyo faciendum [it, fofi 
determmatur. Adeoq; pado non tenctur, nifi qui fuo confenfu fefc 
obfbrinxerit; lege aucem obhgamur, quia ancea ejusdem autori ob- 
fequium debebamus. vid, Hohbef d. 1 §. %. 

§. 3, Dcniq; juris vocabukim uti cum lege fa^pe idem fignifi- 
cat, ubi cumprimis pro complexu legum ponitur; itacavepdum, ne 
pro lege id accipiamus, quando poteftatem ahquid agendi^ legibus 
concefiam auc reUclam^ notat. v. g. Ne quando hoc vel illud lege 

divina 



CAPUT VI. 81 

divina faciendi jus tfCe dicicur:, putemus, idem lege divina pr^cepcum 5 
adeoq; redle a nobis fieri pofle, eciam fi legibus humanis incerdica- 
tur. Cum enim homo illa omnia poteilatem agendi habeat^ qu^ a 
viribus fuis naturahbus proficifci poifunt, nifi qua; per legem pro- 
hibetur ; indc ufus loquendi fert, ut quac legis ahcujus fpecie non 
interdicuntur, cx illa lege eadem agendi jus efle dicatur. Igiturin 
hoc quidem fignificatu jus ad hbertatem percinec : lex vero vincu- 
lum ahquodnocac, quo hbercasnacurahs conltringicur, 

§. 4. In gencre aucem lex commodiflirne videcur definiri per 

decrecum, quo fuperior fibi fubjedlum oMigac, uc ad iflius prsefcrip- 

cum adliones fuas componat. Ubi parum pucamus incereflc, legem 

quis decrecum vocec, an oracionem; modonon credacur, ad lcgem 

efle neceflarium,ut viva Voce, auc verbis in fcripcum relacispromul- 

gecur: cumfufficiac, fi qualicunq; modo voluncas legislacoris fubje- 

0:is innocueric, eciam per incrinfecam congenici luminis fuggeftio- 

nem. Inde inucilem arbicramur fubcihcacem Hobbefij de cive c. 3. §. ult, 

dum legcs nacurse cacenus duncaxat lcgum vim obcinere cradic, qna^ 

tenui mfiripiiris_ facris oratwneDElJunt -promulgatdii non mtem quate- 

nus funt conclufiones c^udidam ratione intelleciiZ de agendts ^ omittendis. 

Sane enim ex didlamine racionis non incelligicur folum, Icgum nacu- 

ralium obfervanciam efle generi huraano proficuam, fed & DEUM 

vclle ac jubere, ut morcales ad iflarum normam adliones fuas diri- 

ganc. Id quod ad efTcnciam legis fuflicic. Quanquam &hocrcpo- 

ni pofTic, leges narurales, cciam uc func didlamina racionis^ nonpofle 

alicer quam pcr modum oracionis concipi. Circa Grociani\m defi- 

nitionem 1. 1. c.i. §. ^. dum legem dicit obligare ad id, quod recium 

f/i?;,notandum;ipfum fupponcre, dari ahquod juflum & redum ante 

legem & normam ; adeoq; legem natura^ rc6Ium non faccre, fcd 

jam antea exiftens duntaxat fignificare, De qua hypothefi quid fen- 

ticndum, fupra a nobis fuit expoficum. De cseceroilhidplanumcfl:, 

fub legibus comprchendi non folum , qu^ ad jufliciam propric di- 

dam pcrcinenc, quce ex obhgacionc perfeda aliis exhibenda dirigic,- 

fed & quse ad alias vircuces fpcdant, & in ipfb agente terminantur. 

Qua racione legcs contra ebrietatem, & alias inccmperantise fpecics, 

L quas 



^ LIBRI t 

qu2E ipfi patranti plurimvim obfunt, ferri pofTunt & folent. Huc per-- 
tinetlex Zaleuci^ Sf quis tocrenfmm dgrotans 'vmummerumbihijjet , niji 
iuhente medico^ enamji adfnjiinam 'valitudincm rediijfetj mors ei Jupfhci-^ 
nmerat €o?ijlttutumy quoniam nonjujjus bihcrat. apcd ManumN. H.I.2, 
cap. ^7. qu2E poena tamen finc dubio nimis eil rigida. Huc fpe- 
£lant quoq; ieges fumtuariae , quac modum prajfcribunt expen^ 
fis in VK^um;, veftcs, xdificia, aliumq; adparatum. In quas fi 
quis peccaverit, nemini facit injuriam, cum eosfumtus de fuofaciat, 
Neq'; tamen dubium, quin civis ad parfimoniam, quas cuiq^ maxime 
prodeft, per leges adftringi quear. 

§. f. C^terum cum in definitione legum didum fit,illas a fu-. 
periore proficifci,& in fe habere vim obligandi ; neceflarium vidctur 
hoc loco oftendere, quid obligatio fit, & unde oriatur, nec nonquis 
obligadonem rccipere, & udquis alterum obligare queat; feuquod 
codem redit, unde fit, quod quis alteri pro imperio quid injungere 
poflit. Obligationem igitur fupra definivimus, per qualitatem mo- 
ralcm operativamy qua quis pra^ftare aut pati quid tenetur. ICti 
Romani vocarunt vinculum juris, quo neceffitate adftringimur ali- 
cujus rei pra^flanda^. Jnjicitur enim pcr eandem velut frccnum ali-- 
quod moralc noflrs agendi libercati, ut in diverfam, quam quo illa 
ducit, parccm tcndere re6ie non pofTimus. Etfi per cam voluncas 
Bautquidquam ita ftringi queat,.uc farltemde fado in divcrfa abire 
non detur, Quo fenfu verum eft illud Arnani inhptcfetol.lV. c. 12, 
^owp^cncog dykojpiaq ^^nq ytv^ii^. altena udluntati nemo dominatur. Por- 
ro licet multa alia voluntati , ut in alterutram partem vergat , mo-- 
mentum adferant,- hoc tamcn obligatio prse iftis habet peculiarcj 
quod-ea vclut naturali aliquo pondere voluntatem premant, qua 
remocoha^c ad indifferenciam fuamukro redeat: obligatio veromo- 
rahter voluncatem. afficiac, & peculiari quafi fenfu eandem intrinfe- 
ee imbuat, ur in fuas tftioncs ipfa cenfbram exerccrecogatur,acma- 
io feipfam dignam judicare, ni pr^fcripcse fefe norm.a; reddiderit 
conformem. Fc in hoc prajcipue obligatio difFerc a coadione, quod 
licec ucraq; ulcimo mecum aliquem oftencet; ha?c camen excnnfc- 
€us rantum voluncacem concuciats & in elettionem rei ingratse per 

foluna; 



CAPUT. VI. Sl 

folum fenfum imminentis mali impellat: obligatio autem infuper 
efficiat, ut quis ipfe adigatur agnofcere, fibi non immerito acciderc 
malum, quod a propofica regula dcvianti cfl propoficum, cum ul» 
tro candcm fequenti iftud dcclinare licuerit. 

§. 6, Quod igitur*homo aptus fic ad recipiendam obligatio*" 
ncm, una quidem caufa efl, quia voluntatem habet, qua: in utramq; 
partem fefe fi:ed:ere, adeoq'; ad normam aUquam moralem fe com- - 
poncrepotcft; fecus atq; illa ehtia, qux ad uniformem agendi mo- 
dum intrinfecc funt determinata. Ex quo|confequirur, ut quatenus 
nuUa ab cxtrinfcco principio neceffitas accefTit, homo intclligatur 
!iber^& habcrc poteilatem agendi omnia, qu^ per vires naturales 
ab ipfo pollunt effici. Quin & ubi £^^z ad aliquid femcldetcrmina- 
vit, feu ubi quid clegit, ac fecum conilituit; in co tamcn decreto, 
quatcnus confideratur ut ab ipfius voluntatc profcdum, hautquid- 
quamtanta viscft, quinidcm rcdle, quando lubitum fuit, mutare, 
aut toUerc ipfe qucat ; nifi extrinfecus accedat aliquid, quod volun- 
tatem femel determinacam ac dcclaratam mutari prohibeat. Nam 
cunc homo, fignificato voluntatis fua: decreto, occafionem prsebere 
poceft, ut ab illo deinccps difcedere fas ipfi non fit. InteUigitur au- 
cemmutatio in voluntatc fada, nonfolum quando quis exprelTe fi- 
gnificat, fibi prius placitajam difpUccrc; fcd etiamcum quidfccit, 
quod cum priori voluntatis decrcto ftarc non potefl. Ex quo fun- 
damento quoq; deducenda func, quar ab ICcis fliper fxmtentia cra- 
duncur. Si enim ultima &generaUs caufa qu^ratur, quare in qui- 
busdam aiflibus pcenitentia fic Ucita, in aUis minus, nuUa rcperitur 
aUa, quam quia in quibusdam extrinfecus acceflit vinculum, quod 
voluntatem femel declaratam prohibeac mutari ; in reUquis aucem 
Voluntas intrinfecje fuas Ubertati fuic reUdla. Prius autem ut pluri- 
mum fieri fuevit, quando alter cx ifla voluntatis mutatione infigni- 
£cr cflct laedcndus; adcoq, inde occafio foret oricura fociaUtatcm & 
amicitiam inter homines abrumpcndi. Ex quali voluntatis fignifi- 
catione altcri jus quacfitum effe dicicur, per quod jam habeat facul- 1 
tatem aUquid ab altero exigendi, uc fi id non pr^fletur, eciam vim 
adhibcre poflit, abs fe auc fuperiore profedam, prouc in nacurali li- 

L ^ bercate, 



M 



04 LIBRI I 

bertace, auc in civicate quis degic. Igicur quando cx declarata mca 
voluncate alceri jus non ell qu^firum, ibi poeniccre mihi pro iubicu 
licec. Tunc aucem jus nondum efl qu^fitum, quando a fuperiore, 
cuiin nos imperium competit, alteri non eft concefla facuicas exi- 
gendi id, quod ab altero fuit fignificatum. Unde & hoc patet, qua- 
re lcges pofitivse ab illo, qui tulit, iterum abrogari poflint: quia fci- 
licct nemini ex illis tale efl: jus qucefltum, cujus vi exigere is pofllc, 
uc ill« leges perpecuo maneant. Etfl non pauca; civitates per jusju- 
randum in kges conceptum earundem mutabilitacem collere infliicu» 
crinc. / Imo flvel maxime calis claufula fic addica, pofl:erius decre- 
tum ifl:i repugnans irricum fore, mucari nihilominus poceric, modo 
per eam claufulam nemini fic jus qu^ficum. Abfurdum enim efl:, 
per fl:acutum prscedens ftatutum futurum velle fruftrari. Abfo- 
iuta quippc potefl:as feipfam conftringcre ncquit, neq; quod natura 
cfl: revocabile figi potefl. A^ud.Thucydidem 1.2., Athenienfes milie 
talenta inarce reponunt, capicis poena indidta, fi quisfuaderetautde- 
cernerec, uc in alios ufus ea pecunia converteretur, nifi hoftcs claflc 
urbem aggrederentur. Et tameniidem ex dcfediione Chiorum me« 
£u perterriti eam legem deinceps antiquant, apud Uundem 1. g. Quan- 
do aucem principes conftituciombus quibusdam exprefle addunt; li- 
cet peculiari refcripto quid illis adverfum juflerint, ei tamen a magi- 
flratibus autjudicibus non eflc parendum: id non eum habet efle- 
<aum, quafi iftas abrogare ipfl ncqueant; fedpotius figniflcant, po- 
fl:criora rcfcripta non efle feriai autflbi per imprudentiam excidifle, 
Quandoq; ctiam fubcilihac artc procacium petitorum importuni- 
tatcm amohuncur, quibus apcrte negare non fuflinebant. Add. 1. 1. 
&2. C. fiex.refiripto mpu petantur. Accurate tamen diftingvcn- 
dum intcripfam lcgcm poficivam, & jus illud, quod occaflone ejus 
legis efl qu^flcum. lUa abrogari a legislatorc iterum poteft, manen- 
tetamen jure, quod occaflone legis, quamdiu iila duravit, fuic par- 
tum. Nam flmul cum iegeomnes ejus cfFcdus ancegreflbs toilerCj 
iniquifliimum forec. v. g. Si in civitate lcx flt; uttpaterfamtlm fuper 
re Jua legapty itajusefto ; fane licebic legislatori eam teflandi licenti- 
ai-a citcumfcribcrc; & conflicuercj ut deinceps omnes hereditaccs 



CAPUT VL Sf 

cx intcftato dcfcrantur. Iniqvum tamenforcc, bona per tc/lamen- 
tum adquirica illis adimere, qui hsredicates crcverant, priori lcgc 
adhuc fubfiftcnte. Sed & feparandi func a lcgibus alij adtus , qui a 
fummis imperantibus rufcipiuntur, nc quis crcdac, omnes eorum 
legitimas donacioncs, alienationes, dt convcntioncs pofTc ab ipfis, 
aui corundem fucceflbribus rctradlari. Nam pcr cales a^lus aliis jus 
qusEfitum eft,quodinvitis eripi nondebet. Inde adparcc, quando 
quis fuo juri renunciat, non ncccflarium eftc exprcflc addi ; ♦nihil 
ab ipfo aut hsercdibus contra illam cefli®nem ccntatum iri^ aut fi 
quid tcntatum fucrit, id pro irrito & nullo cfte habendum. Nam 
cum cjusmodi ccftionc juri quis fuo in rem aliquam fcfc pcnitus 
abdicet, idq; in alium translatum proficcatur , etiam citra illam clau- 
fulam intclligebatur, illum nullo cum eftcdu deinceps circa illam 
rem difponcrc, in quam eidcm nihil juris amplius compccit. Ex 
eadem ratione, quia vivo tcftatotc ex ccftamenco nemini adhuc jus 
eft quseficum, ccftamencum licec mutare, ctiam ubi taHs claufula fic 
addita; ne pofterius teftamcntum valcac. Nam-haec illud quidem 
efticit, ut pofterius non cx feria voluntate profcd:um praifumatur t 
fi tamen illa claufula poftcrioriceftamcnco revocaca fic, prius uciq; 
nuUum eric. Sic & rcgularicer, fi incer inftrumenta difpoficionum 
& convcntionum fupcr eadem re pugna deprehendatur, pofterius 
priori derogabit. 

§, 7. Ex didis quoq; coUigi potcft, quare quis fibi ipfi. neque- 
at obligari, fcu quare quis fecum conventionem inirc, auc^ fibi quid 
promittercncqueat, quod nonnifi feipfum fpc<Stat. Scilicct eui per- 
obiigacionem jus qusericur, hoc ipfi rcmicccre eft intcgrum, ubi in 
fraudem tcrcij id non cedic. In hoc aucem cafu idcm eft obligans 
& obngacus, feu cui jus quseficum eft, & qui obligacur.. Ergo fi vcl 
maximc quis fe ipfum fibi obHgare dcftinarct, fruftra tamen id eftj 
cum liberarc fc arbitrio fuo citra pra^ftacionem aHcujus rei pofIit:_». 
Id quod qui poccft, jam adu ipfo liber eft. Addc, quod nulla ejus- 
modi obhgacionis eft fucura uciHcas, cum nec prasftando quid alicui 
acccdac, nee inccrmicccndo dcccdaC:, quando quis ftbiipfi dac auc de- 
negac. Add. Se^aa dehenejicijs 1. V. c.y.feqq, Quando aucemdicicur, 



SS LIBRI l 

V. g. quemlibet obligari ad fe ipfum confervandum, rcnfus ifte eft; 
obligacionis iliius liomini inhsercncis exercicium in ipfo homine ter- 
minari. Quae tamcn adDeum legis naturaUs aucorem refertur, tan- 
quam illum, cui ejus obHgationis cxcrcitium exigendi , ejusdemq; 
negle(Sum vindioandi jus fic. '^dcoq; hadenus homo feipfum con- 
fcrvare ccnetur, quatenus Dei fervus, & focictatis humanx pars eft, 
cui fefe utilcm jufRi Dei pr^flare debet. Sicuci & dominus fervum, 
& avitas civem tcQ:c pledlcre poteft, fi feipfum ad labores &debica 
munia ineptum reddidcrit. Atqjhoc, quod ncmo feipfum fibipof- 
fit obligare, procedit non folum in perfonis fmgularibus, fed & in 
integris coetibus atq; focietatibus. Qiiod autem aUqui tradunt, in- 
tcrdum homincm fibi ipfi jurare, putaj,quod hoc veiillud fitomiffu- 
rus,in quod ipfum pravus adpetitus rapit^id aiiquatenus rationem voti 
habet, cujus exadtio penes Dcum eil:. Conf. Felale?^. ad Grot.\.%. c.i5.§.i. 

§, B. Altcra autem caufa, quare voiuntaci hominis» ad nor- 
mam fefe componere idone^, eadem prarfcribi poflic cum hoccffc- 
£tu, uc eam fequi utiq; teneatur,efl,quodisa potcftate fuperioris non 
fit immunis- Hasc duo faciunt, ut homo fic capax obHgationis, ex 
principio extrinfeco accedentis. Nam ubi alicujus agentis vires pcr 
naturam ad uniformem agendi modum funt alligatae , ica ut motu 
intrinfeco in diverfum nequeant difcedere, adio phyfica, non mo- ^ 
rahs producitur, qu^ cx ncceflltace pocius, quamexobligacionepro- 
venire dicicur. Ubi vcro quis neminem agnofcic fuperiorcm, nul- ; 
ium adcft validius principium excrinfecum, quod interiori hbercaci^ 
fr^num pofTic injicere. Ec fi maxime is in agendo certum modum ] 
obfervcc, & a quibusdam aflionibus conflancerabfliineac; id non cx ' 
obligacione aliqua, (^cd proprio ex beneplacito facerc inceUigitur. Sc- j 
quitur ergo, ut iile obligationis flt capax, qui & normam prlRcrip-| 
£am potefl cognofcere, & voluntatem habet intrinfece hberam, & | 
in diverfa flexilcm; quae tamen, ubi norma per fuperiorem fuericj 
impofita, fentiac ab eadem fibi non effe difcedcndum. Quah natu- 
ra hominem cfle pr^ditum patcc, | 

% p. Introducicur autem obligatio in animum hominispro-i 
prie a fupcriorej i.e. taHj cui non folum fmc vires malum aliquod I 

reprsc- 



CAPUT VI $7 

repr^rentandi conrranitentibus,- fcd & cui juftae fint catafej qnare 
poftularc queat, exfuo arbicriovoluncatis nodix libercatem circ«m- 
fcribi. Talia enim ubi in aliquo fuerinc, poftquam quid velicfigni» 
ficavic, necefTum efl in facultace racionis compoce oriri mecum reve- 
rencia cempcracum; illum quidem ex ipfius pocencia^hanc autem ex 
confideracione caufarum, quze eciam remoto metu, & per modum 
confilij fufRcere debcbant adipfius voluncatcm ampledendam. Un- 
,dc arbitramur jus injungendi alteri obligacionem , fcu , quod eodcm 
rccidit, ju? alteri impcrandi, legefq; prxfcribendi non oriri a folis vi- 
ribusj, neq; eciam ab V7n^x*i ^"^ praeflancia nacur^. Equidem fola; 
vires contra inclinacionem meam eo me pofluncpermovere, ucma- 
lim akerius volunfati tancifper parerc, quam ejufdcm vim experiri.. 
Ifthoc tamen mccu remoco nihil obflat, quominus meo potius, quam 
ipfius arbicrio agam. Et ubi quisnil nifl vim pocefl: allcgare, quare 
cgo ad ipfius arbicrium me debeam componerc; nihil prohibet, ubi 
racionibus id mcis conducere judicavero, omnem viam ccncare,, cx^ 
cuffa iflius vi, libercacem meam vindicandi. 

i §. 10. Quo loco expendi merentur, qu^ tr&dit ffohhef tde Civc 

JC. If . §. f . In regno DBI naturali jm fegnandi^ S" puniendi eoSy qui leges^ 
fuM vwlanty ejje afda fotentia, itrefifithilK Idq; hoc modo probare fa- 
tagit. ^m omne in alios velefi a natura^ velafdBo. A natura idjm 
derivatHf, eo tffo quodfer naturam non efi fuhlatum. Cum emmperna- 
ttiramjm effet omnihw in omma, unicuia^jm erat in omnes regnandi t^ft 
naturA coAvtm. Id tamen intcr homines abolitum ob mutuum mc- 
tum ex arqualitate virium refukantem, qu^ bellum crac paricura ge- 
nerihumano exiciofum. ^uod fi quis c^teros ptentia mtantum an- 
teijfetj 0t refifiere ei ne omnes quidem conjuncfis virihus fotuiffntf ratio- 
quare dejure a naturafihi concejjb decederet^nulla omninO' fuifiet. Man- 
(iffit igitur iffijus dominij in cdteros omnes propter ^otentta exceJjHm, qud 
&Je ^ illos confervare ptuijjet: Jis igitur, quorum fotentidi tefifii non 
fotefiy^^^per confquens Beo omnifotenti), jm dominandi ah ipfi fotentia 
derivatur. Enimvero in his non unum eft, quod cenfuram merea- 
tur. Nam primo nefcio an facis coh^reant illse locutiones;j/^ /?;^- 
pr*andi ex folis virihm efi a natura concejjhm-y & idcm jus a natura de- 

rivatur,.. 



88 LIBRI I. 

rivatur, eo iffi ep.od a natura r^on ftt fihlattim, Alias cnim non ftacim 

quod a me non eil fublatumj illud a me cfl concefiiim. Ft <i\\mnon 

jublatum & micejjkm ejje unum & idem non fic, videri poffic ab alio 

pnncipio, quam a natura, jus illud cfle concefliim. Dcinde id prin- 

cipium, natura dedit jus ommhus m omma, dcxtre efl: cxplicandum, 

Jwsipfi efl libertas, quam quisqjhabet tacultatibusnaturalibusutendi 

fecundum rcdam rationcm. Senfus igitur didi principij hic erit. 

Per nacuram, i.e. remotaomni legc, cuiq;hcec vinbus fuis naturali' 

bus uti,contra quemcunq; fua cuiq; ratio cafdcm adhibendas di£li- 

tat, & quidem ad fui confervationem. Atqui ex h©c non confe- 

quitur; per folas vires naturales poffe alteri obhgationem proprie 

di6lam mjungi Diverfa quippe func cogerc, & obligare. Illud fb- 

lis viribus naturahbus pocefl effici; hoe vero ncquaquam. Nam 

ex mentc Hohhefij in flatu naturaU uti jus cfl alios cogendi ; ica alij 

cogentibus jure refiflunt. Atqui cum jurc refiflendi obUgatio fimul 

ftare non poceft. Obhgacio cnim pr^fupponic cales caufas, qu^ in- 

trinfcce hominis confcienciam ita aflicianc, uc ex propriac racionis 

didtamine judicec, non rc6le, adeoq; non jure fefe refiflere. Ecquan- 

quam concra racionem fic, incaflum concra vires fuperioris tenderc, 

&hoc modo fibi gravius malum arceflere; (Pindafus Pythior. od.z 

Tpfj) Ksvjpov ^s ivt ^jx-Aif^sfjLiv TsXsl^ei eXiS-n^^ oifjL(^-, Contra ftimulum calci' 

trate eji luhrica njta :) remanet tamen jus omnes vias tentandi, fi 

qua etiam per vim alterius vis poffit excuti, aut fubterfugio cludKJ 

Id quod itidem cum obhgatione proprie did;a, & quae a Grotio paS4^ 

fim extnnJecA opponitur, nequit confiftere. Adeoq; per nudani 

Vim non ipfum jns refiflendi, fed tantum cjusdem exercitium cxtinf 

guicur. Declararipocefl res exemplo brucorum, quibuscum*homi-i 

ncs in flacu exlege vivimus. Quaecunq; eorum viribus fupcrare) 

poflumus, fubjugamus, & fervicio noflro admovemus. Afl fi quai 

Vim noflram effugere pocuerinc, nemo injuriam fibi ab ipfis fa-i 

£tam quericur. Nee eft, quod quis regerac, bruca obligacionis nonr 

efle capacia, adeoq; non nifl fola vi pofle flringi. Nam & ipfe M»^-'^ 

befide Ciye c.g.§.2. agnofcic,bello capcum,obhgacionisuciqjcapacemji 

,quoufq'i folis vincuhs nacuraUbus coercecur, nulla obHgatione conci- 

neri 



CAPUT VI. S^ 

sieri, priusquam pa^luffi ^ fides intcrccfl^ric ; adeocfi talem fefe cap^ 

tori per fugam fubtrahcre, aut eriam vi in eundem infurgcre poflcp 

quamprimum commodam occafionem naclus fucric. Exhifceigi- 

cur rationibus,& quia non fatis dignum id bonitate divina videturj 

hautquidquam jus dominandi, feu imperium Dei, quatenus notas 

vim imprimendi obHgationem animis hominum, cx fbla & nuda 

ipfius omnipotcntia derivandum arbitramur. Qux porro sb I/^ft cx 

Sacris Literis proferuntur, ifthanc thefin non adilruunt. Quando 

Peus ad potentiam fuam provocat, circa calamitates Jobo immiflas, 

ex eo non confequitur, Deo nuUum jus in creaturas compccpre, nifi 

tx nuda ipfius potentia. Quin ipfe Jobus initio rc£te agnoiceb^t, 

quo jurc Deus ipfum bonis, atq^ liberis fpohaflct. Vomimi^ dedit^ 

, nquit, T>ommus ahflulit. q.d. Quare fuum pro arbitrio non repete- 

1 :et;, qui id precario duntaxac conccflfic ? Verum ubi fuperantc ^gri- 

:udine cum Deo expoflularcinflitueret, rcifteDEusretundend^con- 

i :umaci querelje potentiam fuam ailegat, poftquam ifle aUas imperij 

£ iivihi rationes ^flimare neglexcrat. Quemadmodum cxteris con- 

i tumacibus fubditis facere folemus, ut quando rationes audirc detrc- 

r tlant, vim ipfis oflcntemus; ut videanc, ftuicos fe quoq;, non malos 

j jduntaxat.efle, qui nobis cornua obvertcre audeant, Sic fi quis que- 

;; ratur, quod boiiismala, malis bona eveniant, ubi genuinas ejus rei 

i. cauiasagnofceredetre(fl:at, ci demum ultimo loco porencia diviria 

■; occinicur ; quafi diccremus, quia cibi uciq; credis injuriam fieri, ablj 

nv & pugna contra DEum. Ex iisdcm quoq,- adparet, male Hobhefium 

j,f inferre, obhgationem ad pratflandam Deo obedientiam incumbere 

-j lominibus propter imbccillitatcm. Nam haec fola facere poteft, u£ 

[T |]uis Ilultnm judicct, obfcquio gravius malum non redimerc: non 

;/tiutem ptr eandem adimitur jus, quo minus quis & defiderarc, & o- 

mnem movere iapidempoilit, ut alterius vim liccat efFugere. Qupd 

; :; |us tamen vera obligatio omnino excludit. Ncq; fequitur, duorum 

[•; pmnipotcntium neutcr poceft alteri obligari, ergo idco tantum mor- 

tales Deo obligantur, quia non funt omnipotcntes ; fi vcl maximc 

antecedens extra dubitationcm pofitum eflet. Neq; hoc folo argu- 

mcnco jus fuum ad verfus Saulum affertum ibat Salvacor nofler, quod " 



durum ipfi foret contra ftimiilum QoXdtr^vc^ ASfof. IX. fi fecf infant 
duntaxataura ipfiusarguebat. Neq,enim4iac unarationeAnaniasfub 
%na Chrifti vocabac Paulum-, quod fupra viresipfius eflet pofitum 
eam religionem fubvertere, Eo diligcntiusautcmilluddogmacon- 
futandumfuit, quo periculofius feroces homines codem abuti pof- 
funt. Apud Thucydideml.V. legatus Athenienfium : ingemo utimuf 
omnmm hQminumy ut quihm fravalemt , ets mferent. 'Edm legem ne^, 
msprimjtultmm^ne^kta pfimi ufifimm: fedjam ante felitam accep- 
mm 5 utimur^ ea in perpetuum fermanfiritj>. Dionyftm Haticarn. 1. L 
(Pvaioo^ }^ ^ri v6ju(,(^ a7nx.cn noivki ov AV HajctAv^ni x^^^^ ^PX^*' ^" '™''" 
ti:TJQi>a)v T^V Kfi&iTJcmg* Sempitema & commum omnihm lege receptum efly. 
mfiriores parere praftantiorihm. A^xxdPlutarchum Camtllo Tftsa-Qvjctli^^ 
vofi(^ y.antiquifima kx Brenno vocatur^ og to» n^&s^ovi -rat toj/ f^rjomr 
^i^a)mvi dpxo(J>sv(^ >^ r5 ©iP, yig) 'nAsvJMV «V "^^ &ri^u, f(g) ybriiroiq h' 
CPv(TECt)i svsTiVp To^yijeiv 'srAsop sx^^ '^ K^eiTJovcn "mv v7rvo£siySp'j)V, qtiaforti-- 
bm.res latgttur ignavorumy duBa a Deo, (^ ad hruta uf^ terminans^- 
Nam dr hts natura comparatum ejh utpvdferrl imbecilliorihm 'veltnt prA'- 
Jiantiora. Apud hiviHmX.^ . c. 3,5". brevius: Omnia f&rtium virorum 
effe. Gcmina funt, quae diilcrit Callicles apud Vlatonem Gorgia. Whv 
prsefupponit, plerumqi contraria intcr fc eflenaturam atq> legcm^ 
Nam V. g. natura turpius efFc injuriam accipcrc, utpote TmSyKia yH,' 
dv^^^c, d)^' u»^,^ji.7roh, pa/uonem non vtrt, fed mancipij; & tamen' legS' 
£urpiu3 eile injuriam inferrre. Idq; legislatores, quippe multitudins' 
viribus inferioresj confl:ituifle,&Iaudes, ac vituperationcs ita difpo* 
fuifle, nc potentiores qua in re excedere eos poflfintj.»/ U~ ye foi^oji) 

CPvaig du]n "i^^^PcuvQi d,v, oU liKajiov ssi tov d^eivod th x^^^^^ ttAsov sx^h 
f(0) Tiv ovvujc^T^^» 78 d^vvdJcSjEps: Natura vero ipfaxvelutt putOydemon'^- 
ftrat aqvum e/JeyUt pmftantiores potentiores^ omnia c£teris haheant fupe- 
riora.- Inde quod Xerxes contra Gr^cos, Darius contra Scythas ex: 
eo prsetexco copias duxerinc, hoc ipfos fecifl^e Koijd vopbov rsv^rij^ Ovcrsodi. 
juxta legem naturd.. Reprehchdit quoq;, generoforum adolefcen- 
tum fpiritus ea do6lrina (de juflio) oppiimi: contra fi quis iftale* 
gum vincula abrumpatjjn co sKXdin^^v to r^g (pv<na)q ^Uoujov,exJ}>len- 
defeere jm iHud naturak. Sic Herculem ncq; emptos, neq; donatos: 

Geryo»- 



CAPUT. VI. ' pl 

Gcryonis boves abegifle, cJ? t^th ov](^ t8 ^main d^va'^, ^g) ^^g h^ 

T aykd KJnficiTa Hvaj{ ttcIvtz/j t5 ^6?diov(^ te f(^ K^eirjov^^ tu t^v x^t9^oov tb 
j(0ji i^TJ6vo)v. Utpote naturali iffojure diBante, & hovesj^ mtern omnia^ 
qm ah hominihm po[?tdenturj illm, qui fr^&Jtantior fit at£ valentiori ejje 
dehere. Sciliccc hoc Ithacus yehc^ & magno mercenrur Acridas. Fa- 
ciliori cum temperamenco admitci poccll illud Vlutarshi Vehpida. 
d Ti^odT^ Tigji }Lv^jiTzt\(^ vofil^j ToJ aw^iSaj ^eofjLSVo), tvv mtj^HV ^vvd-fZsvovj 
^p^ovjcL K^' (pvmv ccTni^i^Cijai, Prima dr antiqmjsma lex natur^ ei^cui falu- 
te opus ejiy imferatorem dlumyqui 'valetconfirvarejpf^ficit 

§. II. Sunc alij, qui originem imperij, feu pote/latis obligacio- 

nem alceri injungendi deducunt cx vn^^xv ^^u cminentia natursc:, 

quam folam ad iftam adu gcnerandam fufficere tradunt. Argu- 

mencum petunt ex ipfa hominis natura, in qua penes mentem tan- 

quam partem prajftantiffimam cft to riysfioviKQV, iive vis diredrix. ' 

Quam in rem allegatur locus Ctceronis TufcuL 1. ^. ita^ nihil meliuS) 

auam qmd eji in conjuetudtne fermonts Latini^ cum exijje defoteflate di- 

cimt^ eos, qui effrenatt feruntur aut lihidine, aut tracundta. Arijloteles 

quoq; adducitur, qui judicat, fi quis reperiatur omnibus virtutibus 

antecellens, eum regem efle conflituendum. DEI autem naturam 

eminentiflimam mereri venefationem, fi vei maxime mundum ille 

non condidifret. Imo iftam naturse eminentiam infupcr volunt 

tribuercctVt;5T?t>3-t/i/<ai'; eamq^ ob caufam, fi homo brutis, quibusex- 

cellit, fecus quam decet utacur, impune id ipii efle, nec iila fuper 

duracraftacioncpoflequeri. Qui enim jure cum alcero concendit, 

illum fefe eatenus cum eocomparare, & velle eadem lege ccnferi. 

Id quod non Jicet naturis adeo dignitate difFerentibus, ut akera alte-. 

rius caufa fada dici poflit; DEumq; ob illam naturse prseflantiam 

jus hominis in bruta declarafle, Unde fi quis pecude fua abutens a 

magiftratu coerceatur, id non fieri in favorem bruti, £^di ob aUos ci- 

Ves, quorum fsepe incerefi:, ne quis re fua male utatur. Sic corpus 

non poflc qucri, fi mcntis imperio laboribus acceratur; quippe cum 

mens pr^ " corpore excellat. JF.nimvero ex fola nacuras vm^j-xji jus 

injungendi obligationem alteri, qui principium gubernandi feipfum 

in fe habeCj oriri, nobis nondum pcrfuadetur. Nam neq; femper 

M 2 nacu^ 



Baeurse prxH&hth involvit apdeudincm gubernahdi alium ioferiori 
jnatura pr^ditum: neq; diverfi gradus perfedionum in fubftanciis 
maturalibus flacim fubordinacionem, Sc dependcntiam unius ab alte- 
raiiabenc conjundam. Cum enim is;, cui obligatio eft imponcnda, 
an feipfo habeac principium rcgcndi fuas adiones, quod ipfe fibi fuf- 
ficerc judicare potefl; non adparet racio^quarcilatim proprixcon^ 
lcientia? didamine convidus debeac intelligi, fifuo potius, quam 
sdcerius,. cui nacuraprceftantior, arbitrio agac. Indc ecfi impia fitEpis 
cureorum opinio, quod traderent, Deos felicitate fua fumma cum 
pace frui, longe femotos ab oiTHli cura rerum humanarum; quiq,- 
siec bene promericis hominum capiantur,nec ob prava ab iisdem 
adla ira tangantur : re£te tamen iftis pofitis inferebant, inanem fore 
omnem religionem ac metum deorum. Curenimquis iliumcolatj, 
quiipfinec prodefle potefl:&VjrJlt,necobeiTe? Nam admirationem 
quidcm tam nobilis elTentiae contcmplado exeicarc potefl:, obliga- 
£ionem non porefl. Chriftiani genios natura humana nobiliores 
dari credimus;, quorum camen impcrium inhomines nulli agnofci' 
mus; Jprcaly^f XXll, p. Qpod de brutis adfercur, ad rem nihil fa- 
cir. Ilia enim non obligatione tcnentur, fed fola vi^ aut pabuli illc^ 
eebra. Neq, vcrQaliquid naturzecontrarinmeflenE fadura^flquidcm 
hominum jugum excufRjm irenr. Animam corpori imperare noia 
eitra figuram dicicur. Nam imperium proprie in diverfa fuppofica 
inteUigicur; & propter phyficam combinationcm, non vinculo ali^ 
quo morali^ corpus anim« c& obn^xium. Deniq; fi rex pcr libc- 
ram eledionem fic conftituendus , pr^ftantiffimo utiq; diadema 
fuerir imponcndum.. Quo fenfu redte fe habcc illud Cyri apud^ 
Vltitajxhum m Ap&phth, Apxc-iV ^n^sn ©^cT^Vwfj og «' npe-i^i^o^v gfs rn^v dpx^' 
fj,h<t)io. Imperare nemtnem decere^jqui non prdflanti^ fit fubjeBis. Ve' 
8?um impcrium ifle habebit non jure cx fola prasftanria cnato^ fed' 
quod confenfu eligentium fuit coliatum. 

§. 13. Quas cum i^a fmt, omnmo agnofcendum eft, non folas 
■^ircs fufficcre, ut mihi cx akcr voluntate obligatio nafcatur; fcd ac- 
€edere mfupcr oportere , ut auc ab ifto infignia qusedam bona 
%m \ti mz profedsj auc m ipfe ultro m €Jusdemdircdti©aemconfsn- 



CAfUT ,VT, '>§ 

ferim. Nam uti naturalicer noa poten: non ifli quis conciliarr, abs 

quo multa bona acccpitj ita fi confritcnt eundem & benemihivel- 

li, & redius, quam ipfe valeam, mihi profpicere pofle, fimulq; idcm 

a6lu mei diredlioncm (ibi vindicet; nil adparet rationis, quare im-* 

pcrium iftius detredare velim, Idq; eo magis^ {i ctiam id iprum, 

quod elTc potuerim, eidcm in acccpris referam, Qui vero ultro in 

slterius imperium confenfit, is proprio declarat fado, placieum iibi 

fuum eflc fequendum, Ex Micc duobus fontibus manare arbiera- 

mur vim obligationum, qu^ intrir^fqcDm vduc vinculum volunta- 

eis noflrae libertati injicere intelliguntur. Enimvero quia naturalis 

humana: %^olunLatis libertas nullo morali vinculo cxtingvitur; ca 

quoq; in plurimis mortalium eft animi kvitas aut malitia, ut idzs 

imperij rationes infuper habeant: igituraliodaccedereopbrtetpquod 

validiore momcnto enormes iibidines, qoam pudoris & decorifen- 

fus, premat. Idq; eo raagis efl: neceilarium,- quod plcraq; homi- 

0um malitia aliis damno vcrgit. Nam allas facilius fibi quisq; po- 

Eerat relinqui, fi nemo peccando, niii libi noceret. lilum porro ef- 

jfedum nihil habere deprehcndimus, prseter metum mali alicujus, ob 

violatam obHgationem infiigcndi ab aiiquo valentiore, cujusintefc^» 

rat ab iflanon fuifle difccifum. Sic ut dcmum ultima velut firmi- 

eas obligationibus accedat a vi, ucq; qui earundcm obfervationem^ 

i procurare vclit, canca fic potentia inflrudus, dome/Iica, aut ab aliis 

I collata, ut grave aiiquod malum decredandbus inferre poSit. In« 

j £cr pravos quippe precario imperat, qui impunc-potefl: contemni. 

; Illius contra hominis imperiumfirmo flat talo, qui ju/Iam illius ge- 

rit titulum;, & tantum iemper virium adparatum cx fuo nutu 

i pendcntcm habet, quo quosvis immorigeros coerceiFC poHic« 

i Sopheeles Ajace ftageliifero^ ^ ^^8 ^' ^r a» cv 7ii\a vofisi KuAm (^sptvj ' &vr 

' ev&a, (/,ri ku&s^koi ^soq' ^r av ^^og^ye owCppoovodg cifX^ij' sIa, pLYj6sv (^0^8 

, 'sn^SAfi^et fiiT cu^Sg sx^v^ T^m enim tinqudm in civitate ieges Bene fe 

I hah^bunt^ fi ahfit metm^ Ne^ exefcitus moderato imperio regifotefitj Jl 

nullum metm aut fudoris mummentum habeat, Ex didis tcmperart 

debct, quod quidamnimiscrudeprotulerunt; jus eflc iAy quod va- 

lidiori placuir, Scilices finem fuum excernum Vix affsqyuntur lcgesr 

M.^ nivi» 



^4 LIBRI L 

ni viribtss fint fuccinto, qu^ invicis quoq; fibulam injiccre pofRnt 

Sicuc Soion, uci ipfe pra^dicabat, res confecic maximas, ofiS (^inv -re tf^ 

^iy.i]v avvccpfzoaag, limul vimi ^ jm copulans, Fc niliil cfficacius in re- 

bus humanis, quam quod Scylia de Minoe diccbac apud ^Ovtd. Ue- 

tam.S- caufa^ 'vaietj caufam^ iuvantibmarmu. Namquoddela^ticia 

confcienci^ ex impletione officij , & cormentis ac vellicacionibusin- 

ccrnis, quce fcelera confeqvuncur, pij agnofcimus , id ipfum ex viribus 

DEI omnipotencis provenic. cui facillimum per fcmetipfos picde-: 

re, qui aliorum hominum potenciam contemnunL-». Jwvemlu. 

fat. l^ Cftf tamen hos tu ^vafifje putes, qucs dm conjcia fa£ti Mens ha" 

bet attomtos^ ^ ccecove}*bere cddity Occultum quatiente animotortore fa- 

gelliim? Pcena autem yehemens ^ multo f^vicr illis, ,^uas aut Cadi* 

tiu^ gravis invenit^ aut RhadamantWj No^e die^fuum gefiare in te-- 

Bore teftem. Ec fane cotius generis humani quam maxime intcrcft, 

abs ncmine in dubium vocari; tribunal divinum, corruptioni impe- 

nctrabile, fubeundum efle etiam illis, qui fiducia virium, aftuti^q;, 

auc corruptelarum officij negligentes fuerunt. Quo fpedat illud apud 

flutarchum adverfus Colotem. FacUius urbem condi fme folo foffe futo , 

quam ofmione de diis tenitus fublata civitatem coire aut conftare. Hifcc 

igitur fundamcntis niticur poceflas eorumj qui aliis efficaciter legcs 

funt praefcripturi. 

§. 15. C^terum ut lex vim fuam diredivam in animis homi- 
num queat exferere, in eo, cui illa fertur, rcquiritur cognitio tumi 
lcgislacoris, tum ipfius legis. Qupmodo enim obedienciam pr^fta- 
re quis podit, fi neq; cui parcre debeat, neq; ad quid teneatur, novc- 
ric. Ubi tamen fufficic femel id cognovifle. Narri ii quis femcl 
cognitum oblivioni cradat, ideoobligationehautquidquamfolvitur; 
cum benc poflct meminifle^ fi, quod debebat, parendi ftudium ha- 
buiffet. Ec legislatoris quidem cognicio ncminem facile fugere po- 
Ccfl. Legum namq; naturaiium eundem effe aucorem, qui totius 5 
univcrfi, nemo ignorabit, qui ratione ucinoverit. Multo minus le-- 
gum civihum lator civi obfcurus efle poteft; quippe cum illc vell 
cxpreflb civium confenfu conftituatur, vel taciro, dum eidcmquo-- 
quo modo fc fubjiciunt. Poixo lex natura? quomodo ex contem^ 

platione 



CAPllT VI pf 

slatione human^ conditionis cognofcamr, alibi expoiietnr. Civu 
ies autem lcges per promuigacionem, fadam publice ac perfpicue, 
Cubjedlis innotefcunc. In qua de duobus con/lare debec , tum quod 
lemss procedane ab eo, qui fummum in civicate habec imperium; 
Cifi-n quJB flc legis fentencia. , Prius cognofcicur, quando ipfe, qui 
fummo gaudet imperio, iegem vel voce fuapromulgac,velpereos, 
qui func ab ipfo dclegaci. Hi quin autoricate fummi imperantis 16=* 
'gcs promulgenc, dubirandi nulla efb caufa, fi conftat, eos commu- 
tiicer ab imperante ad declarandam ipfius voluncacem adhiberi ; fi 
lin ufum judiciorum iftce leges deducancuri fiq; nihii contincant, 
iquod Cummx iflius poceilati derogec. Neq; cnim credibiie ejfl:,mi- 
niftrum quempiam pro decreto principis diu duraturo venditatu- 
rum, quod talc non eft, aut cjusmodi munusultrofibiarrogaturum; 
cum ejusmodi conanti nuIJa fit fpes latendi, aut' poenas tam protervf 
aufi cfFugicndi. Uc autem fcntentia legis rede percipiatur, promui- 
gantibus incumbit, quanca ficri poteft perfpicuitace uci. Secus ac 
Caliguia minucis literis ex cdico loco leges confcripcas proponebac 
J)io Cafm l LIX. in excerftk Veirefdanis, Si quid. in lcgibus obfcu-. 
rum videacur, ejus declaracio peccnda eric a legislarore, aue iUis, qui 
ad jus fecundum illas dicendum pubiice func conflituci, Horum 
enim eft, leges adfmguios cafus, obfervaca reda incerprecacione;, ad- 
■ plicare , feu fa£lis fmgularibus propoficis declarare, quidnam circa 
! illas legislacor difpofueric. Conf. Hobhefde Cive c. I4.§. 11,12. I^. Cje- 
I terum hoc loco & iliud monendum, qui contendunc, ad hoc uc le- 
i ges fubdicos in confciencia obligenc, requiri confenfum populi, id 
I neq; de iegibus nacurahbus verum eflc,neq; de civilibus monarcha- 
; rum auc opcimatium, nifi ubi in pado incer imperances & cives ita 
convencum efl; nec nifi de confenfu implicico, quacenus qui in ali- 
j cujus imperium confenfic, eo ipfo in omnes adus ifhius imperij con- 
j fenfifle inceihgicur. Ecfi hoc fane utiliilimum fic ad fubditorum ul- 
i troneum obfequiumelicicndum, fi confenriencibus & adprobancibus 
I ipfis lcgcs fcrantur, ejusmodi cumprimis, qua; in mores eorundem 
abire debeanc Conf, Sanderfonm de obUg. confciem. frdsB,*/,^ 

gi^.Por- 



pS LIBR! I 

§. 14; Foff o ml In eo, qui akerius aif^ioMs per leges e^ dire- 
iSurus, duo requiruntur j cum uc ipfe inteliigat, quid aiceri pra^rcribi 
conveniat j tum uc vires habeac malum aliquod repr^fentandi, fi ad 
prsffcriptum is fefc componereoeglcxerit, (ponimusineo, cuilexfcr- 
eur, effctaculcatem & libidincm mandato conrravcmendi :) icaquaf- 
Ebec lex ex duabus partibus conftare intelligitur. Per unam defini- 
eur, quid faciendum, quidve omittendum : per akeram fignificacurs 
quodnam malum praeceptum incermittcnti, & incerdi«f^um faciend 
lit propofitum. Quod pofterius tamen leges naturaies paulo ob- 
fcurius faciunr; dum ratio quidem didicat, non paflurum omnipo- 
ecns Numen, & cam bene de mortalibus meritum, oc ipdus volun- 
eas abs creatura fua. per pctulantiam fpernatur, Qu^ camen &quan- 
£a poena pro quovis delidlo fit infligcnda, non determinat. Sed ci- 
viles leges posnam in vioiatores fempcr iiabent. conjundam, dum 
Vel exprclfe defignant gcnus mukas auc fuppliciji vel eo non dcfi^ 
nito idem arbicrio juxlicis, legumq; exfecucoris reli(Sum innuunt. E- 
quidem ICci Romani quasdam lcges faciunt imperfe^las , quibus 
nempe fandio poenalis deefl:. Qualis memoracur iex Cincia,cui nul- 
la aliafertur adjcdaclaufulaquam h^c :qmfecm fecemi mpr&be fecijjs 
'uidehitur. Verum puraverim, in ifla lege vcl infamiam fuifle poense 
locoV vel penes Cenfores fuifle, violationis manifeftos aliqua noca 
inurerc. Quanquam cransgreftbres cjus lcgis non ab omni poena 
immunes fuilFc ex Taciti An. Xllf. f. 43. colligi videcur. Extac ta- 
mcn aiiud exemplum legis imperfed^ apud hivmm i.X. c. ^. Vale^ 
fialexyqvumeum-^quifrovocaffet, virgis cddi fecuri^^ necari vetuiffetifl . 
quis adverfm eafecijfety nihilultmi quam im^rohe faBumj adjecit. Jd 
(qui tumpudof hommum erat,) vifumj credoy vinculuyyt fatis validum legls, 
mnc vixferio ita minetw^ quisquam. Ad eandem claflem poflis refer- 
rc legem Zaleuci : ne quis ctvmm imflacahih mimicum odio ferjcquatur ; 
fed ita mimicitm cum illo fufcipiat , tanquam hrevi in gratiam cmn eodem» 
C^- amicitiam rediturm. Si quis autemfecus fecerit.^ ut -bro immitis fey^e- 
cisj^ mgenij homine ccnfeatu^. 'Diodorus Siculus l.XII. c. 20. Nifi infa-' 
miam inpoena^ locumfubire dixeris. Sicuti in hifce ejusdem legibus 
apud tundm d. 1. c.21. Mulier ingenua^ nifi force ebria fit, non fie 

uaa 



CAPUT VI. ^y 

f' na anciUa comitatior. Bxtra urhem noBu fedem non e-fferto 3 nifi cum 
'ioechum forte accedit. Auteum omatumi dr mtertextas auro vefies ne 
YircumdatOy mfi mefetmem agere velit. Vtf annulum fuhaureum^ aut ve- 
^em Uilefia farem ne gefiato, mfi quifcortationc "vel adulterw fe contami' 
nat.- Proinde foedispoenarum excepiomhm ^feu prohrofis conditlonijhus poe~ 
m annexis^ a noxio cives luxu ^ intempcrantia fiudio facllime avertit, 
Nemoenim tamturpis prohri confeftone fi ludibriocivmmexponifufimehat^. 
Add. 1. 14 §. 14-. D. de religiofis 1. 5. §. 4. D. defepuUfQ njwlato. Sic igitur 
.egis du3c funtpanes, alteradefinidva^alcera vjndicarivajfivefandio 
poenalis; du^ partes, inquam, ejusdem legis, non du^ fpecies le- 
um. Nam uti fupervacuum elt dicere, hoc facS'^ pra?terca nihil fe- 
uatur^ita abfurdum cft dicere, /?^^4y dahis.^ ni caufj, quae poenam 
ereatur, fucric fignificata. Probe autem obfervandum, quod o- 
nis vis legisproprie confiftat in rignificando eo, quid luperior 
nobis :fieri, Vel non ficri velit^ & qucc poena violatores lcgis mane- 
ac. Ex quo etiam intelligitur, quo fenfu legi vis obiigandi tribuatur. 
JNam propric vis obligandi, i. e. faculcas nccclHtatem incrinfecam 

EfFerendi ad quid pr^ftandum, eft in eo, qui habet imperium. Lex 
. utem hujus duntaxat c/1: in/lrumcntum, per quod fubjedlo volun^ 
cas impcrantis innotcfcit; qua cognita per vim imperij obHgatio in 
ifto producitur. Unde & hoc adparet, minus redle vulgo vim legis 
diftingui in diredivam, & coad:ivam, ni per vim coadivam intcL 
ligas claufulam poenalem. Nam effic^cia lcgis in dirigcndo con- 
fiftit, quatenus voluntatem imperantis, & minas fubjcdis rcprcefen- 
cat. Vis aucem coa«£li va, i. c. pote/las exigendi a fubjedtis conforma- 
tioncm a^ionum ad normam ab ipfis pra^fcriptam, poenafq; intenv. 
jcandij & adu easdem infiigendi, proprie penes lcgum latorem auc 
cxfccutorem efl. Etfi frequens valde iit apud fcriptores, ut per fi- 
guramcffc6lus fummi imperij proprius legibus attribuatur. Quod 
autem apud Livium 1. 1. c.i. imperia lcgum potentiora^ quam hommum 
dicuntur, id hadcnus in dcmocratiis duntaxac verum eft, quod ma- 
giflratui a legibus pr^fcripcis difcedere non liceac. Csecerum coge- 
re dicuncur legislatores, ut tales,moraHter, non quod per violenti- 
ain aliqua^m naturalem ica conflringant hominem j uc diverfum 

N nullo 



LIBRI l 

nullo modo^cere queat; fcd quod intenraca, & reprsefcncata pec- 
cantibus poena eflficiant, ut nemo facile velie poflic concra legem 
facere , eo quod propter imniinenccm poenam legi parerc;, quam 
-^andem violare pra;ll:abilius fit. 

§. If . Eo ipfo aucem dum legibus tribuicur vis obligandi, cx 

numero legum proprie didarum permiflrionesexciuf^inielli^untur. 

iltut Mod-jjimas L 7. D. de LL. rradat ; lcgis njirtm h^eefi:, imperarey ve- 

tare^permittere, fumrs. Nam permiffio propric non cfl adio legisj 

fed a(flioiiis negatio. Quee lcx permittit, illa ncq> pra^c^it, ncq'; ve- 

tat; adeoq; circa eadem nihil agit. Quippe cum alias, quaf neq; vc- 

rantur, neq; praecipiuntur, in cujusvis arbitrio pofita intclligantur , 

& ficpermiiia ac Ircica fmc,etfi lex nullam eorum mentioncm feciC 

fet. Aliqui tamen Hadenus in peFmiirione obligationcm ftatuunr, 

non quidem quaeipfum, cui quidpermiflomidicitur,afficiat; fed quas 

tcrtium quemvis ftrmgat, neimpcdimcntum alceri ponac, ii quod 

lcgc permiflum cll, velit exerccre. Etfi & hoc aliqui duntaxat ad 

illa pertinere voiunt,, qucC plene & pcrfedc pcrmittuntur; non H 

quid imperfede, & pcr modum comiivenciac indulgeacur, Uci v. g. 

leges civiles marito permiccunt csedcm uxoris in aduiccrio deprc- 

hcnfsei neq; camen vecanc, quo minus alius eam c^dem impediat. 

F.nimverofi accurace velimus loqui, neq;ifl:c effedusproprieexper- 

miirionc lcgis refuicat, (cd cx propria cujusq; libercatc. Circa quac 

cnim lex mihi impedimencum nonponic, circaeadem libercace gau- 

deo; cujushic prsecipue c9t eiFcdus, uc ne quis mihi innoxmm cjus- 

dem exercitium curbec. Sic uc exprefie in legibus aliqua perraiccerc , 

quorum iicsncia ex abfcncia inrerdidiiffacis coliigicur,- ac deq^anon 

eemerc dubium oriri queat, fupervacuum fere videacur. . Sicuci & 

non fcmpcr nccefrarium cfl;, ut quando lex aliqua vecans abrogatur, 

adus hadenus vetitus cxprefTa lege pcrmifTus dcinccps deciaretur; 

cum remoco impedimcnto naturaiis libcrcas uicro veiur revivifcers 

cenfeatur. In duobus camenr cafibus poti/Iimum exprefla permis« 

fionc fblent uci icgislacores civiles; vel quando adui alicui non nifi 

incra certam menfuram licenria auE impumtas indulgetur,veiquan- 

do ilia ojxere aiiquo ef| redimcnda, JPrioris exemplum aiiqui affc- 

) funcj. 



CAPUT VI. pp 

'unt, qnod plurimortim populorum leges ufuras intra certum dun- 
:axac modum permitrunr: pofteriorisj quod alicubi liccncia corporc 
quseftum facicndi cribuco redimitur. De csecero diftingvere folent 
permiflionem, qu^ legefic, in plenam, qusc jus dac omnino licitc 
agcndi, & minus plenam, qujeimpunicaccm dac a poena, auc libcr- 
caccm ab impedimcnto, auc ucrumq';. Qupd aucem qu^dam incer 
homines impunicatem habeant, illud c/l:, vcl quia dcficic forum hu- 
manum, ut in dcHdis rcgum, vel quod lex humana ea de re nihil 
plane conftituit, vel quia uc hoc Uccrec definivic, vel dcniq; quiale- 
ffes civiles mulca cujusq; pudori & honeftaci voluerunt rehnquerc. 
Add. 1.144. D. de reg.jur. & ibi nocata Jacolo Godofredo. Circa pcr- 
jmidioncm legis ac fori civihs aUqui accuracius obfcrvant, eam fieri 
Ivcl adione legis, vel tacite. Ad illud eciam referunc prsecericionem, 
tion quidem fimphciccr, fcd cx forniula & condho lcgis v. g. ita 
poncepta?» ut lcgislator oftenderic, fc voluifTc plcna cnumeracionc 
parcium dcfungi. Tunc cnim permififle cenfecur, quod inccr vetica 
non reccnfuic, modo id nacurah honeftaci non rcpugnet. Tacitc 
permifla inteiiiguncur, qu3c colerando, connivcndo, difllmulandoqs 
|vcl in pr^fcns, vel in longum, ut in confuetudincm evaleanc, pote- 
■ftas civilis cranfmittit. Non poteft camcn permiflio legis ci vilis effi- 
^cere, uc adus aliquis non flt contra jus divinumj, auc excra poen^ di- 
iVinicus imminencismetum. Sed & illud obfervandum, quando di- 
cicur permiflum, quod nulla lege civih volencc auc jubcnte defini- 
]tum efl:; non efle cavillanda verba legis civilis, fed mehcem infpi- 
ciendam. Mulca enim concinencur in fenfulcgum, & ex neceilaria 
confequencia, auc propcer flmilicudinem ulcro ineflfe incelliguncur. 
j Quin & femper cogitandum de jurenaturaliaut honeftate, quaeper- 
Ipetuum legis civilis fupplemencum habecur. Nec quse colerancur 
i cemporis auc neceflicacis caufa, vcri juris nomine arftimari queunc 
I Qu2e omnia camen de pcrfedta pocifldmum permiflQone intelhgenda 
I func. vid. Boecler. ad Groc. l.I. c.i. §.^. 

§. IcT. Maccria legum in genereeft, quicquidab iis, quibus fc= 
runcur, fieri poceft, falcem eo cempore, quo leges promulgancur. 
Nam fi quis poftea pcr fuam culpam amictac facukacem implendi 

N 2 ^ legem, 



xoo LIBRI I. 

legem, haucquidqiiam iHius vis idcoexpirac; fed relinquitnr legisla- 
tori poccjftas poenam exigendi eo nomine, quod legibus fuis jam fa- 
tisfieri nequcar. Dc carcero legem fcrre, quam rubjedlusimplerc nc- 
queat, nec implendi vires fua culpa decoxcric, non r^iodo fruflra 
cfl. fed & cum fumma iniquicate conjundum. Scd circa quse fin- 
gularum legum fpecics peculiarker verfencurj fuo loco commodi- 
«s exponecur. 

§. 17. Quislege obligari pofljt, facileex jure legislatoris incel- . 
ligicur : nempe ille, qui legislacoris imperio efl fubiedlus. Quem au- 
tem volucric obligare Iegislator,ex ipfa legc facis perfpicicur. Nam ; 
' in omnibus legibus, qui lis funt obligandi defignancur vel per ex- 
prcffam determinationcm, qu^ fit aut figno univerfali, aut rellriiai- 
one ad ccrta mdividua, vel pcrconditionem autrationem quampi- 
am, quam dum fubjedis in fe deprehe^ndit, fimul intelligic, {hCc illa 
legc obligari. Regularicer igitur lex obligat omnes legislatori fub- 
jedos, in quos ratio legis quadrat, & ad quos maCeria Icgis poteft 
adplicari. AHas enim turba & confufio inter cives orietur; cui evi- 
tandae legcs potiflimum flint inventx. Adeoq; nemo abs lege cen* 
febitur exemtus, nifi pcculiariter privilegium fuum demonflrave- 
rit. Etfi & hoc fieri folcat, ut quis deinceps ab obligatione legis exi- 
matur, quod dtjpef^fare vocant. Si enim legislatori legem licet pe- 
nitus abrogare, poterit ejusdem effedlum uciq, eciam in cerca perfo- 
na fufpendere. DifFerc aucem iflh^c difpenfatio ab ^quitate, (quam 
cum ilkquidara confundunt.) quod illam adhiberc poffic non nifi 
legislatoria poteflate pr^ditus ; hanc autetiam inferior judex adhi- , 
bere non poflit tantum, fed & debeat, adeo ut fi nudam legis hte- 
ram fecutus fuerit in cafu, ubi ^quitati locus erat, contra mentem 
legislatoris fecifTe fit cenfendus. Adeocj^ difpenfatio ex mera legis- 
latoris gratia,,^uitas autem cx oflicio judicis dependet. Ktfi circa: 
difpenfationem indulgendam prudencia opus fit, ne dum ea promi- 
fcue conceditur, vis & autoritas legis encrvetur: vel fi citragravifli-^i 
mas caufas reliquis, qui funt ejufdem condirionisdenegatur, invidi^li 
&indignationi caufa pra?beatur, quod squales ^quah gratia di- 
gninonfint habiti. Exemplum fubtilis difpenfacionis extat apucfi 

Vluta.r-\ 



CAPUT VI. lor 

\flut4uhum ^pol^hth. Lac. & mAgeftlao^ ubi Age/ihiis legesad unamdi- 

jem fufpendic, nc infamiam fubirenc, quicx acie profugeranc. Sic 

japud Bmdem Demetrw, cum Demecrius omnibus myflienis fimul ini- 

jriari cuperpc, & camen ancea fas fuiflec, parva quidem myfberia 

Imenfe Ancheftereone, magna Bocdromeonecelebrari, Scracocles le» 

'gem promulgavic, uc menfis Munichion, quo Demecrius Achenas 

, advencabac, Ancheftereon, mox Boedrdmion dicerecur & haberecur. 

! AMjdem Alexandro p.m. 67Z. D. & p. 6?^. A. Plaufibihus eil, quod 

Idcm Demoflhene narrac : Qyum Demofthenes ab exiUo revocacus 

! mulca pecuniaria diflri£lus mancrct^ quam gracis jus non erac remit- 

tcrc, hoc modo impi^ofja i^y v6(j.ov, elHdehmt legem, Morcm habe- 

banc, uc Jovis fcrvacoris facrificio ei, quiaram inftrucrec,&adorna- 

rec, argencum penderenc. Hoc munus, & illa prafbcndaDemoflhe- 

ni locaverunc L.calencis, quanci &: hs ci fuerac ^ftimaca, Compar . 

cxemplum elfapud Diodorum Siculum I.15. c.Ioo. CumLaced^mo- 

niorum lege unus eundem magiflracum capefrere prohiberecurj 

Araco claffis imperium fuit cradicum, fcd Lyfander privacus iUi ad<= 

jun£lus, cum mandacis ; ne dux a confilm ejm unquajn difcedat^. 

§. 18. Divifio legis commodifllme fic refpe£lu originis in^/m- 
mm^ & huma^am.^ quarum illa Deum, hccc hominem habct aucorcm.. 
Scd fi lex confiderecur, quam necefTariam convcnienciam iila cum 
fubjedis habeac, aUa racione dividicur in natutalemy ^pofitivam. Illa 
cft, qua; cum racionah & fbciali nacura hominis ica congruit, uc hu- 
mano gcneri honeila & paciflca fociccas cicra earidem conflare ne- 
queac. Qiianquam & aHa racio iflius denominacionis cxcet, quod 
illa ex viribus ingenij hominibus congenici, & ex confideracione hu- 
mana? nacurx in univcrfum invefligari, & cognofci pofidc. H^c efl:, 
qux cx gcnerah condicione nacurx human^ hautquidquam fluiCj 
fedquceabs folo legislacoris arbicrio proficifcicur; ctfi nec hxc ftia 
ratione & ufu, quem faltera cerca: hominumfociecaciprsftaCjCarcrc 
debeac. Aliqui jus pofitivum adpcllare {oXzn^voluntarlum, nonquod 
ipfa quoqj lex nacuralis non fit a voluntate Numinis profcda,- {c^ 
quia iftud non tantam convcnicntiam cum natura humana habebat, 
Htin univerfum illi fervandse forec neccflariu, auc ut eicra cxprefTam 

N % . &pecu- 



102 - LIBRI I 

& pecuiiarem promulgationem poflcc innotcfcefe. Undc & ipfius 
racioncs non ab univerfali humani generis conditione, £ed expecu- 
iiari,& quandoq; temporaria ucilicate certorum ciecuum pccuntur. 
TacUfi^ A. XII. morem acco?nmodari frout conducat, Adcoq; poficajam 
hominum focialitatc iftar per arbicrium fuperiorum dcfiniuntur. Ad 
icgis pofitivse indolem intelligendam aliquo modo facic illud Ari" 
Jlotelis Ntiem. 1. V. c. lo. Tct ««7^ avvbm^^ h^, 'n uvfjLCpi^v mv ^tKcvjc^vy 

(jSp (^vH^ou, fjLsi^oo- 8 isTmh^civ, iXd-rio. JuYa ex mfiitutione (jr utilitate 
Jmflia menjkru jitnt : non enimuhij^Junt ^qualesvmaru^ frumentariA 
menfufd ; (ed majores funt, uhi emunt ; mmores uhi vendunt. Casterum 
iex divma quidcm alia naturalisy 2X\2.fofitiva eft. Lex autcm humo^ 
na., prefle accepca, omnis fofmva cft. Dc fmgulis in fpecic plura- 
fuo loco exponcncur. 

CAPUT Vll 

DE ACTIONUM MORALIUM 

Qualitatibus. 

. r. .'^alitateS c<B:tonu7»moraUtim qtiot? Ip.Jftflitiadifirihutiva* 
2.y^Bio»ecejfurta,licita, \io.(^ommntaiiva, 

$, A^iofjum bomtas, & malitia in quo^ 1 1. Grotijfentennade^jujlitia» 

COrjJiflat. 

4. A^io bona efl^quA omnia hahet reqm 
Jita, mala ino^na velHnum deficit 
' ;, McMiidi, canfa nequaqHam tn 'Beo qu£ 
renda 



12. Ariftottlis deeademfentcntia* 

j£. Holhefii fememia de Juflitia & in* 

juria, 
14 InJHflaafiioquid? 
/j ^td tnjuria, 
6.^u[litia efl vel perfoMarum^veUcitonum. ib.lnpria fittamum exprodiYefi^ uhldt 



7. "] uftttia aSiionum qvid. 



culpa quoi 



i. "^tiflma umverjalts, particuiaris, j / 7, Volen:i nonfit mjuria, 

Roximum jam eft, uc dc qualicatibus adlionum moraHum di- 
fpiciamus. Juxca lilas crgo adiones dicuncur neceflarise vel 
nonneceflari^, iicica^ vel illicic^, bonje velmate,jufl^ velin- 
jufl:a;. Adeoq'; qualicaces morales adionum moralium erunc 

neceflitas,licencia, & his oppofita?", qua; proprio vocabulo defl:icuun- 

tucj boniras, 6c mahcia, juftitia 6c injufl:icia. 

§.3. A(^io 




CAPUT vn. 

§, 2. Ad^io neccflTaria eft, quain ex legc aut juflTu fupcrioris 
omnino facere ccnecur is, cui ea lexauc jufrum fuic dacum. In hox; 
enim confiftic haeccc a£lionum moralium neceflicas, quodiliseomic- 
ti,aucfecusiierinon debeanc; licecper vires nacuralesdefad:o omicci, 
auc fecus ficri qucanc. Quanquam frequenciilimum fic ICcis, uc illa, 
qusE ab iffchac neccnTicace difcedunc, ne ffcri quidcm poiTe dicant^* 
yidA.lf.D. de condtt.mllttut. Opponicur aucem neceflarise a^lionij 
non folum a£lio vccica, quse legibus auc inccrdi6lo fuperioris fieri 
iprohibeturj fed eciamlicica, quamlegesneq;prajcipiunc, neqjVetanc, 
fcd quam fufcipere auc omiccerc in cujusvis arbicrio ert: reli(Sum. Ci' 
ceropro Balho: Efiallqmd, quod non oporteat^ etiamfi Iket. quicqmd vefo 
nonlicet^certe nonoportet. Ex ufuaucem communis fermonis nonfo- 
lum illa dicuncur licere, quee neq; divina neq'; humana lex vecat, 
quseq; adco fmc omni pcccaco, & rcprehenfionc fufcipi pofl-unt; 
fed eciam illa, qua: legibus naturahbus prohibica lcx civilis hadlcnus 
pcrmitcic, uc nullam illis in foro humano poenam imponat; fedfuo 
cujusq; pudori ifta committat_^. III a poffumus dicere perfede, hsec 
imperfetfle licica. Quin aliquando illa licerc dicuncur, quse omni- 
um confefllone curpi/Tima func, iiquidem qui illa pcrpccraturus efl, 
tancis viribus policac, uc humana coercicioncm non mccuac. Sentc^ 
de clementia 1. I. C.13. cum infervumomnia liceant,efi a/tquid, quod in 
hommem licere commune jm animantium^vetet: quia ejmdem naturt&efi» 
cujus tu. Add. Grot. 1. 3. c. 4. §. 2. & c. lo. §. 2, 

§. 3 Aclionem bonam dicimus, quse cumjcge congruicr ma- 
lam, qua? ab eadem difcrepac. Scilicec formalis racio bonicacis & 
malicix adionum confiftic in habitudine, feu relacione decerminaci- 
Va ad normam dire^livam, quam dicimusicgem; (eam femperheic 
inteUigimus neceflicantem, non permittencem, &, fi humana fic, 
juri divina non repugnantem.) Quaccnus enim ex prsefcripco nor- 
nise proficifcitur, & juxca eam inftituitur adiio proseretica, ita ut ad ' 
candcm exade congruat, bona dicicur. Quatenus concra prsefcri- 
pcum normse fufcipitur, auc abipfa difcrepat, mala, & uno vocabu- 
lo peccatum nuncupatur. Porro uci qugevisnorma direcfbivay v. g. 
pyxis nautica^|caufa dicitur rsditudinis itinerariae, & perventionis ad 

portum>, 



LIBRI l 

portum, non tam qDaceniis navis eum fecac curfum, qur cum dire- 
tfrione ejus coincidir, quam prouc cx prsErcripco cjusdem nauclertjs 
curfum dirigic; ica lex dicitur caufa rcdicudinisinadlione, noncam 
quia adio quacunq'; incenciorie rufcepca ad illam quadrac, fcd po- 
tifHmum, quia ex legis did:amine, & ex dependencia a lege, i.c. cum 
iftccncione obcdicnciam cidem pr^flandi proficifcicur. Unde fiquis 
cafu, auc cicra ullam cogicacionem de obfequio lcgi prarflando, 
id agic, quod in legc pra^cjpicur, rcde quidem (fenfu magisnegan- 
cc, quam ajcncc, i. e. non male) egifle dici pocefl, non camen mora- 
licer benc. Non fccus ac is, qui forcuica fclopcci difpiofione avem 
dejecic, perite& arcificiofc jaculacusdicincquit. 

§. 4. Porrocum kx dccerminet vcl qualicaccm feu difpoficio- 
nem agencis^ vel objcdum, vel finem , vel cercas dcniq-, cil-cumflan- 
ciasadionisi inde adlio aliqua efl moralicerbonaaucmala, vclquia 
agens icaeft difpoflcus, uci lex requiric, auc fecus; vel quia adiodiri- 
gicur in objeclum, eofine, iisq; circumflanciis, prouclcge cfl^difpofl' 
tum, aut conrra. Ubi camen nocandum, uc a6lio aliqua fic bona, 
ncceflum efTc, tum ut fecundum omnia rcquifita quafi materialia 
congruat ad lcgcm, tum ut quantum adformale non ex ignorantia, 
aut alia de caufa^ fed ad pr^flandam obedientiam legi debitam fic 
cxercita. Und'e a^io, alias velut materialitcr bona, ob intcntionem 
malam agcntis ipfl pro mala imputatur. Sic pr^mij nihil mcrecor, 
qui dum nocerc intendit, prodefl. Sic qui poteflatc fua legitima 
malo finc utitur, v.g. judex poteflate fumendi poenas a noxiisadfa- 
tiandam privatam libidincm, peccat. Hinc apud Carthaginienfes 
in crucem toUebantm'^ Imperatores^ fi trojfero cventu^ fravo co}7filio rem 
gefferant. Ltvim I.3S. c. 48. Etfi contra adio, alias velut matcriali- 
ter mala, ob boriam intcntioncm agentis hautquidquam fiat bona. 
Inde eft, quod ncmo peccacis propriis pofTit.uti vclut mcdiis adfi- 
nem bonijm adfcQucndum; ac non fintfacicnda mala, ut cvenianc 
bona. Uc enim adlio reddacur mala, fufiicic, fi vel in unicorequifi- 
to matcriali aut formali ad lcgem non congruat. Adcoq; flatim 
adio fiD miala, fi vel agcnis --ualitas, vel objefium, vcl finisj, vel ali- 
qua circumflantiarum, vcl intencio a lcge difcrcpec. Ac vanum efl, 

quod 



CAPUT VII. lof 

Iquodaliqiii dicunt, adionem quoad fubiliantiam operisbonam efle 
I pofTe, etiamfi finis legitimus ab agence non intendatur. Nam ad e^ 
fentiam adionis moralis cumprimis ctiam pertinet finis, quippe^co^ 
hserens cum intentione, quas cfl: principium maxime afficiens quali- 
tatem adtionis. Inde non modo peccatum cil, referre aftionem ad 
imalum finem: fed hoc quoq;,referre eandem ad diverfum finem, 
jquam qui lcgibus efi: prarfcriptus. MMth. (S. v.f . Imo non folum 
Iperfcdum facinus, & quod finem fiaum obtinuit, fed etiam inchoa- 
'tum duntaim pro fcelerc reputatur; quod etiam interdum ieges ci- 
(viles cadem poena, aut non multo leviore, quamconfummatum ple- 
Idlunt, prout expedire judicant, intra primos conatus flagicium ali- 
. quod reprimi. Sencea de conftantia,fapentts c. y, Ofnnia fcekra etiam 
' ante effe^tum operls, quantum culf^ jatis efi^ -^erfeBa funt. 

§. f . Ifthjcc; adionis bonitas , & malitia uti formaHter in ea, 
quam diximus, convenicntia & difconvenicncia ad normammora- 
^ lem confiflic: icaeiBcienter unice ab iliodepcndet, absquo ifira adio 
I ilcge pr^fcripta, aut inc?rdi£la excrcctur. Hujus quippe de^mina- 
l: ido a<^ionem ita conflituicin generc entium moralium, ut ipfi folij 
:; i5c non alii illa queat imputari. Inde inanis fane iilos corfit metuSj, 
i Iqui ne DFUM. omnium rerum creatorcm peccati quoq; autorem fa- 
:: xere vidercntur, malae adlionis formalem rationem in privationc 
of, icongruentiae cum lege coilocafunt. EnimverO ecfi poficio cujuscunq; 
mi |?brma^ privacionem, aut abfenciam concrari^ formae neceflario infe^ 
[j. jrat; tamen oppido quamfaifus efl opinionis, quieflentiam rei inifla 
;'e) privatione quasfiverit. Nec multum profecic, quinorit,reditudi- 
vin 1 lem cfle privationem curvitatis, & curvitatemrefticudinis. Sed ta- 
ia fingere, aut metuere, infcicia rerum moralium fubegjc. Qui cnim 
mnium phyficorum encium ereacorefl: DEUS, haucquidquam o- 
nium moralium, auc nocionalium, nec non artificiaiium autor & 
aufa debet haberi. Ilios vero profana admodum ingenij prurigo 
kgitac, qui egr'egium fubtiiitatis fpecimen autumanc, DEUM quo- 
quo modo intcr caufas pe-ccandi immifcuifle. Nam cui aliquis re- 
"um morahum intelie<flus,nihii abfurdius judicabit, quaminquirere; 
an is fit caufa adionis, qui eam lcge prohibeCa ac concra interdidum 

O fuum 



ioS LIBRl l 

fuum commiflam punic. Qupd vero DEUS ad id coficurrit, quod 
in ifta adione phyficum e/l, non magis ideo peccaci caufa dici po- 
^fl, quam v. g. deformiEatis in opere ab arcifrcc impericc confedlo, 
qui matcriam ad iftud fuppedicavic. Vocabulum autem caufafr in 
impropriam, & a communi fenfu alienam heic crahere iignificatio' 
nem, cft idagere, uc irreverenciam erga divinum Numen non citra 
ambitionem oftentes. Philo Jud<£{^ de profrgis: qudi fotefl ejje blaffhe- 
mid gi^avior». quam contenderej non rx nohis maU frovemre j Jed ex DEO? 
M^ximtds TyrimdJJert.s^ soiKi tuvU ru, evoiut.cL^Qj («Jatt,(U.o7^,ig^^vtj?, ) «- 
vojj f/,oxS-^^^? <x>v&poi)^ivng £v(p)jfMoi d7r^<r^^a^y (lvcc&evjci)P dvrijg tjjv cuUa» 
T^ ^cupLovioo, t(^ ToMf fioi^ig, t(Jj roug s^vvvaiv. »j oe s^vvvg j^ n cu(m-, t^ 
o< ha^fMovsgy y(Jji ottz, a.^ci aiccvoiag eiuetpfzsvrig oVowatTa, svaov &v tyi Vf>v^ 
HaS-&ipyf/>sva , &c. B^c nomma nihilhliud (knt^ quam humana improhitatis 
Jpcciojm ffdtextus, qu£ culfam faam in Deos 3 in Parcasj in Bfynnias con- 
ferre Jolet. Nam dr Erynnis^ ^ malajcAvai S* visDeorMm, (^fiqu^alid 
/vocahu/a, qu^fatalem exprimunt ^otentiamj in animo noflro circumge/la' 
musy &c. \dtmdijeft. %^. eivji TbssKofjLsv8 fio-x^Snc/oLV oulia, S-sog dvculif^» 
Malitiam qui affumit, culpampbiadfcrihat, Deum extra noxiam relinqudt. 
%. S. Jam dc ju/litia quocf; difpiciamus: circa quam cumpri- 
mis obfervandum, ejus fignificationem, qua perfonis tribuitur, non 
parum difFcrre, ab ea, qua attributum a6!ionum nocat» Quando 
cnim de perfonis ufurpacur, juflum efle fignificac idem, quod juflc 
faciendo dele6!ari, juflicias ftudere, vcl conari ^cere in omni re id, 
quod juf!um z?t. Ec effe injuftum, eft negligere jufiiciam vel cam 
non dcbico fuo, fcd pr^fenti commodo mcnfurandamcxiftimare. 
Sic uc jufti hominis non paucas poffinc adlionesinjufl^, & injufli ju- 
ilse cfTe. Juflus quippc homo dicendus cft, qui jufta facic propcei: 
prsecepcum legisj injufta non nifiperinfirmitacem: injuflus,quijuf1:a 
■facic propcer poenam legi adjundtam; injuflia per animiiniquicacem, 
Bohhef de clve c. 3. §.f. Quibus fundamencis nicicur illud P^>?^/^^^f- 
gynco : Laudahiita multa etiam maiifaciunt i ipfe iaudari. mfi o^timpts non 
fotefl. Fhtiemon apud Stoh£umferm.\X, Xvn^ ^sHa^og s<-nv^ ^x ^ i"»? ^'^^'■'. 
KCuv^ AM,' oq 7JC d^iK&iv GhivcifMV^ fjLn ^^AsTctj, oW og rti (Xix^ XoLf/jQtdy&iV- 
■ iLTn^slo, Ai^ og rd usydAa Ka^Ts^ei fj^n XoLfA.^civ(Sv, E%«v ^vvdftsv^ K^ 
»^Tm d<^rij4i&ogf Ov^' ag ye t^v^ Tiu^^ $ia,Tfi^ei fJLovev, Aj^ oV Tig dhXoif 



CAPUT Vn. lo^ 

yvnmet^ 7 ^^X^^ ^^^^ ^'"^ lUctii^ k ^ ^oxe^v eiva^ SsA&i, ^ Nonjuflm omnii 
abftinens mjurU eji, Sed qni nocere cgm foiefijtunc abftinet : Necquirecu- 
JatparvAyfid qui maximis Tentatu^s, antmt rohur invictum gent : Nec 
auisquis ifta quolibet praftat modo: Sed qui dolofi nejcim fucij integraPro^ 
bitate^juflvj e(Je, non credijludet. Ex quo patet, definicionem juflicias 
ICcis Romanis familiarem, qua eam dicunt conilantcm & perpctu- 
am voluntatem fuum cuiqj tribuendi; fpedare ad juftitiam pcrfo« 
narum,- non a<3:ionum. Id quod mihi fatis inconveniens vidccur, 
cum jurisprgdencia maxime circa juflitiam adionum fic occupata ; 
juflitiae perfbnarum non nifi obicer, & paucis in maccriis racio» 
ijemhabcat^. 

§. y. Differtautem juflitia adionum a bonitatc inhoc pocifli- 
mum, quod bonitas fimpliciter notet convenicntiam cum lege,ju- 
ftitia autcm prxtcrca involvat refpe^tumad eos, in quos a£tio exer- 
cetur. Sic igitur adlio jufla nobis dicitur, qua^ ex pro^rcfi adplica- 
tur ad pcrfonam, cui illa debetur. Adeoq; juflitia hoc modo eric 
rcdla adpHcatio adionum ad pcrfonam, Divifioncm cjufdcm no- 
bis defumerc placct potilTimum ab ipfa matcria, quae dcbctur, auc 
vclut ex debico alteri adpUcatur. Ubi in antcccfTum monemus, adi- 
onum alias pofTe vocari puras, alias veluc mixtas. lUse abfolvun- 
tur motu quodam alicujus pocentiac, certa ratione ad objc(Stum ad- 
plicito; uti efl, exhibitio honoris, obfcquium, dilcdio,averfatio,con- 
folatio, laudatio, vituperatio, &c. quarum cfFcdus confiftit in co, 
quod objedum cx adionc ccrto modo afRciatur, autafFcdum intci- 
ligatur ad complacentiam aut difplicentiam. H-a; autem funt con- 
jun£l« cum translatione alicujus eommodi, vcl incommodi in pcr- 
fonam, advcrfus quam dicuntur excrceri: adeoqi carum efFcdus 
potifTimum confiftit in aliquo opcre, rcipfaaltcriusperfonamautres 
juvante vel l^dentc. Deindc funt & adiones, qusc in commcrcium 
HominlJm veniunc, ac certo prctio taxantur; qua^dam autem prctio 
inter homincs arftimari non folcnt, de quo difcriminc pluribus in- 
,fra. Deniq; & hoc obfervandum , qusedam deberi nobis cx jure 
pcrfedloj qua^dam ex imperfcdo. Illo modo quse nobis debentur, 
«bi ulcro^ non tribuuntur, fas efl in libcrtate naturali degcncibus vi 
' O % bclloq; 



108 LIBRI l 

belloq; ad ea praftanda altcrum adigerc,- aut in cadcm civitaCe fi 
vivamus, contra cundcm a^lio datur : hoc autcm modo dcbita bcl- 
lo vindicafi, aut adionc intcntata extorqucri non poflunt. Perfc-? 
dum jus autores frcquenter folent cxprimerc, addito vocabulo JuL 
V. ^Allc [uojure hoc poftulat. Quod autem aUa nobis perfcdc, alia 
impcrfecSe debeantur, caufa eft, inter cos quidem, qui in naturaH U- 
bertate invicem vivunt, diverlitas pra^ccptorum juris naturalis, quo- 
rum alia ad efle, alia duntaxat ad benc eile focietatis faciunt. Un- 
de cum minus nccefTarium fit, hsec quam illa akcri cxhiberi ; ratio- 
nis quoqi eft, illa quam h^c rigidiori pofle modo exigi. Accedit, 
quod circa illa fere padlum intercedat, circa ha^c non itcm ', adcoq; 
cum h^c cujusq; pudori ac confcicnti^ rclinquantur, incongrucns 
erat, talia ab altcro pcr vim extorquerc, nifi fors gravis neceflfitas 
fubigat. Verum in civitatibus difcrimcn illud cx lcgibus civilibus, 
adionem dantibus aut negantibus, oritur; etfi civitatcs utplurimum 
hcic juris naturalis vcfl:igia'fint fccuta^, nifi qua peculiarcs ipfarum 
rationcs diverfum fuadcrent„ 

§. 8. Quando igitur exhibentur ahcui adioncs aut res, qu^ illi 
ex jurc duntaxat impcrfcdo debentur, auc quando adverfus alterum 
excrcentur adiones in commercium non venicntcs, communiter 
dicitur obfcrvari juflitia univcrfalis. Ut quando quis confilio, rc, 
aut opera egenti fubvenit, & officia pictatis, rcvercnti^, gratianimi, 
humanitatis,, bcneficentisB cxhibct, adverfus quos ifta cxhibere tenc- 
tur. Ha;c jufliitia illud tantum fpcdat, ut pr^ftetur,quod alteri de- 
betur, non attendcndo, num id quod prjcftatur, fitcequalc cauf^ illi, 
ob quam quid debetur, an minus. Sic grati animi officio facisfit, fi 
quantum per facultaccs Hcct, rcponatunetiamfibeneficium forston- 
gc fupra fuerit. Aft quando alicui cxhibentur adioncs, in com- 
mercium venientes, aut quibusres aliqua in alterum transfertur, ad 
quamillcjus perfedum habebat, juflitia particularis dicicur. 

§. p. Jus porro ifthoc oritur vcl fingulis cx pado (tacito, aut 

. expreflTo) cum rocictate aliquainito hocfine, utipfiusmembra fiant; 

vcl focietati cx pado eodem cum fingulis, ut eos fibi membra adjun- 

gaL»:-Vel oritur dcniq; ex padtis quorumlibet cum quibuslibct circa 

rcs & 



CAPUT. VII. lop 

rcs & adiiones in commercium venicntes. Ubi exercencur ea, quae 
ex pa£lo fociccads cum membro, aut mcmbri cum fociecatc ob fi= 
nem jarn didum inito debentur, vocacurjufticiadi/tribuciva. Quan- 
docunq, cnim aliquis in fociecacem recipicur, tale padum cxpreflc 
auc cacicc inicur inter fociccac-em, & membrum recipiendum, quod 
fbciecas quidem velic huic racam parcem cribuere dc bonis, quae fo- 
ciecaci, uc cali, compecunc; membrum vero promictit, quod pro ra-^ 
ta parte velit ferre oncra, quse ad focietatem, quatalem, fervandam 
faciunc. Determinatio autem ratx partis de bonis focio adfignan» 
dis fic fecundum a?fi:imationem operze, aut fumtuum impenforum 
ad focietatem qua talem fervandam, fpedlacorum in proporcione 
ad aliorum ejus fociecacis membrorum operam, auc fumcus impen- 
fos. Uci concra dccerminacio rac^ parcis de oneribus mcmbro im- 
ponendis fic fecundum seftimacionem commodorum, quje illud ex 
fociccace percipic, fpcdlacorum in proporcione ad commoda, abali- 
is mcmbris e fociecate percepca. Inde cumucplurimumunum mem- 
brnm plus conferat ad focietatem confervandam , quam alterum, 
& unum quoq; pr^ altero plus commodi ex cadem hauriat ; facilc 
patec racio, cur pofitis pluribus perfonis, pofitaqyinter easdem inse- 
qualitate, in jufi:icia difiribuciva fit obfcrvandaajqualitascomparatae 
Qux in hoc confifi:it, ut quomodo fe habet dignitas fcu meritum 
unius ad dignitatem alterius ; fic fe quoq; habcat prsemium unius 
ad prxmium alterius. Nam, uti loquitur Ph/k Juddm de Monarchia, 
dqualia dignitate im^aribm tribuere efi imzquntlitas. Sic v. g. fi dift:ri- 
buenda fint VI. inter Cajum, Sejum, & Titium, pofito Titij merita 
fuperare merita Caji triplo, duplo Seji, Titio danda erunt III. Sejo II 
Cajo I. Nec ad hanc ^qualitatcra requiritur, ut pr^mium fimpli- 
citer exscquec mcritum perfonse; fed fuflBcit, ut quam proportio- 
nem habct digniras unius ad dignitatcm alterius, eandcm quoq; ha- 
bcat porcio de rc illacommuni ad porcionem akerius. Idcmeciam 
ad onera imponen^-debcc adplicari. At.vero quod Hobb. de cive 
c, $. §. S. aequalicacimpciftivje, qux in hac jufiicije fpccie obfervatur, 
evertendx adfcrt: de meo mc diftribuere pofieplusmcrenti minus, 
minufq; mercnti plus dare, modo id dedero, quod padtus fum, 

O 5 allato 



Ilo LIBRI I. 

allaco pronunciaco Salvatoris noftriAf^//^/?.XX.r3. id fane ad rem fii- 

hil facic. Nam in allegato dido oftcndicur, non peccarc in jufliti- 

am commucacivam, (qu^ contradum locacionis condud:ionis re- 

gic) qui cx liberalicace quibufdam largiorem quam pro merico cri- 

buic mercedem, auc mercedi, quarex juftitia commutativa debetur, 

aliquidex liberalitace, qua fub lc comprehendic juflicia univerfalisj 

adjicic ,• modo ca^ceris, quam padi fucrunc mcrcedcm, non denegec. 

Sed quid hoc ad noftram ju/liciam diftribucivam ? fecundum quam 

de re, ad quam plures pcrfedlum jus, fed racione quancicacis velut 

inxquale, habenc, rata porcio affignanda. Vocabulum aucem du 

finbuendi^ in hoc exemplo occurrens, haucquidquam innuic, fadum 

id ad jufticiam didribucivam pertinere; fed plures fuifle mercenari- 

os, quibus fua cuiq;merces,exjuftitiautiq,commutativa,fuerac dan- 

da. Circa difficulcaces aucem, quas Grotim Ll. c.i. §.8. movec, ob- 

fcrvandum, ipfius jufticiam explecricem cum commucaciva, & accri- 

bucricem cum di/lribuciva haucquidquam adamuffim coinciderej 

neq; divifionem ipfius eodem cum noflra fundamenco nici. Nam 

iJla nobis defumicur ab ipfa pociflimum maccria, quse debecur, &ex 

debendi originci ipHaucem a modo, & veluc incenfione, qua quid 

debccur. Unde ratio adparet, quare diflributio lucri incontradufo- 

ciecacis illi ad jufliciam explecricem, nobis ad diflribucivam percinc- 

ac. Ecfi uc in contradu fociecacis proporcio gcomecrica obfervecur, 

cx accidenceefl; cum non neceffum fit, ut focii insquaHa contule- 

rint, fed potuerint etiam xquaha conculiflc. Quc) facflo. fimplex erie 

aequahtas in partibus lucri. Girca illud auccm cxemplum; fi mui 

idntumapHs inveniatufad munm fublicum^non aliaquam fimfltci com-^ 

menfwne attrtbutiofiet : ulterius difpicicndum, an ifle ad illudmunus 

habeat jus perfe£lum, an imperfctftum. Si hoc, ad juflitiam univcr- 

falem id excmplum pcrcincbic : fini]hid,agnofcimusquodcircapro- 

porcionem monec, ucphirimum, non fcmper in juflicia diflributiva 

locum habere proporcionem gcometricam. ^cq; vero nos difcri- 

men ucriusq; juflitise ab ufu diverfse proporciwis defumfimus. Sic 

& lcgaca affignarc non ad diflribucivam, fcd ad univcrfalem jufli- 

siam fpcdac. Ecquando civitas de comn^uni reddic, quod civium 

quidam 



CAPUT VII, III 

quidam in publicum impenderunt, commutaciva , non diftributiva 
exercetur juflicia ; quia caufa dcbendi non oricurexpado, quocivi- 
- cas civem recepic, fed ex peculiari, & diverfo plane contradu. 

§. 10. Aft fi alicui exhibeancur, qux debencur cx padlo rcci- 

I proco, circa res & acliones in commcrcium vcnienccs, vocatur jufti- 

; tia commucativa. F.a pad:a cum hoc fpcdent, ut pro mea re, auc 

aftionc in commcrcium veniente ab alcero accipiam rem auc adio- 

nem sequipolientem, faltcm quai mea ceflimatione talis fit, facilc ad- 

i paret ratio, cur ha*c juftiti^ fpccies rcquirat eequalitatem fimplicem, 

i quam vulgo arithmeticam proporcioncm, nefcio an admcntcmMa- 

I thematicorum vocant; etfi Vktarchti^ de amare fraterno vocabulum 

i dfjSiut^4ix-'^? civaXo^ccg invulgari illofcnfu ufurpct. Adcoq;heic rcs auc 

adio in commcrcium veniens alteri, quod pro ca datur, autpr^efta- 

cur, exadc quantummorahs fert^ftimacio, refpondcrc debet. Nam 

quod Hohbes de O^ve c, 5. §. (S. objicit ; Ji rcs noftra^ 'vendamm, cjuanti 

foJJumm> mjuriam emtofi nonferi^qui idvoluit^ (^'fetiit ; infra pluribus 

excutietur. De juftitia vindicativa, qua; cx mcntc noftra pcculia- 

rcm fpecicm conftituit, infra commodior crit agcndi locus. 

§, IL Opera; pretium quoq; fueritGroDij fentcntiam fuper jufli- 
tia cxpendifle, quam ille, neglefta differcntia univerfaHs, & particu- 
laris jufbitia^, in exp/etricem^ ^attrihutricem difpcfcic; cujus di fcrimen 
fundatur in divcrfitate juris, quod quis ad aUquid ab altcro accipi- 
endum habct ; quod efi vel perfedum, vcl impcrfedum feu apti- 
tudo. Adcoq; ille adus ipfi pcrtinet ad juflitiam cxpletriccm, quan- 
do alicui rribuitur id, qiiodcx jureperfedoci debebatur^quodq-jurc 
fuo poftularc potcrat: ad juflitiam autem attribucriccm , quando 
tribuicur, quod ex jure duncaxat imperfedo dcbebacur. Racio au- 
tem iftarum appellacionum harc vidccur, Quod ex jure perfedo 
mihi debecur^ id aliquomodojammcumeflcintclligitur,ficutquam- 
diu idcm non fucrit cxhibitum, aliquid mei abefle judicccur. Ideo 
& nomina iil patrimyonio noflro rcputantur, &in folucum aliisccdi 
poflunt. Unde ^i accipiam quod cx jure pcrfcdo dcbetur, non ali- 
quid novi mihi tribuitur, fed res duntax-ac, qu^ abcrat, & cujuslo- 
cum cantifper fuflincbat adio, cxplecun Sicut v, g. quj Lbrum ex 

, biblio- 



112 ^ LIBRI I. - 

bibliotheca mea commcdato fumpfit, eo reilituto illam non auget 
fed lacunam duntaxat explet. Verum ad quse accipienda jus im^ 
perfedum tantum habeo, illa pro meis nondum reputarc, aut ii 
patrimonio meo numerarc pollum ; cum ea ab alterius pudore deJ 
pendcant, neq^ idem violento aUquo medio ad eadem pra:/l:andi 
poffit adigi. Unde ridiculum foret, v.g. il mendicus ftipem, quan 
ab opulento viro expedlat, furori loco pretij pro calceo vclit dele-" 
gare. Adeoq; qui ex jure imperfedo quid alteri prjeftat, revera ipfi 
aliquid attribuit, quod pro fuo antea habere non poterat. Atq;hinc 
Grotim ifthanc juftitiam vocat comitem earum virtutum, quse aliis 
hominibus utiHtatem afferunt,putaIiheralitads,mifericordi^, huma- 
nitatis, & fimilium. Nam ad talia. habenda aliis jus duntaxat imper- 
fedluni competit. Quod autem Grotim huc quoq; refert providen- 
tiam redlricem, id potiflimum arbitror pertinere ad illa prarmia di- 
flribuenda, ad qua:' cives jus duntaxat impcrfedlum habent; ubi licec 
amplior diftribuenti fit libertas, quam circa ea, quse ex contradu de- 
bentuf ; tamen confuItifTimum fuerit, heic quoq'; meritorumcujufq; 
rationem habcrc, praevcniendis querelis, & afmulationi. Quo fpe- , 
dlat illud rfocratis ArcopagiticoyUhi de antiquis rcip. Athenienfis admi- 
niilratoribus agit: fii^^v ^' civnlg cnjvs^d/^r^ w^'5 70 nuAc^g oiniiv tvjv 
ttdAiv, oli ^volv \ov]^roiv vofJLt^o^svcqv eive^, f(^ 775? fjSl^j ^.viiv aTmaiv ^^vsfjt^- 
t^ij IV? '^ 'Hfr^Q '70 -^ST^diJKov sKci<^iQy chc i^yvoav r^^ruv tjjV ■^(^pv^nfJMTi^v, ecTi^d 
iTJv (jS^ dwmv d^iSouv r^g ^n^s^g f(^ Ttvvripig dTnioxif/cc^cv, wg y ^iKotiav ^auv» 
i^v '^ >lclJ' cL^ietv snaqov nfxooauv ^ Ko^d^nauv tsfit^pSv'^. Plurimfim4Utem 
illis profuit ad remp. hene gerendamy ({uod cumJuo exiflimentur aqvalita-^ 
tis genera^ quorum alterum unum d^ tdem (ingulis, alterum unicui^ quod 
c&nvenit tribmt^ non ignorarunty utra utrt prdferenda ejfet: fediliamqm- 
dem tnqualitatem^ qute bonos maiosfj^ tkdcm rehm dignatur^ ut iniquam 
rejecerunt; eam autemj qu^s umcuii% p^o merito honores p^amia^ attri- 
huity fequendam fibt^ pr^kabendam^^ duxerunt. Quare autem Grotim 
reccjjfis Arill:otelicorum terminis ufus non fuer-it, hanc ipferationem 
affert. Vocabulum oumT^aHhKfic, commurativ^ juftitias ideo exple- 
trici examuffim non quadrat, quod ut pofTeflor rei meae illam mihi 
rcddat, non cfl (k mjyci?^clyf/,dl(§-3 & tamen ad jiiftitiam cxpletricem 
^ perti- 



CAPUT VII. Ii| 

percinct. Scilicetutut jus mihi perfedlum fit rcm m.eam abs qpcvis 

I poileflbre vindicandi, non tamen adio mea fundatur fuper fynal- 

'lagmate,aut fupcr contra6tu aliquo cxpreflb, quemcum ipfodc re- 

ijflicuenda re iniverimj fcd nil aliud probandum mihi incumbit, 

quam dominium ad me fpedare. Ergo da:cur aclus juftki^ explc-. 

tricisj circa quem non intervenit mjyaTkayfjLo.. Vocabulurn av tcm 

hcin(jb^%v.t^]w9iitix ideo attributrici undiquaq'; non congruit, quia 

\^^MfjLHv fubinnuit plurcs, inter quos diftributio debetfieri. Atqui 

juflitia attributrix exercetur, ctiam quando uni duntaxac quid prae» 

ftatur, ad quod ipfe folus erat aptus. . 

§. 12. Ariflotclis genuina mens fuper fpeciebus juftitia?, quan- 
tum nobis licuit aflequj, ha;c videtur. Juflitia univerfaUs, quae ipfi 
cfl, 77?? oA»? dpsTTic: j^rimg ©ifoV a^ov umverfi^^irtiitts ufm efga alifm^ Ni~ 
com. V. c.f. virtus efl, qua: ad omnes homines pertinet. Particula- 
ris juflitiae tres facit fpecies ; wmm^^nyL^^v.riv, diftributivam, quse 

Cernitur cv to7? 2lgbvof/^c^g ti %(jLYiqs tj j^t^fjLdThiVi rj TUiv cl^.&)V, otzi fis^^^TOi^ 
KOivoovycn T^? T^X^ilnag: in difiributiomhm Aut hdm?'um> aufpecfdniarumjaut 
cMerarum rerum, qu^ dividi m eos pojfiint, qui. ejmdem civitatis ^artici- 
pes funt. Altera ^iop&oJliK^, corre^ivay qu^ in corrigendis mjvsCfh. dyyL&m 
confiflit; quorum aUa ipfi funt fpontanca, alia invita. Ilk £ra- 
voLTkciyfictTzt ultroneo confenfu conftant^ uc funt cmtio venditio, lo- 
C^tio condudlio, mutuum, depofitum, ufura, fponfio. H«c in cri- 
minibus ccrnuntur ; in quibus co nomine avva/^^ayfia, invitum /latu- 
itur, quod v.g. in furto rcs mca mc invito ad furcm tranfit; ex quo 
.inajquahtas oritur, uc ille plus quam debebat, ego minus habeam, 
Quae fic corrigcnda eft, uc quantum ille plus habet, ipfi dcmatur, 
mihiq; addatur. Et ifla corredio fecundum proportionem arith- 
meticam proprie fic didam inftituicur. vid. joh. a Felden ad Grotij 1.1. 
ij-c. I. §. 8. Atq; hcC dua! fpecies juflitias proprie, aut prsecipue ad eos 
l pertinent, qui in civitatibus cum impcrio funt. Horum enim eft, 
1 non privatorun:, de publicis bonis intcr fingulos diflribucrc, & insc- 
I qualitatcs in .contradibus, aut ex delidis ortas corrigere, & ad^qua- 
j litatem rcducere. Ari/iot. Nic.V. c. 7, i^ d^iKov tSto, dvioovh, \<m(Hv- 
TFn^r^ ^iKu^g, Injujium hoc, cumfit m^quale., icquare ionatur judex. 
■ P Tertia 



114 LIBRI I. 

Tercia juflici^ fpccics ipfi efl 'ndvli^'7nv&oc, malidtio.qu^ permuca- 
tiones rerum,per homines invicem fa£la?, reguncurjdum res diver- 
fje & in^quales comparacione inter ipfas fad:a, ad leges proporciq-. 
nis geomecricse demum exjequancur ," v.g. fi permutandus fic calcc- . 
U5 & equusj prius inquirendum, quocics calcci precium equus con- 
tineac, & pofico duodecies id cbncincri, •w a>777T557^i/^-o(; fuerir, fi quis 
pro uno equo duodecim calccos acceperic. vid. Ariftoi. Nic.V. c.g. 
& MichaelBp''cJim ad d.l. Acq; ifthoc oivlfm-mv^oc excrccre cam inpri- 
varos, quam in imperances cadic. Quod auccm dixiraus, cx mcncc 
Ariflocehs aliam jufbiciae fpeciem omnibus hominibus efTe commu- 
ncm, aliam ad magiflracus & judiccs duncaxacauc prxcipue percinc- 
rc; id facilc agnofcent, qui penicius infpedo iflius opcrc morahdc- 
prehcnderinc, eundcm in defignandis vircucibus fempcr ob oculos 
habuide ideam ahquam civicacis Greecanica?. In qua cum non ea- 
dem omnibus civibus munia mcumbcrcnc, mirum non efl:, ipfum 
nonnullas tradidifle vircuces, qua: non nifi in cercum genus civi-_ 
um cadcrenc-». ^ 

§. 13. Hohbef.de civcc. 3. §. S. & tevUth. c. l^. jufliciam vidc- 
cur tancum uniformem facerc, quac nihil aliud fit, quam fervacio fi- 
dei, & padorum implecio. Rc commucativam quidcm aitconfidc- 
rari in concradibus pcrmucacoriis , cmcione vcndicione , locacione 
condudione, mucui dacione & reddicione, & fimihbus. Jufliriam 
autem dillribucivam , ecfi improprie did-am, exerceri ab arbicro, 
quando cuiq'; parcium, quce inipfumcompromiferunc, addicir,quod 
ipfi debccur. Neq; aham asquahcaccm in juflitia obfervari, quam 
iflrhanc, quod cum arqualcs namra omnes fimus, alccr non debeac 
fibi arrogarc plus juris, quam alceri concedat, nifi id juris per pada 
fibi fueric adquificum. Forro cum Tnjuria, five adio auc omifTio in- 
iufta, cx rpfius mcnce, idem fic, quod padi violatio, exinde conclu- 
dic^ injuriam non poflefieri, nifi ci, quicum quis padus cft. Cujus 
fencentice fuse rationcm pecitex illo fuo dogmatc de jure in omnia 
a natura conceflb, lacius quam p^r erat extcnfo; quafi cum citra 
padum, quo quis jiire fuo decefftrit, illudq; in alterum transculerir, 
cuivis jus fit faciendi erga alcer um qua^cunqj veiic^ is aucem, qui 

|ure 



CAPUT VII. ijf 

i jare fuo Utitur, injuriam non faciat. ConE GdJJendm Sjntdgm.jhUof 
tpmri part. 5. c. 2<y. 27- Fnimvcro infra pluribus oflendemus , jus 
illud in omnia non polTe ulterius cxcendi, quam quod natura con- 
ccdac homini uti omnibus mcdiis, qux reda ratio judicac faccre ad 
ipfius confcrvationem flabilem, acq; diucurnamj ficut &clp/e c. 1, 
§. 7. in definicioncy^m ufum rationts pofuic. Jam auccm fanaracio 
nunquam di(^abic,per mcramlibidincm alceri efle infcrcndajCX quibus 

, ille non pofTit non ad bellum, & reciprocam lcedendi cupidincm 

{ incicari. Deinde abfurdum efl, jus fingerc, quod nuUum cfFcd^uni 
in ordine advcrfus alios obcincac. Nam in moralibus non cfle, & 
nullum habere cffedum idem ferc efl.' Afl quale jus eft, cui alcer 
pari jure poflSc rcfiflcrc? Quis dixcric, me jus habcre alteri quid im- 
perandi, fi ille pari jurc imperaca mea pocefl negligcrc? Auc me jus 
habcre verberibus quempiam csedendi , fi pari jure & cum foenore 
illa mihi reponi queunc ? Igitur certum efl^ calia akcri faciendi jus 

ihaurquaquam cffe; & qui ifla facic, cum y7;?^y^r(f faciac, injurh-m 
inferre. Contra alccri jus eft, ne fibi caHa abalio inferantur; quibus 
illacis, injuria utiq, eidem fic. Unde jus iliud, quo violacoinjuria di- 

i citurficri, nonex folo padlo cum aliisqua!fitum,fcd quoddamctiam 
ab ipfa natura, fme incervenicnce fado humano, dacumfuic; adeoq; 

\ falfum cfl,injuriam ficri pofTc nemini, nifi quicum pa«5tum inicum, 
aut cui donoquid datum fit. Scd & quod juflitia non minus,quam 

i dominium rcrum civitatibus demumfuam debeat origincm, quod 
Jdem Leviath. d.c. affcric; id falfum cfle aHo loco oflendemus. Ex 
didlis eciam incelhgicur, quanquam aHas damnum, & injuria omni- 
no differanc, & ficri queac, uc fola injuria in unum, damnum in al- 
tcrum rcdundct; tamen hautquaquam admittendum, quod Hobbe- 

fim d.l.Vi^tmv innuerc, nudo darnno affici, non injuria, cui quid 

I fubtrahitur , aut qui l^ditur ab co, quicum nihil padus eft. Ncq; 

I excmpla, quibus fuam fententiam flabilire vult, fatis quadrant. Di- 

! cit,7/ dominff< fervo , qui ohedtentiam [ibi pa6tm efiy mperet^ ut pecumam 
tertio numerct^ 'velbeneficium conferat, is (inon faciat, damnum quidem 
tertio., injuriam autem domino joh facit . Verum fi pecuniam dcbitam 
juffus foIVcre fcrvus non folvcrit;, damnum non patiecur credicor, 

P 2 ■ cui 



IK^ [LIBRI L 

cui falva advcrfiis dominum manec adio. Nec fi beneficium juflus 
dare fervus non dederic, aker damnum pafTus cft. Pr^cerquam 
enim quod bcneficio, ucpoce indebico, non accepco damnum pro- 
prie di(5lum non accipiacur j (vid. Grot.l. 2. C.I7. §. 2.) etiam alceri li- 
cebic apud dommum conqueri demalicia fervijqui fine dubioiftum 
hoc impune ferre non finec. Ec fi vcl maxime ifti tcrcio injuriam 
fervus non fecit, non camen ideo fecic, quod jure pocerac ; cum al- 
teri uciq; fupcr fcrvo jufla conquerendi caufa fuppccac. Alcerum 
cxemplum/^ LeviafhAtd. proponicur: frivath qmmvicem debent,re' 
mitterefojfmt-y fedfurtayC^de^aliM^^ viQlentiaSyquthm Ufi fueruntjmn 
^ojfmt : qma denegatto.ne debiti ipft tantum injuria ^fficwntur ; per cri- 
mina. antem ijla violatur qtioj^y qm civitatis perjonam repr^Jentat^ feu le- 
gislator. Quae concedimus, modoinde non infcracur; per crimina 
illi quoq;, qui Isefus eft, injuriam non fuiife fadam. Sed prouc de 
Crje d. L hoc proponicur, nullo modo ferri poccfl, Dicic ; m civitA' 
tcfiquis alicui noceat, quicum mhil pa^u6 eftj, dcmnum eiinjert cui md^ 
lum; injuriam foli illh quitotiui civitatis poteftatem habet, Quidf an 
qui me Isedic civisnon mihi, fcd foli rcgi inj^uriam facic? Auc, fi vel 
maximc daremus, incer eos, qui in libercatc naturaU vivuat, jus ino- 
mnia obtinere, id quoq; inter cives ejusdem reip. locum habebit? 
Qui fane comraunem dominum agnofcunc, Namquodfubjungk; 
fits qui damnum accipity injuriam expoftularetg is qui fecityfic diceret squid 
tu mihi f quare e.gofacerem tuopofm^ quam meo libitu, fiqmdem> quin tu 
tuo non meo arhitratufacias, non impedio? tancum ab^fl, ut^ licec nulla 
pacta pecuHaria intercejjerintj in hac orationc mhil reprehendendumjit^ 
ut potius a fenfu communi eum difceffifle fmt judicaturi homines, 
qui hac exceptione l^fi querelas repulfurum fc fperaveric. Id ta- 
men rede ab Lodem d. 1. obfervatur ; mjuftitidi vocahulum fignificare 
relative adlegem; injuria autem tum ad legem^ tum ad perfbnam certam. 
Nam ubi quid injuftum efb fadum , omnes id injuftum vocare pos- 
funt, feu omnibus id injuftum eft. Sed injuriafada efTc pocuic, non 
lamcn mihi, vel ilfi, fed alii; & quandoq; neminiprivaco, fed civi- 
Eati tancum; v. g.in cafdc pcr duellum ex provocacione fadta. Nam 
de injuria fibi fada ne ipfe quidem, qui lccfus eft, qucri poceft,, ideo 

quia^ 



CAPUT VII. 117 

quia conrcnfic in aleam pugnse legibus veticae. Sed legislatori utlq; 
Violatum fuum intcrdidlum exfequi fas erit. 

§. 14. Cognito quid jufticia fic, facile de injuflitia, ejusq; fpc- 
cicbus colJigcrc iicet ; fimulq; quod adio injuflafic, qua? cx pro^rc^ 
fi prave adplicatur ad pcrfonam, cui diverfa debebatur, aut quando 
dcnegatur alicui> quod ipfi debebatur. Injuftum quippe efl, inferre 
alteri quid mali, quod nobis infereridi poteflas non crat; aut dcnc- 
gare vel eripere quid boni, quod ipfi debebatur. Nam bona c|us 
funt naturap, uc cuivis citra caufam tribui poflinc, fiquidem id fiat ci- 
tra fraudem tertii: & mala, quajquis meritus efl, citra injuriam ipil 
non inferre poffumus, fi id aliis damno non fit. Adeoq; injuffca 
adio vcl infcrc, quod irifcrre non debcbat, vel aufert, quod auferrc 
non debcbat, vel denegat, quod tribuere debebat. Nam & a6lianis 
debit^ ncgatio flve incermi/Tio moralicer pro adHonecenfectir. 

§. if . Cjeterum folct injufta adlio ex projerefi fufcepca, & qu^ 
jus akerius perfedum l^edit, uno vocabulo dici injurU. De qua uc 
accurate percipiatur, fciendum, aliqueml^di pofletriplicimodo jvcl 
ut dencgctur, quod ipfe debebat habere; vel uc ipfi fuum, quodjam 
habec, auferatur,vel uc mali quid inferatur, cuius inferendi poteftas 
altcri non erat. Circa priorem modum e(l obfcrvandum, debcri 
aliquid alicui vel exmero jure naturse, ita tamen, utad fea perfe<f^um 
jus non habcac,utifunc officia humanicacis^bencficentise, grati animi; 
'Velex pado, eoq; vel pcculiari, vel contento in obligatione noftra 
ad lcges civiies, qua nos adftringimus ad prajfl^anda ea, quse leges 
iflas alteri jubent exhibere. Haec fi denegantur alicui, proprie inju- 
ria dicitur: non autem fi ifla, eciamfi in jus nacur^ pcccecur. Neq; 
Vcro per ipfum jus naturie vi ad ifta prseflanda alcerum licee adi- 
gcre, faJccm ubi impcriuni in ifhim non competic, nifl fors necefli- 
tasurgeac; quippe cum iflorum genius officiorum requirac, ut ul« 
tro, & cicra metum poenae prarftencur. Et hadcnus duntaxacvc- 
rum efl: illud Hobbfcfianum; injuriam non fieri nifi ei, quicum pa- 
<Stum incerceflit. Atvero, quando alic;ui invito, & non laccfTenti, 
• dedita opcra maluminfertur, fiveerepto bono quopiam, quodjam 
. po/TidebaCj flve infii6lo pofitivemalo^aliquo,^ fcmpcr injuria fic^» 



m LIBRI I. 

iive padum incercefTerit, five non. Jd cnim cuilibct homini natura 
juris rribuir, nc ab altcro hominc ipfi citra ancegrcflum fuum meri- 
tum mali quid inferacur: ncq;homini fas cH, ut ipCc alrcrum non 
laccflitus Isedat, nifi quantum ncccflitas impcrij excrccndi poftula- 
Vcrit. AddimuSy ^o^lace/sUm. Kam adinjuriam rcquiritur quoqj 

i^ TT^oTi^Vyi prius. d 'yb ototi sTmSsi f(^ T3 cwjo dtfliTnnuiVy ^ ^oK&i ci^iHeiv, 
JSlam qui p^e^ta^ea^ quodfajf^ eftj idemvicifmfacity injuriam jaceremi- 
nime videtur, Arijlot. Nicem. 1. V. c. if. ' , 

§. Id". Porro ad injuriam propric didlam rcquiritur, ut expro- 
asrcfij & de/linato confilio altcri noccndi, aut^gre facicndi, procefl 
fcrit. Inde non folent injurice vcnirc nominc ejusmodi larfioncs, 
quce cafu fortuitofiunt abignaro,& invitoiputa, fi milcs, dum ja- 
culis fe exercet in loco folito tranfcuntem trajecerit; aut fi putator 
in medio fundo ramum in aliquem, cui nullumibi verfandi jus,im- 
provifo dejeccrit. KpwdAnti^hontemorat. 7.quipuerum jaculotra- 
jeccrat, ita cxcufatur; non vetitu oferam dabat,Jedjuftis: ne^ interje 
exercentes^fedin ordine eorum^qmjaculabantuf^jaculatuseji: nefj^ajco- 
fo aberrans, in eos, qui ajcopo dijcejjerant.^ jacuiatm ^uerum attigit^Jed <?- 
mnia reSfe, ut fthi propofuerat faciens:, mhii quod nollet fecit . -pajjm quidem 
Jcopumy qucm petebaty attingere frohibitm. Quo facit illud Arijlot. Nic. 
V. C. lO. d.^iKnixa yii cincLjOTreccytjfzet a^;<^i roo eHHaia) >ic^ aHHuioi. JuJtCt 
velinjujle JaEiumJ^ontKneOi^ invito defnitur. Item liuv fs^^Xoyoiq n 
pAd^f] ysn^cLjf ciTvx^f^ta. ^uando prater rationcm evenerif idfa, infor- 
tunium eji. oruv 'j fi^ 'Si^Acyoiig,clt£V |^ yccKiag, dfidpryifj.a.. ^uando ve- 
ro nonfrdter rationem, Jedjine tamen viticpccatum. Adqucmlocum 
MichaeiBpheftm: L^efiones aii£ ex tgnoratwne jmnt 3 ^ invitis nobis^aiid. 
ex cognitione, ^ Jfonte. 'Bartim atttem, qm ex ignoratione funt, aiia^rA' 
ter rationem (^ inoj^inato effjciuntm\ aii<£ invoiuntarm qmdem Junt,non 
inopinato tamen\ ^ prater rationem mjertintur. Vum dixerit autem» 
Ujienes quA ex ignoraticne injeruntur, communi ncmine errofes acpecca- 
ta apfeilari ; Jubdivijionem quandam Jacit^ inquit^eas qu£ pr^ter ratio- 
nemfunt, mjortunia; qua nonfrater rationem, eodem quo genus nomme 
vocari feccata: Sunt autemfrater rationem, ea qua ^rdter exfe^iatio- 
nem & mofmato rarg cmtmgunt', ut fi qm dum re^ente fores aferit, 

fatrem 



CAPUT. VII ^ K^ 

fammfmm illic dfiiftentem prculfmt : aut dum in bcojdctiUtuf*, qud 

j mllus tranfire confiieverit, de imfrovifi forte quadam occurrentem emififi 

\jamtelo vulnerarit. H£C enim atj^ hujmmodi Cdtera inexpe^ata, pr^« 

j ter.^ opinionem evenerunt. Nunquam enim opnatm cffet quiipam 3 iliac 

I tranfiturum efje aliqtiem, qua nemo unquam tranfire "jifius fuerat. At 

qualicet abignorante efficiuntur, non funt tamen inex^ectata, (jr prater 

rationemy dicuntur peecata , (jr errores. Nam qui in via iila aut loco, 

. ubi multf verfari (onfueverunt, ve/effepoffunt,fiagfttandi artem excrcen- 

\ do aliquem ferityfeccat : at^hujusmodi kfiopccatumnominatur, Peccat^ 

' enim, inquit, eum ihfie quis^ prmcifiium caufi^t habuerit : in ipfo fiquidem 

fuit princifitum, quatenUi m locum eum ad jaculandum fi contuiit, qua 

tranfitur-os efie aliquos verifimile erat. Acq; ejusmodi c:t,(/a^77?jU6£ ICcis 

proprie eulpa dicicur, quam defcribunt commitci pcr ncgligenciam 

&: impcriciam, quando quis negligit, & ignorat ea, quae fcirc & ob- 

fervare debuifletac potuiflcc. Fjustres gradus faciunt.prouttrescon- 

cipi poflunc gradus diligentia?, cujus omiflTio culpa eft. Eft quippe 

diligentia communis omnium hominum, non acri ingenio vel in- 

duflria cxcitata, fed velut cx fenfu communi dcfcendens. Eft dein 

diligenria hominis magis cxculti, & ukra iiTam communcm, cuiU- 

bct in rebus fuis propria , & quam hominum natura juxta cujusq; 

folertiam & capacitatem rcqaint. Eil: deniq"; diligcnciaexadlifllmaj 

quam non nifi accuratiflimus paterfamjn fuis rebus adhiber. Huic 

quse opponitur culpa lcvifllma , illi, levis , ijfti lata dici fuevit. Cir- 

ca culpam laram obfcrvant, eam dolo asquiparari in contra£libus 

& fimilibus negotiis civilibus, & ubi dc rcparando damno agitur i 

non itcm in criminibus, etfi reatum non pcnitus toUar, fcd dunt?» 

xac minuac. Sed qucm cfFcdum levis, & levifTima cLTlna habeanc, 

padlm ICti docenc, ubide prscftacionibus in concrailibus agunt_.„ 

Enimvero quando quis pcr atfe9:us vehemcnces,adcoq; cum inccn- 

tione duntaxat fcmiplcna , ad lardendum alcerun impelliror, non 

ideo ifla Ixfio ab injurise noca eximicur, utnc propccr candem inju=. 

fti adpellacionem quis non flacim fbrciacur. Inde Artfiot. Nccm. d. h 



izo LIBRI I. 

xot 21^ lav^, ii^s TTDvyi^). i^^s >S 21^ fiox^^C^^^ '^ (siAcc^v!, qtuv <5'' i% ^j- 
gupsatdjg^ ecbiKog i^ fJt^o.xSvcJ^- ^'o KccA^g m sk S-v(z5 gsh h w^volag a^vs' 
ictj* 8 }^ dpxa SvfjLoJ Ttdiojv, d?^^ opyiaug, At cum cogmfiem quidem^ 
fed fine tamenfr^confiiltdtwneagitqupspamimjufieja^umefii ut junt 
qu<z ex trajiuntj alns^ affecfibm, qm necejfarij, naturalesj^ homlnibus 
accidunt^ ^ui in hts enim Udtmt, ^};" feccant yinjufie quidem agunt , 
fiuntj^hticinJMJlefiaBai nondum tamen tnjufii oh hdc, ne£ ^ravi ipfi ho- 
?mnes hahentuT'^ quipfc cum Upo ipfia ex fravitate minime e^venerit.Nam 
cum ex ele^ione Ufirit qutsfiiami tunc demum injufim ac pravm efi. 
^^ocirca recte ea^ qu£ ex ira fiunt, non cfie ex frovidentiajudicdntur: 
non emm frmcifiium affert^ qui iratm fiacitfifidqm ad iram frovocavtt. 

§. ly. Deniq,- & invico dcbec ficri, quae dicenda eft injuria, 
Nam volenti non fieri injuriam , eciam communi fermone tricum 
eft. Arifiot. NiCom.Y,c.lI. (^AuttJs^clj t^ tsv -n? sKooVi ^^ rd d<!iKa 7m%H' 
dhiiei]cju\ $' ^^«V €KCt)v. Ldditur igitur aliquis fionte, ^ tnjufte patitur; 
nullm tamen efi, qui injuriafionte afificiatur. Cujus racio cft, quia bo-- 
num,quod akcri volenci cripio, aut debitum,quod volenci non 
prx/lo, condonacum mihi ab co cenfccur. Ac quis injuriam mefc- 
cille dicet, fi quod donatur acceperim \ Nec pro malo reputari po- 
tefl, quod quis fibi ipfe infcrri vulc, quippe cum hialum abhorrenci- 
am voluntatis neccflario involvat. Ubi tamen fupponitur, ut ho- 
mo plcno rationis ufu gaudeat, ncc violenco aUquo afFcdu extrafe 
raptus fit. Add. Ant. Matthaus de cnmen.froleg. c. 5. §. 2. 5. , Hohbefij 
dcmonflratio de cive c. 3. §. y xvi eo laborat, quod pr^fupponit, 
injuriam non nifi in padi violationc confiflcre. Exinde etiam Ari- 
ftot. Nicom. V. c. I)-. colligit, illum qui fcipfum per iram jugulavcrit, 
non fibi faccre injuriam, {zA civitaci, quam vcl duce, vcl milite, vel 
artiiice, vclaliquo hujusmodi miniflro privat. Unde ctiam civitas, 
utpotc abs tah homine ofFcnfa, eum mukare confuevit, illaca ipfius 
cadaveri, ac mcmori^ aHqua ignominia. Add. Mtch. 'Bfhcfi ad d. 1. 
Quanquam d. 1. aperte falfa fit illa Artftotelis fiententia. y ksKsv^ sctv^ 
ibV dTnKJsvm vcfi^. a. ^^ fz^ ksMvh, aTmyipsv&i. lex nonjuhetyfieiffium 
quemfitam occidere: qu^ autem non juhet., vetat. Ntfi iji KsXiv^v An- 
ftoteli h.L idem quod permitterc iignificat-.. CAPUT 



CAPUT Vm. TJI 

CAPUT VUI. 

DE ACTIONUM MORALIUM 

QUANTITATE. 

j-^aHtttas aBiomm moralium abfo 'i,, ^alis tntenuofpijficiatinforohumam. 
1 Ima, (vino. 4. ^uid Jit a^to perft6J:a feu compieta, 

Is.^alis intentio requiratur tn foro di- s^^amitoi a^ionumrelattva, 

COn^equens c/l, ut deadionum moraiium quantitace paucis 
vidfeamus, feu qua ratione c^dem seftimencur, & veluE 
quancse concipiantur. Dcprehcndimus quippc atfliones ho- 
minum voluntarias ^flimari vel ahfolute & in fcj vel relate 
& ad fe mutuo. Circa abfolutam a^ilimationcm infigne difcrimeri 
inter a6lionem bonam atq; malam occurrit'. In ad:ione enim bona, 
11 cam formaliter & prsecife confideremus, nihil animadverrimus, 
quod mdolem quancitads obcineat; cum ipfa bonitas in coinciden- 
tia feu congruentia cum lege confiftat, cujus nuUa eflc menfura in- 
teUigicur. Unde ctiam formalitcr & pra^cife fpedata a6i:io boiia non 
eft altera mchor; etfi macerialiccr & rationc obje6ti,ncc non quoad 
incenfionem oMigacionis, una fic prseflancior & nobihor alccra_5. 
Mala aucem adio quoniama norma legis dcchnar, diftanciam uciq; 
iTiajorcm auc minorcm a lege concipitur haberc , eoq; nomine 
iinum peccacum eriam formahccr & in fc fpe^lacum, majus auc mi- 
nus a^ftimari poceft ; ficud una curvitas magis a re£licudine difcedit, 
quam alcera. Quoniam aucem ifthsec diftanna a legc, ii quis cam 
xuriofius cum ahis fpeciebus quanricarisccmparare veht, ahquodin- 
ftar anguh rc61ihnei haberc videcur,cujus mpgnicudoarcu circuh cx 
puniSlo crurum communi tanquam centro defcripri, cruribus di£l:is 
incercepco,menfuratur: inde ohm,cumprima hujus difciphna; E/<?- 
menta juvenilibus annis medirarcmur, arridebat fchemate ahquo 
fpha:rico ilTa declarare. Qu^ nunc plano luber modo exponere, 
cum ejusmodi arguri^ iflam magis, quam maturiorem ascatem dc- 
ccrejudicentur. 

§. 2. Porro cum ad a<flionis bonitarem requiratur non ^olum, 
^at fiat id quodlex jubct, fcd eriam uc fiac ea intentione, quae eic^em 



legi efl conformis: indc adparer, ad hoCjiiradio aliqua perfedebo- 
na babcatur, rcquiri, cum uc quod lege prasrcribicur juxta omnes 
parces impleacurj cum uc agentis animum unicc cxcicec ftudium le- 
gislacon promcum obfequium exhibcndi. Inde cum lege divina 
iubeamur DKUM diligere ex coto cordc, ex cota anima, &cxomni- 
bus viribus, ac proximum noilrum» ficuc nos ipfos; manifeftumcft, 
nullam adionem poflc DF.O adprobari canquam perfedc bonam, 
nifi qnx cum plenirTima inccntione fucric fufccpca, & ubi agcns ni- ■ 
hil aliud propoficum fibi habuic, quam uc Crcacoris O. M. voluncsti i 
faci.sfierec. F.oq^ magis, quod iflum ucpoce Kccp^ioy^cJpiv ne minutifi]- 
rna quidem aberracio auc vacillacio animi fugcre pofiir. Ifi:oc qui 
cxpenderit,non temerc coram Deo probitatem fuam jadlarc fuftinefe, 
§. 5. Afi: in foro humano remifiiore dUigentia hcet dcfungi. 
Cum enim lcgislatorcs humani latis fuislcgibus emolumencum civr- 
tacis procuratum cant, quod plerumq',- pcr extcrius adionis cxcrci- 
tium provenit, qua? dcmum cunq; fic agcncis intentio: inde ifii ferc 
acquiefcunt, fi modo adus exterior lcge prasfcriptus fiac. F.oq'; ma- 
gis, quod in rcccfiTus animi humani ipfis pcnecrare fic negacum, nec 
inccncionem agencis hceat inceUigcrc, nifi per conje£luras, auc figna 
in fenfus incurrencia, qux incer morcaleshautquidquam infalhbilem 
generanc cognicioncm circa ea, qusein animo fuercvolucaca. Kinc : 
ifii adionum quancicacem sefiiimant duntaxac fenfuaUcer, feu proutt 
fagacicatis humanir conditio, ac vitac civihsufus admictic; acparumj 
fere funt foHciti, quamplena fuerit, & fincera agentis incentio, dum-| 
modo hic exterius opus adprobavcric. In a£lionibus camen mahs i 
utiq; ctiam inter homines major habetur ratio intencionis. Et qui- 
dem ubi illa plane ahfuerit, quod contingit circa ca, quse cx igno- 
rantiaaut crrore invmcibih fufcipiuntur, a6lio pro invitahabcbitur; 
qusE uti impucari non folet agenti, ita & quantitatemorah carere. 
intelhgitur. De caccero quasvis atflionum malarum, qux cx prose- 
reli fufcipicur, co deterior habetur, quofirmior ac plenior eadem 
intcntio fucrit. Quam itidem judices humani, queis in adyta animt 
penecrare non dacum, ex variis conje£turis atq; indiciis a;fi:imare fue- 
ireruncj prouE aho loco pluribus cxponicur. 

§.4.C^od 



CAPUT Vm. D3 

j §. 4. Quod tutem adionum moralium Vclut materialc atti- 
Inct, illa a<^io bona in fuo genere perfcda habetur, quse ultimum 
quafi complcmcntum attigit, & cui nulla pars dcbita deeft. Intcr 
cas, quae ab ifta perfcdione difcedunt, eo inferior qu^libet ccnfctur, 
prout ab ifthac abfuerit, five pars aUqua pleno operi dcfuerit, five 
intra conatum opus fubfliterit. Vice vcrfa autem a£i:ionum mala- 
rum in fuo generc dctcrrima habetur, qua? propofitum fincm plenc 
aflecuta eft. Eo minus autem maliti^ qu^q, obtinet, quo longius 
citra ultimUm complementum fubftiterit. Ubi tamen circa objc6ta 
adionum, prout lcgibus defignantur, obfervandum, eadcm cflc in 
duplici potirfimum diftcrentia. Qusedam enim divifioncm admit- 
tunt, qusedam fccus ; fcuqu^damita funt comparata, ut neccflum 
fit, ea aut tota exprimi per adionem, aut prorfus omitti, aut planc 
contrarium fieri : in quibufdam autcm ctiam aliqua duntaxat pars 
poteft exprimi, rcliqua omitti, aut aHquid duntaxat oppofiti fieri. 
tx in his itcrum ahquid difcriminis animadvertitur. QujEdam cnim 
objcifla adionum, per leges defcripta, comprchenduntea, in qujc di- 
vidi poflunt, tanquam fpccics. Sic affirmativa lex quinti pr^ccpti 
in dccalogo, pcr Mofcn divinitus promulgato, cft : fuccurre neccfti- 
tatibus corporis , in quibus proximus tuus verfatur. Hafc comprc- 
hendit fub fe velut fpecies confcrvationem vita-*, membrorum, fani- 
tatis, averfioncm doioris, fuppedirationem alimcntorum temporc 
famis, &c. Oppofita vero lex, qua; prohibet Iscdere corpus proxi- 
mi, compleditur fub fe caedem, mutilationem,, vulnera, verbcra,mi- 
nas, (vid. 1. Jf. §. i. D. demjurifs.) &c. Sic fcxti prseccpti lex affir^ 
mativa, qui caftimoniam injungit, fub fe continet puritatem cogi- 
cationum, verccundiam fcrmonis& geftuum, abftincntiam a vencrc 
illicita, &:c. Lex oppofita impudiciciam prohibens complcfftitur 
adulteria , fcortationem^ geftus, ac fcrmonesobfca?nos,cogitationes 
fsedas. Heic v. g. vcrba impudica propric non habent ad adulte- 
rium inftar gradnsaut partis. Sed quia legislator divinus-Compen- 
dij gratia fub una legc gcnerali multos adlus fpeciales voluit com- 
prehendere ; indc folidum & integrum peccatum contra fcxtum pra*- 
ceptum patravit a quc, qui fimphcitcr (cortatus eft, quam qui mce_ 
' QL2 chatus 



I%4 LIBRI I. 

chacus ell. Unde circa hsecce obje£la, ubi non fic , quod lege prse- 
cipitur, aut omirti illud neceflum ert:, auc concrarium fieri. Afl vc- 
ro qu^dam obje£la a^flionum, per leges deccrminacas ita func divi- 
fibiiia, uc ea, in qu^ dividi pollunc, concineanc ad modum parcium 
incep-ralium. Ubi non ftacim cocum ed patrandum, cocumve omic- 
tendum, auc cciam concrarium faciendum; fcd pocefl ejos pars dun- 
taxac fieri, reliqvum omicci. Sic v.g. quando lex jubec operario 
mercedem incegram exfolvi, ejus pars folvi, pars negari poccfl. Scd 
quando ilH, cui quid dare debebam, non idfolum denego, Ccd &in^ 
fuper quid eidem fubcraho, aut maluminfero,prorfusalceriusfpecici 
fic adio, qu« priorem hauc contingit^. 

§. f. Pr^cerea cum aliqua adlio circa nobilius, alia circa igno- 
bilius obje£lum verfetur; ex una etiam plus boni, mahve, quam 
ex altera proveniat: adparet hoc refpe£lu a6tionum quidem bona- 
rum unam longe eile nobiliorem altcra ; & vice verfa a6lionum 
malarum unam alcera longe deteriorem habcri. Qup fpedat pro- 
prie illud Horattj ferm. \A,fat. 3, Nec vincet ratiohoc., tantundem ut pec- 
cet, idema^j Qui teneros-caules aliem jrcgerit horti^ ht qui noclurnm di- 
vum facfa legerit. Q^iis. c{i 2iOI\Qnu.rcixiiim'mo relativa. Dequa 
infra 1. Vill. c. 3. prolixius agitun 

CAPUT IX: 

DE ACTIONLIM MORALIU 

IMPUTATIONE. 



/ . ImpHtatio aBnalis^ 
2. Impntatio ex gratia, 
j». Imputatio ex dehitv» 



4. ^id aheri ejflcaciter po^U impMtari. 
j, Mentum quid? 

6, ^omodo ejfe^m aBionum moralium 
deleantur. 

Uid requiratur, ut a^tio alicui queat imputari, feu tanquam 
ad aliquem percinens haberi, fuperius fatis ofbcnfum fuit. Su- 
pereft ut videamus, qua rationc eadem a6lu imputetur, ha- 
ftcnus ut ilk efledum aliquem moralem producatvel inip- 
^o agente, vel in alio. Ubi prius feparandsB funta6liones,de quibus 
lege difponitur, ab iis, qu^e in cajusqi arbicrio relidae func. Prioris 

- gencriS' 




CAPUT VIII. Uf 

gcncris a£l:iones impuCari agenti dicuntur, quando ille poti/Timum, 

qui circa eas lege difpofuir, agentem earundem autorcm declarat,fi- 

mulqi eftedus ipfarum in i/lum adu redundare, aut in codem ha;- 

rerc ftatuit. Pofterioris autem generis adliones imputari dicuntur, 

, quando^ qui eas citra neceffitatem in alterius ufum & emolumentum 

exercuit, fignificat, fefe m ipfius gratiam a6^ionem fufcepifle, eoq; 

nomine eundem fibi voiuifle obliringere. Fxfi pofteriorh^cce vo- 

i cabuli imputandi fignificatio frequentius apud Latinos autores oc- 

i currat; prior apud Theologos & Moraliftas fit tritifHma. Ma- 

I nifeflc autem dlfcrimen inter hanc & illam imputationem adparet, 

! quod prior quidem ab latore aut cuflodc legis. tendatin agentem: 

pofterior autem ab agente fcratur in eum, in cujus gratiam,& ufum 

adlio fuic fufcepta_>. 

§. 2. Prioris imputationis vulgo circumfcrtur divifio, qua alia 

dicitur fieri ex gratia, aha ex debito. Illa cf{-, quando quis in aH- 

i quem effedus aSionisa tertio patrat^, quos ifle fibi ahasjure vindi- 

1 care non poterar, cx bcnevolentia dcrivat: vcl etiam ex ahcujus 

i adione phis effedus in agcntem gratuito redundare facit,quamalias 

' cx ipfa in fe provenire aptum erar. Qualis imputatio duntaxatcirca 

, favorabilia locum habet, circa odiofa non item. Quemadmodum 

j cnim ea bonorum natura efl:,ut eriam grads alicuij, & citra prsetex- 

tumcxhiberi queant; ita fiquis alteri bonum quodpiam fub nomi- 

ne puri beneficij conferrc nolit^ licebic id facere fub titulo imputat^e 

adionis ahcujus, quas alias ad ipfum nonpertincbat, auc cujus intuitu 

1 tale quid jure poftulare non poterat. Afl illud ratio non permittit,, 

ut cx cjusmodi prsetcxtu in akerum velim derivare effedus adionis 

malas, quse cum ipfo nuUam habet conncxionem, cumaliasifli effe- 

dhis naturalem ipfius conditionem non fequerentur. Adeoq; in- 

conveniens efl,ucex obtentu dchcli mere alicni cripiantur alicuij 

qu^ natura cuivis homini ut taU dedir, aut imponantur, a quibus 

I gratis perpetiendis natura communi beneficio omnibus cavit. Sic 

I V. g. princeps filio nullis propriis arcibus infigni patris n;^erita impu- 

tarc potcft, corumq"; intuitu honores ipfi alias non debitos conferre. 

Aft ob patris dehdum innocentem filium poena afiicere, abfurdum eft. 

QL 3 ^^' 



nS LIBRI L 

Quanquam id fieri pofTit, uc delic^um patcfnum fit occafio, ne in 

filium conferancur bona, aut uc & illa eripiancur, qu« non niri fub 

ccrca lege in eum cranficura, auc ciurdem manfura cranc. Quo ipfo 

tamenhaucquidquam cali maio involvicur, quod aJiasnacuraf ipfius 

condicio refpuebac, Nam nullo privilcgio nacura liberis cavic, uc 

bona paccrna ipfi omnino poflideanc, auc uc ad ccrcos honores ad- 

miccancur. Talia enim non nifi fub hac condicione eos manebant, 

fiquidem a parencibus illsefa iisdcmfuiflenc cradica, auc nifl parcnces 

ccrco fc delidi genere obfl:rinxiflrenc. Ncq,- dcccriori rorce,quamhu- 

mana condicio admiccic, cfl:,qui, nullo a parcncibus acccpco pacrimo- 

nio, fliarum flbi forcunarum aucor efle cogicur. Imo & cx acroci* 

bus parencum dclidis eo ufq, procedi pocefl: concra Hberos innoxi- 

os, uc illi excra civicatcm faccflerc adigancur. Nam a nacura ncmo 

jus habcc, uc in hac velilla civicacc pcrpecuodegac, fed id juris fado 

fuo auc aHcno adquiric; cui rccincndo h^c potcft adjundacfle con- 

dicio, ut amiccacur, ubi ccrcum dclidlum abipfiusparencibus fucricad- 

miflum. Poflcflloncm quippc alicujus juris a condicione cafuali fu- 

fpcndi, rationi non rcpugnac. Qiianquam alicubi lcgcs civileshcic 

juflio duriorcs cfle, nemo inficias iveric>. 

§. 5. Impucacio auccm ex dcbico in hoc confifl:ic,ut ii, quorum 
intcrefl: adioncm fa<flam vcl non fa^flam, declarenc, eandem ad 
agcnccm pcrcincrc, inq; eundem rcdundacuros cfFedus, qui adioni 
illi func afllgnari. Unde fi in lege aliqua adlioni bona^ cercum fic 
conflicucum pr^mium, ubi cufl:oslegis abaliquo ifl:am adionem pa- 
tracam agnoveric, manifcfl:um cfl:, hunc iilud prcemium fuo jurc 
pofle pccerc. Ubi aucem quis nude pro impcrio,&: cicra promifllim 
prsemium faccrc quid juflus fic, fufficcre ipfi dcbcc nuda fupcrioris 
adprobacio; & abundancis prasmii, loco erit habendum, ifl:ius oflPcn- 
fam, quac fccus facicncem manfura erar, dcclin?fle. Vicc vcrfa, ubi 
adio vccica fuic parraca, fi quis pro ifl^ius antore fucric agnicus, habec, 
quod malum lcge definicum mcciiac. Qvcd fi aucem alii, ad quos 
lcgum cuflodia & cxfccucio non fpcdac, benc fa£la adprobavcrinc, 
malc fa£la rcprchcnderinc, nihil prseccr exiftimacioncm agcncis ali- 
quo modo inde afficicur. Ec huc adplicari pocefl: iJlud Pipdm Skuli 



CAPUT IX. " ny 

ifi excetftk Teirefcldnis: . en d f/S^ S7miv(^ sTraSAov dpsjtig d^dTntvov, d ^s 
^dy(§- lifxc^eJa OcLvk6T^'(^ di'sv wkr^ynq. haus efi quafi quoddam uirtu- 
tis trdmium nullo conftans fumtu : vituperium vero pcena eft vitij ahs^ 
.vulnere. Eil camen ulterius nofandum, quando plurium inccrcil,. 
adionem aliquam fieri vel non fieri, ii unus eorum iftam non im- 
pucaverit agcnti, c^cerorum juri, quod ab illo non dcpcnder, nihil 
decederc. Sic ei, qui contra lcges injuriam mihi intulic, pofTum cgo 
condonare, quancum eadem me tangic. Quo ipfo camcn publicx 
fuperiorum pr^cenfioni, 11 qua cft, nihil decedic. Sic quam Deus 
pcccancibus indulgec veniam, jushumani fori non collit. Aflquod 
omnes quorum incereft^ non imputanc, quoa^ efFc£lus morales pro 
non fado habccur. Incerefl ftucem a^lionem aliquam fieri vel non 
ficri corum, qui func ad;ionis objedlum auc dircdorcs, i. e. advcrfus 
quos adtio aliqua fufcipicur, & quibus illa bono vcl malo cediti auc 
quibus cam dirigendipoccflas compecit. Unde fi injuriam, & is cui 
fafta efl> & magiftracus, & Deus rcmifcric, ca moralicer pro non 
fada cenfcbicur, ,^ 

§. 4. Ab hac impntacione longe differc illa, qua agens fuam 
a£Iioncm, quam omiccere poceraCj illi, in cujus ufum fufcepca fuic, 
imputarc dicicur. Scilicec cum quis ricc praeflicic fibi pro imperio 
injunda, adprobacionem fui fadli expci'icur cum a caeceris, cum im- 
primis ab eo, qui injunxic. Mercedis quid infupcrpra^cendere hauc- 
quidquam valcc, nifi quantum expreffe in legc fuerac promiilumo 
Vid. Luc. XVII. 5>. 10. Eandem obrationem nemo poflulare pocefl, 
oc fibi ad produccndum aliquod jus impuccturj quod adione mala, 
perleges & imperium fuperioris incerdida abftinuerici fedconcen- 
tus eric, quod nuda iftius adprobacio ipfius obfequium confcquacur. 
Cum enim fecus, quam lcx jubebac, facienrem grave malum jurc 
nianereCjifloc cfFugifie mercedis loco eric. Inde apud SenecamX. 4. 
tontrov. 7. contradicicur illi, qui in aduitcrio deprehenfus a cyranno, 
eum gladio excorco occiderat, & pracmium cyrannicidii pecebac. 
imfutat nobis, quod defrehenftis in aduiterio morinoluit. Etrc(fl:e Cicer» 
Fhdip:2, ncgac fc ideo Anconio devindlum^ quod abipfo occi/ijsnon 
fucric. ^alc hmeticmm cji). quod te ahjlmums nefaria fiekre? Alij 

racio- 



ns LiBRi r. 

mioncm inde arceflunt , quod interminiones adionum, malarum 
finc pura non cntia> quorum nuHa; linc affediones poficiv^. Ecfi rc- 
poni force poffitj iias quoq; moralicer pro encibus haberi pofre,qua- 
tenus canquam rcftndlio & coercitio facultatis naturalis concipiun- 
tur. Afl contra, quando in alterius gratiam quid facio, quod rcdc 
aut coramode poreram omictere, & omitco, quod commode potc- 
ram agere; rationis utiq; efl, ut id ipfi queam imputare, id efl, meo 
jure poftulare, ut ille i/lhoc fadum velut a me profedumagnofcat, 
& pro iftius conditionc mihi fit obftridus. Ut tamen iflrhsec impu- 
tatio rede fieri pofTit, in agente quidem adefle debet intentio alteri 
fuaadionc boni aliquid conciliandi; in recipiente voluntas expreffa 
aut prxfumta ab ifto iilud admittendi. Nam oper^, qua^ invita 
obcruditur, iraputatio redle repellitur. Et impudenter mihiimputac, 
quod quis nullo mei refpedu , aut etiam ut mihi noceret egit. ^ic 
flulte petiturus e/lpreemium, qui dum alterum occidere conatur,ca- 
fu vomicam ipfius ahas incurabilem diflecuit, eoq'; modo fanitati 
cum reflituit. Qiianquam apud Taatum H. L Marlm Celfm confianter 
Jtrvat£ erga Galham Jidei crimen confejfmj exemflum ultro imputavit. 
Add, Genef.yj.JV. f. L. 20. Sic F.udoxia,cum Lriperatori Theodofio 
nupfiffct, fratres a quibus domo patcrna fuerat eje£l:a, arccfTit, neq; 
irata ilhs, fed gratias potius agens, uc dignitatis tantee aucoribus. mfi 
emm ab eis exacta fmffet, nunquam njenturam faijje Conjiantmopolin. 
apud Zonaram tom. III. Quod fi eorum, quorum interefl:, confen- 
fu definiatur, quanci quid imputandum fit, padum incervcnic, in 
quo cerminum veluc fuum actingit imputatiojnec quo ulteriusiflhoc 
in negocio tendat, invenic. conf. Matth. XX. 13. 14. 

§. f. Ex hifce facile coiligicur, quas fic indolcs mcrici, autquse- 
nam finc adliones mcricoria?, quas ahi cciam adverfus DEUM vali- 
turas crepant. Scilicec fcaturigo merici praccipuc efl pr^ftacio opc- 
rce indcbicT, & quam a nobis exigendi alter jus non habebat. Qui 
enim prseditit, ad ouod pcrfefte obheabacur, debitum duntaxac fu- 
um explevit, & nihil velut redundans habet, ex quomeritum pon[ic 
enafci. M, Seneca I. l.controv. g. Sine ■ me altquod meritum infa^nam 
conjerre: adhucmillttamea legtsmunusejl. Nec indebicainvico obtrufa 

impu- 



CAPUT IX. ilp 

/nput?rc licet; rnulfoq; minuSjfi nulla in ijftum utilicas rcdundave^ 

jic. Unde maniteftum eftj morcali adverfus DEuM.nuilum compa- 

i-aripofle mericum/i veimaximeis legi divinacexamuirim implendae 

^arforec. Adeoq; Deum nullo modo hominum debicorem poile 

icri,niri ex vi gracuica^promiiTionis^quadefticuere bonitas ipfiusnon 

icrc; non aucem quod cxinde jus propricdiftum morcali nafci que- 

ic. Sic «Sc pro imperio injundl^ adiones immediace meritum noa 

^ignunc, valicurum adverfuseum, qui injunxic. Ftfi camDEus,quam 

homines^ imperandi faculcacc gaudences , fcepe jufla fua oheuncibus 

berta foleanc bona conferre excicand^ obfequij promtitudini : ad 

iqua- tamen exhibcnda non cx meriro agencis, autvelut ex contra- 

Au, fed ex promiflb fuo libcrali tencri volunt. Unde & ifl:a non 

mercedis, fed pr^mij liberaHs nomine folenc venire . Quod fi ta- 

irncn legislatores adione aUqua prceflica cxprefl^e abs fefe aliquid can- 

Iquam jure poftulari ftatuanc; quin id redc & fuo jure pecere agens 

iqUeac dubium non efl:. Nullo aucem modo ad producendum me- 

!{ricum,aucmaccriam laudis, & gloriacionis apca cfl: nuda incermifl^o 

ijadionum lege vecicarum. Quo percinet iliud apud Phdoflratum de 

^'njtta Apo'!om Thyanm. 1. VI. Non efi juftitU opm ah injufiis abftinere^ 

ner^ pfddentU opm efi^ftdte aliquid noncogitare : neij^ fortitudinlsyaciem 

AnonrelinqHere^jiej^temp^rantu in Medofum turpitudines non incidere: 

nec omnino iaude dignum eft, quod nonejje ma!m 'videafis: omne emm 

■ quod aque ah honorc poenaij^ diflat 3 virtus non eft. Add. Luc£ XVIII.II» 

; dmmianus M^rcelUnm l.XXX. c. ii. Nec enim aliena non rapere laudiscft, 

j Supcrfunt igicur.ad adquirendum adverfushomines mericum adio- 

1 nes, quse ipfis, faltcm perfede^non dcbencur; fivc nulla prorfus ob-= 

Uigatio ad eas prarftandas adflrringac; five naturalis quidcm ratio 

cas jubeat, aut fuadeat, adplicatione camcn ad certasperfonas in no- 

ftro reli(fla arbitrio ; fivc jure civiH dunraxat illae npn praccipiantur. 

• Kam quar alteri perfcdc debeo, ad ea ipfe jam )us obtinet, adeo ug 

' fi illa prsefbentur , proprie loquendo nihil deccdat dc eo, ad quod 

^ rctinendum, aut arbitrio mco adplicandum in prEefens jus habebam: 

I iis quiDpe negatis aut retencis injuria alteri, ac damnum infercur. 

j Adeoqi cum caHa ccfto modo jam ad akerum percineanc, nec mihi 

'' B, " deiis 



Ho LIBRI l , ' 

de iis prolubitu dirponendi ilc faculcas, ad meriieum producenduffi 
non amplius erunc idonea. A(l quando excra obligacionem perfe- 
^taTi akeri quid pr^/lo, id uciq^ cum raihi decedar, ifljq; adcrcfcac 
relimuic apud me jus perfc£lum, auc imperfcclum recipiendi abifto 
quid Eequipoilens. Fx hoc iprum mcricum ell. Add. Sencca de bene, 
ficijsLi. c. 21. ZZ. Hujus explecionem quando cxpreila convencions 
decerminamas, ?nerces proprie dicicur. Sed quando explecio illiuSj 
quoad modum, cempus,& quancicacem in arbicrio^&sequicacc ake- 
rius rcknquicur, f?r^?»/>/;'>^ vocacur. Qupd eft vel res corporalis, ut 
pecunia^ pr^diunii velincorporalis, ucconcefTio privilegij, immu. 
nicacum ; vel moralis, uc honor , dignicas ; vcl nocionalis, uc /lacus, 
infcripciones, coronac, & fimilia. Ec fic quidem ex adionibus indc- 
bicis, pociffimum quacenus aliis func uciles, mcricum refukac. Sicni 
concra cx adionibus pravis, cumprimis illis quibus akeri damnum 
injuria dacur, enafcicur demericum, cujus vi quis ad ilkid damnum 
penfandum addringicur. In univerfum aucem malx adioncs pro- 
ducuncreacum, per quem quisobnoxiusinceUigkur fubeunda: poena:. 
De qua lacius agendi infra locus erit_*. 

§. S. Cseccrum quemadmodum ad:ualis impucacio facit exiftc-;- 
recffedus adlionum moralium; ica ejusdcmceOacio ac veluc revo-i 
cacio cosdem abolcc. Ifth^c pari ferc modo circa adliones bonaj_ 
& malas fefe videcur habcre, Adiones bonas, & malas, quamdiiii 
lalcs func, feuquamdiu lcgibus praccipiuncur, auc incerdicuncur, nodi 
poceft non fequi impucacio {implex. AboHca aucem lege, ifthjec: 
quoq; impucacio circa candem adionem locum ncn amplius haber^). 
Adionis indcbic^ impuracionerrtille cancum remiccere poccil-, cujusjj 
incereft cfFcdus a<5lionis ipfo a6^u exiftere. Unde li qui operampra?-i 
fticic, impuracioncm remiferic, merces non amplius peci poceflij. 
Quamremiflionem facere non eft in arbicrio ejus, cui opera eH: ex4 
iiibica. Credicoris quippc eH: debicum condonare, non dcbicorisCl 
Sic eciam a£tionis malx impucacionem cfficacem coUcre pcnes eos i 
cft, quorum incereH:, eos efFedtus a£i:u exiftere, i. e. ejus qui la^fus fu- 
ic, & legum lanoris, acq cuftodis; nonaucem ejus, qui malam a^fli- 
onem perpccravic. Qlji jura civilia tradtanc^ quinq;. pociiTimum mo- 



CAPUT !X. isi 

dos faciunt, quibus crimcn extingvitur in foro humano. Primo ubi 
poena legibus definita fucrit exfolura. Nam gropter idem delid:um 
bis, &quidem poena adacquata ncmo punitur. Etii multae poenxve- 
jlut lituram poft: fc relinquunt. vid.Svefm. Claud^ c. IS. Saepc eciam 
icxhaufla poena corporali, moralis poena five infamia, ejusqi fjgna 
perdurant. Deinde quem judices abfolveruntjin foro civili pro in- 
noccnte habctur. Tcrtio, fi rcus moriatur. Erfi ad tcrrorem c^re- 
rorum in atrociflimis delidis aliquando etiam in dcfundorum ca- 
jdavera,boqa,ac memoriam fxviri folcat. Quarto, lapfu temporis 
Iquoq, crimina tollunturha£lenus, ut poll:ea propter illa in judicium 
delinqucns non vocetur. Ec deniq, fi criminis venia ab eo, qui fum- 
inum in civitate impcrium habct, fuerit impetrata. De quibus vid. 
prolixe Anton. Matthaus de crimimbus ad 1. ^g. D. tit.ip. Caeterum 
vjfi velut fopiti latent effc<3:us adlionis mal2e,quamdiu illa ignoratur, 
autpenitus dinimulatur,autvclutin anteccflumcondonatur: ita ubi 
fcmcl ifti efFc(5lus velut in publicum erupcrunc, deleri quidcmpotefl, 
quod in illis eft moralc,nonautem, fi quid circa eosdcm phyfici in- 
tercurrit. Q.ubd cnim femcl fadlum, id phyficeinfedum ficri nequit,- 
ut ramen idem in vita communi nullos amplius habcat cffedus mo- 
rales, effici potert:. Sic qui propter deli£!um fuftigacus fuit, verbcra 
quidem, quse femcl tergo cxcepic, recinet ; infamia tamen dccreto 
imperantium extingui poccfl. 5 ublaca aucem omni penicus impu- 
tacione moraliccr a5io pro nonfatfla habccur. Id duntaxac adhuc 
moncndum, gravicer iilos hallucinari, qui ut reacus adionis malx 
collatur, pra"';^ nonimputationcm, feu condonacionem requirunt 
infufionem qualicacis alicujusconcraria?, feu habicus jufticisc. Qiiem- 
'admodum maculas pariecis delcmus fuperindudo ccdorio; aut foe- 
torcm accenfo rhurc di/Tipamus. In qucm errorem iftos introdu- 
xit ignorantia rerummoralium,& quod credcrenc, qualicaccsmora- 
lescodem modo produci auc dclcri, quo phyfica? fblcnt. id 
quod quam abrurdum fic, ex fupcrionbus facile 
potuic colligi. 



R » SAMU- 



^2 



^im^^^Mf^^'^ 



SAMUELIS PilFENDORFII 

E JURE NATUR^ ET GENTIUM 



LIBER SECUNDUS. 



CAPUT PRIMUM. 

HOMINIS NATUR/E NON CONGRUERE, 

Uc vivat cxleXo. 



!■ An lex in hominem cadat dHHtattir». 
"z.Libcnoiin gznere (jutdf 
7^. Libertai^jn'I)eo qualnf 
4 Lt bert/ts, hrmoYHm q valis f. ' 




f, Hdc ne homini indnlgifttHT ^ oh^ab^kt 

•ipfttti dtgnitas,. 
d.PravuMo. 
7. Variet^ inffenicrHnt. 
5. EiimbecilhtiuacnatHral^ incHltu!, 

Oftquam priori iibro res moralcs in genere, ac 
frequcndffimi ufus vocabula func explicata, qu« 
fpariim inierca cornpagem liujus difcipiina; erant: 
*interrupcura; jam kd deftinata noilrapropius eil 
accedendum , ac ance omnia inquirendum ; an 
conveniens fueric, hominem fme omAi legc vi- 
'cam liancce cranfire, Rx quo ipfo perfpicuum^ 
evadet, quare Creacor O. M. homini non indulferit cjusmodi liber- 
tacem,ut omnia pro nudo lubicu.aut exvago quodam impecu age- 
rec, nuili JLiri, regul£e,auc neceflicaci obnoxius.. Sane enim curri' Deus 
homini dcderic voluncaccm, i. e, faculcacem ex incrinfeco veluc im- 
pulfu fefe converccndi ad eas res, quasipfi congru^ videncur, &: 
avercendi £c^c ab illis, qu^_difplicenc,& quidcmuc.iila voluncasco-. 
gificnefcia; dubicare quis poffic, annon boaicacem ipfius decueric, 
uc paterecur haminem ilk voluncacis flexibilicace illibaca, & cicra 
impedimencum uci. Quid cmmflexilcmvoluncacemDEus dederac, 
fi ilia deinceps ad cercas fefc regulas debebat adplicare? Ec ficuci 
mobilicaccm arcuum vincuia & compcdes reddunc inucilem ; ilc in- 
caifum reciderc videcur voluncacis libcrcas, fi multa poffumus vellc, 
qu^ neceifario mcermictendaj . multa noUe, quae neceflario fufcipien- 
da. func_^o. 



CAPUT I. 131 

§. 2. Ut igicnr paulo akius rcm rGpetamus, ante omnia oflen- 
jdendum videcur, omnimodam libercacem human^ natur^ eflc inu- 
'tilcm, ac pcrniciofam ; adcoqjad faluccm ipfius conducerc, uc lcgi- 
jbus ifla conftrmgacur. Ex quo ipfo fimul paccbic, quousq; illi fe- 
Ina redlc pocuerinc laxari. Heic igitur fciendum eft, libcrcatem in 
genere concipi pcr faculcaccm incrinfecam agendi aut omittcndi, 
quod quis ipie judicavcrit. Dumy^^r^^^?^?^ dicimus, eo ipfo innui-= 
mus illi, cui libcrcas cribuicur, incfle vircs ad aliquid agendum, ac 
jvim movendi noh folum feipfum, fcd & aliis mocum imprimendij 
aut cadem cerco modo afficiendi. Intrmfecam dicimus, uc incelliga- 
tur, mocum, & vim illam oriri ex principio incrinfeco, non aucem 
ex impuTionc violenta & excrinfeca; quomodo lignum quoq> in- 
terdum alienis nervis mobile exiftit. Additur deniqj, quodqms ipfe 
jfidicaverit, ut innuacur, non ccmere, 6c coeco quodam impctu mo- 
tumcxcicari, fed prxfupponi agencemrem objcdlam , falccm utcunq; 
cognovifle, ac poft qualemcunq; delibcracionem demum ad agen- 
dum ^c£c decerminaflc ; adcoq;immcdiacam agcndi racionem fuiflcj 
quia ipfi fic vifum fucric, Sed & ilJud fimul incclligicuri alia impc- 
dimenca, quas motum inhibcre, auc in diverfum detorquere polfiiiCs. 
hinc abeflc deberc^ ubi iliibacjc Hbcrcati locus ftatuitur.. 

§., 5..His pofitis adparet, ii quis. rerum univerfitatcm pcrlu^ 

ftrec, multa occurrerc, quibus nulla omnino competic libcrtasi uti 

func,-omnia inanimata, & quibus vica duntaxat cicra fcnfum cilc 

Alia Hbercace gaudenc, fcd fccundum diverfbs gradbs.. Omnimoda 

libercas, & omnis impedimcnci, aut defcdus nefcia in folum DKUM 

O. M. cadic, quse canquam nobihffimum actributum perfedifTimae' 

ipfius cflenti^ concipitur. Qu2e& ipfa nullam circumfcriptionem 

jjadmittic, & cum omnipotentia cft conjundla. Undc quodDEUS 

I qusedam non agit, auc non omnia fcmper agit, illud non efl ex de- 

i fcdu hbcrtatis, fed cx proprio bcneplacito, Quod autem idem quse- 

' dam non pofleagere dicitur, id non provenit cx aliquo impedi- 

j mcnto extrinfecus accedcntc, naturali aut morali, fed ex proprio 

I placitQ, quod mortales ad magnitudincm & prseflantiam ipfius at- 

ticfmperatum concipimus. Inquem fenfumintcrprecandumeflillud 

R 5.; mcum^ 



«34 LIBRI li 

tricum : Dbus fibi ipfc eH: lex. Hinc & qiiando Deo cribuicur Jufti- 
tia, non ilia e/l inceiligenda refpicere aliquam obligacionem , auc 
jus in altero, ficuc jufbici^ tiumanacnacura id inferc. Scd quia-calem 
agendi modum pcrfcdiflimar fua; nacurae congrucre ipfe opcribus, 
& per rcveiacioncs oftcndic; inde cidem morcales id vocabulum 
adplicamus, quo,qua: rcCtc a nobis adverfus aliosaguncur,cxprimi- 
mus. Sic quodDEi promifla non fallunc,idnon indc cll, quod cjus 
libercas fueric circumfcripca per obligacionem cx promiflb oreamj 
fed quia pra^ftantiac divin^ cqnvenic efficere, ne fruftra quis expc- 
daveric, quod ab ipfo cxpcdare eft julTus: aucquiapromiffa fallcrc 
imperfe^^ionem aliquam involvic, qux a Deo quam longiflimc ab» 
efl. Qua de caufa eciam morcales promiHa divina non vcluc jure 
noftro poflulamus;, Ccd canquam cx libcrrimo profcdla arbicrio be- 
neficia vcnerabundi accepcamus. Neq; enim heic,quod in promis- 
fis humanis, obcincc; folvc quod debcs; promiffum cadic in dcbi- 
cum; quod ab inicio erac libcrcacis, id poflea fic ncceflicacis. Sed 
non minus promifla Dei, quam quac cicra promiflum ab ipfb prsc- 
ftancur, illibacam bcncficiorum nacuram recinenc. Ad hunc fcrc 
modum homines dc libercacc, quacin Deum cadic, uccunq; balbucirc 
poflumus. Ecfi illud manifcflum fic, libercacem iflhanc divinam 
infinicis modis condicionem morcalium excedere. 

§. 4. Animancia bruca, quae infra noflram condicioncm pofi- 
ca func, libercacc quoq; incra cercum gradum videmus gaudcra, 
Qu^ cacenus quidem valdc cft ignobilis, quod exiguis Hmicibus ip- 
ibrum vires fmc circumfcripcar , & hebecudo fcnfuum, ac abjeclio. ; 
adpeckus neq; circa multa objc6i:a, idq; fac fupcrfundorie verfecufi ^; 
& non nifi ab iis, qua: vcncri mfcrviunc, crarils fere, & ubiq; obviis. 
excicccur. Dec^tero nuUus illis mos, nuUa lex, nuUum jus, quo auc 
inter fe, auc adverfus homincs debeancuci. Apud pauca aUquama- 
crimonii rudimenca, Ctd quod nudacorporum conjun<5lione, &non- ^ 
nulia benevolenciae fpecie, non fidei rcligionc concincacur. Ple- ' 
^ risq; ubi Venercm expleverc, nuiium amorisvc/ligium fupercfl,nec 
ulla pudoris aut fangvinis cura. Mulcis ardenciffimus quidcm fo- 
boiisamori fed qui cousqVdurac, quoad alerc feipfam illa queac.' 

Uicc- 



CAPUT I. I3f 

Ulterius neq; genicoribus gcniti cura, & amor oblivione penims Je- 

lerur. Ncq; iilis gratise reponendse, vclut cx dcbitO;, auc uUius offi- 

cijTolicitudo. Sic qua^ carnibus aluntur brura, citra rciigioncmlace- 

rant ac devoranc, quxcunq'; palato arrircnnt; ncc pauca ex ira in 

muruam pcrniciem efferantur. Jam cum iila lcges dominij igno- 

rcnt, ubi famcs fubcgerir, fxpc acriter fupcr iilis, qux in mcdio ex- 

pofita funt, ccrtatur; & quse jam ab aliis congefta in fuos ufus funr, 

Tapcrc nullus pudor. Quin & nulla inter ipfa exiilimatio, nuUus 

ihonos, nuUum imperium, nulla prarrogativa, nifi quam fola viri- 

jum emincntia tribuit. Equidcm apud quaedam bruta inflar aliquod 

!amicitias& fociccatis paritas gcneris eonciliarc foler. Inde non pau- 

ica gregatim vivcrc amant, & quse pras c^ccris fcricate func prardica, 

m diverfa potius genera, quam in proprium fseviunt. Quo fpedlac 

illud JuvenaUs fat. If. Varctt cognatts maculis fcra. quando koni Fortfor 

ertpMit vitam leo ? quo nemore unquam 'Bxpravit aper majoris dentibus 

apri? Indica tigrU AgU rabida cum tigride pacem Verfetuami fivis inter 

? convemt urfis. Vcrum prxrcrquam quod non citra figuram po- 

cticam i/lhEcc dicuncur , illa quafi cognatio male firmum vinculum 

Jcfl diuturnae pacis; quippc quae flatim, ubi ventris refpedlus intervc- 

Jncrit, abrumpirur. Blandc inter fefe lufitanc catclli; fed ofFam in 

i mcdium projicc, & mox iras inter ipfos furgerc vidcbis. Quodau- 

tcm nonnuila advcrfus homines obfequij, amoris, fidei, gratitodinis 

fimulacra exerccnc, id ex mera adllietudine, aur illeccbra pabuli e/1. 

\ Quibus rcmoris, ubi vires culerint^ aut in homine fit, quod ipforum 

adpcticum irricarc pofTic, ne huic quidcm parcitur. Ergo brurorum 

libcrtatcm incrinfccum & moralc vinculum haurquidquam imminu- 

it. Scd exrcriorniotus pcr hominum violcntiam facpiffimc cocr- 

-1 cctur. Quod {\ quis qu^rat, quarc iflha^c exlcx libertas bruris cora» 

I petat, fimpIiciHima efl rcfponfio, quia DEUSiliis riondeditanimum 

\ juris intclligenrem. Indc non videbacur ranta folicirudinc fovenda 

'& circumfcribenda fecuriras anims.ntiura, in qu^ maximo numero 

\ producenda non fblum foecundiflima, & parum laboriofa eft naru- 

|ra,- fed & qua? anima immorrali dcftiruunrur, & ouorum vira tx 

.j fubtili particularum difpofiiione, & motu unice provenit. Quibus 

'' " prcdu- 






l$S ' LIBRI 11. ' I 

producendis ac de/triicndis Crcacor potentiam fuam oflcndere gau-. 
dec. Sed nec idco bruca magnopere legum coercitionc opus habe- 
banr, quod adpccicus eorundem non nifi fame, fici, & Vcnere ftimu- 
lccur, cui fcdand^ iflis paracam fere,& copioiam macedam nacura 
procuravic. Nam neliominibus iftorum vcluc licencia nimis nocc- 
re poflcc, abunde ipfis virium ac lolcrciac compedidj. 

§. f. Enimvcro quare Crcacor cjusmodi cxlcgem liccnciam 
hominibus nolueric concederc, & quare cadem i/lis nulio modocon- 
veniac, plures raciones adparenc,ex condicione nacura: human«,pri- 
migcnia auc poft iiipervenicnce, refulcanccs. Kequirebac humanas 
iiacurse dignicas, & pracftancia, qua cxceras animances eminec, uccer- 
tam ad normam ipfius adliones cxigerencur, quippe cicra quam or- 
do , decor, auc pulcricudo incelligi nequic. Maxima inde homini 
dignacio, quod animam obcinec immorcalem^ luminc incelledus, 
faculcare res dijudicandi & ehgendi pra^dicam, & in pluhmas arces 
folcrciflimam. Ob quam illc Siudit fit/c^ir^ reliquis anirnaly mentisj^ 
cafacins aLttHy ^ cjuod dominariin C£tera pofjet. Jam quo fplendidio- 
ribus donis Creacor homincm inftrnxcrac, quo plura ipfius ingeni-, 
um capiebat; co foedius erac iila inculcn obfolc^ccre, aut fme ordinc, 
fme dccore cemere vcluc effundi, & confumi, Neq'; vero fruftra 
DEushomini dederac mencem dccori ordinis incelHgencem, ucq'; ei- 
dem fefc poflec acccmpcrarc; fed par omnino erac conceflis ipfuTi' 
faculcacibus ita uti, uc cxinde Crcacoris gloria cxfplcndefccr^t,ipfiq; 
homini ampHor fcHcitas provenirca_,. 

§. <S. Sed & quare confulcumnon eflet, eandem hominicumi 
brutis concedere liccnciam,cfficicbatipfiusprae hifcc pravitas. Quam, 
homini accribuimemo mirabicur, qui morcalium ingenia acq; firudia > 
penicius fueric rimacus. Quod bruca folicicac , vencer efi:,& Venus; 
& harc quidem non nifi ccrcis cemporibus fiiimulac, -5c non ob fuper- • 
fluam cicillacionem, fed excicandse foboH excrcecur. Quofineob-' 
Ecnco, ultro velucfopica quiefcic. A|l: hominis libido haucquidquam 
cercis cemporum arciculis duncaxac exardefcic; &longe frenuencius 
Veliicac,quamquancum confervandse fpecieinecefrarium videbatur. 
Sic brucorum vcnccr faciUime placacur per cibum a nacura pafi^m 

cxpo- 



CAPUT I. 137 

jxpoficum, & qui nullo praeterca adparatu nuUisVe condimentis in- 
figcac. Hic fi quiefcat , nihil infupcr curarum negotium faceflit. 
Kec in iras, & ad l^edendum alium temerc exardefcunc bruta, famc 
^c Vcnerc vacua, nifi laccfTantur. A/l hominis vcnter non fatiari 
iluntaxat, fed & citillari vult. Vcilibus nc indigcrent bruta, natura 
iedic. Afl homo nuditatis fu^ ccneritatcm in occafionem oftcn- 
andac vanitatis & fupcrbicC arripit. Magna porroaffeduum&cu- 
idinum, brutis ignotorum,coiluvic turgct homo. Superflua ha- 
endilibido, ambitio^ gloriseq; & alios cminendi cupiditas, invidia, 
mulatio, ingeniorumq,contentio mortales fubinde agitat: quorum 
mnium fenfu bruta liautquidquam tanguntur. Hinc iiquis confi- 
eret, quicquid contentionum, & bellorum quotidie inter homines 
gitatur, dcpreiicndct plcraq; ob defideria brutis ignorata fuicipi. Jn 
fthac crgo humanorum affeduum fcrocia, & varietate, QuaHs futu- 
a erat hominum vita, fi nullum jus eosdem com.poncrct? Lupo- 
jrum, leonum, canum intcr fe dcccrtantium turbam vidercs. Imo 
muihbct altcri leo, lupus, canis futurus erat, & his omnibus infeftius 
Iquidy quippe cum nuilum fit animans, quod hommi plus, quam 
Ihomo, noccre po/Hc & velit. ¥x cum tot mala homincs nunc invi- 
ccm inferant, quando lex&poena imm.inec; quid futurum foret, fi 
omnia impune fiercnt, fi hominis defideria nulluni intus frarnum 

, §, /^. Acccdit, quod in hominc longc major fit ingenij diver- 

I fitas, & varietas, quam in ullo generc brutorum. Singula bruto« 

I rum gcnera confimiles ferc inclinationes habcnt, pariq; adfeftu & 

adpetitu ducuntur. Unumfi quisnorit, omnia norit. Aft intcrho- 

mincs quot capita, toc fenfus; Scfuum cuiq', pulcrum. PhiUmo^ apud 

Stoh^umJerm.Z. e«v T^igjuv^ctg AAcoTnxclg tig <pjvuyoiyoi, i/ictv (pvaiv h^mt- 

^froV. TDo-hHg m f(^i T^owag 'i^^v. Si trigirdd millta Vulpum quis congre- 

get, unam naturam Ommhm cernet inejje, modum^^ 'vit^ ^ ienorem pa-* 

rem. Nojlrum autem quot corpora numero^ Totidem eft ^ vita vationes 

cernere. Nec fimplici auc uniformi omnes cupidinc agitantur, fcd 

mulciplici, & Varie mixto. Imo idcm homo farpc fibidifTimilis, & 

S quod 



n$ LIBRI II. 

quod hoc tempore concupivit, ab codcmaJio tcmporefummoperc 
abhorrec. Magm CHrafumflu6ituat dftu, At^ animum mnc hnc cekremi 
nunc dhjidit dluc^ In paftesg^ rapit varias, f^^'£ omnia verfat. Ncc mi- 
nor in fludiis, infticucis, & ad exicrendum animi vigorem inclinaci-. 
onibus variecas, qu^ jam in infinicis fcrc vir^e generibus cernicur. 
Cluemadmodurn aucem quo plures func voccs, eo foedior, & ina- 
inoenior aurcs fcric fonus, nifl in harmoniamriceconfpirenc.-icafum^ 
ma confufio inccr homincs fucura erac, ni variecas ifta per leges in 
decorum ordincm componcrctur. 

§. 8. Deniq;uccicralegemnonvivcrcchomo,rcquircbacquoqj; 
ipflus imbecillicas. Bruco non ica mulci dies fufficiunc, uc eousqj 
;adolefcac, quo fibi ipfi de vidu profpicerc qucac. Nec ad eundcm 
-quaTendum aliorum fociecace fere indigcc. A{}i homincm a prjma i 
^cate diucurna imbeciilicas comicacur. ^vintdian^ declam. ^06 Cd- 
duium citcainitia anmtalhomines jlmuis, Na'm ferartimpccudumdL f(£&-' 
tibm eftftatim in^ejfm, (^ adubera rmpetm: mbis tollendm infans ^ ^ 
advcrfus frigora nut riendus. Sic ^uo^ mter parentum manuSygrcmium£ 
mtricUffe labitut', TheocHtm rdylL %6. «>A« l' dTkov i&nns &ik y cJhi- 
^svsctO(Pt'2v\ Nam V>UUS almm alio indi^^ere ftatuit viro„ Add. Piinm 
N. H. 1. y.pvdifdt. Quoc anni requiruncur,quamfolicica informacio, 
uc quis idoneus fiac, ad vidum & amidum proprio Marcg paran- 
dum? Finge miht homincm ab aliquo, nulia incervcnience fermo- 
cinacione,nucritum, ucquo velie ambulare queat, de c^rero abom.ai 
informacione & difciphna deflicutum, cuiq; adeo nihil flc fcicncia:, 
nifi quod ex proprio veiuc ingenio pulkilavic. Finge eundem ab 
omnium aliorum hominam ope ac (^Dciecace in folicudine reli(n:umi . 
Quammiferandum videbis animal? Mucum ac turpe pecus, cui ni-^ 
hil aliud rehdum, quam herbas, radicesq; veilere, auc fponce naco$;'i 
fru£lus|iegere, ficim fonce, flumine , aut lacuna obvia lcvare, repeL 
lcndis aeris injuriis aiirra fubirc, aut mufcogramineve corpus cege- • 
rc, cempus c^diofiflimum pcr ocium exigere, ad quemvis fi:repicura, , 
auc animancis alcerius occurfum exhorrefcerc, dcniq,- famc, frigore,., 
auc laccrante fcra beflia pcrire. IgiLur quod homo non miferri-l 
mam vicam iacer omnia ammantiadcgic, a conjunaionc, & fociecacc ; 



CAPUT i: n9 

fui fimilium habct Nof? efi honum heminem cffefilumi non ad matri« 
monium duntaxac, fed & adfociecaccm cum aliis hominibus in uni- 
verfum pcmncc. Societas auccm incer homincs fme legc ncq; iniri, 
icq; cranquilla, &firma fcrvari poceft. Igicur ne foedifllmus omni- 
lum animancium, & miferrimus cfTcc homo,cxlcgcm cundem vive- 
rc haucquidquam conveniebac. Castcrum omnimodam hbcrcatem 
non congrucrc homini, docct quoq; Vlutarch. de auditione: toJ Koyta 

Tiii S7nfA,&vyg d^iov £91 fJ^ovHQ lAdOS-e^iii vopbi^HV. fnovei ^ a, ^ei ^iiAsdjctj fia- 
Bovjsc, og ^^ovjai ^ukti. To"lg j ctTnndduidig ng^ 'S^^Koyjic, opfxcug Hg^ wfct- 
^sOTv svsfn ff^ fjiiK^» cv TTvT^oo Tiw /jLSTuvoivli sK^aiov. Rationi ^fii farent» 
\joli digmjmt ,qui fro liheris habeantur. Soli enim hi njivunt ut volunt, 
>qm qmd velle deheant didicerunt. Inerudita autem & rationis expertes ani- 
mt mcltationes at,^ aciwnes, exilcm quandam ignohileryi^ voluntatis li^ 
hertatem multa cum foenitentia conjun^tam habent. Ex quibus omni- 
bus adparcc, hbercacem hominis nacuralcm, quac quidcm rcvera ipli 
iCompecic, &non per abflradlioncm concipitur, fempcr cum vincu- 
lo aliquo, fanas racionis nimirum, & legis nacuraUs, elle incclH- 
gehdarrLj, 

CAPUT II. 

DE STATU HOMINUM HATURALI. 

7. Negativam fuadtt cognatio tnter ho' 

mines. 
S, Hohkfij rationihm occurritur. 
^. Aflam natHraltnondebet exuUreratio, 
10, Barhari mores ftati4m naturalem nen 
cenjlitumt. 
cmtfir, ijuPaxnataralispaBisopUffionhabet* 

\i2,Tax naturalis efi parumfida, 

PKr /latum hominis nacuralcm non intcUigimus heic illam 
condicionem, quam vcluc perfcdiflimam, & homini quam 
maximc congrucncem nacura ultimo inrendic; fed in qua 
homo per ipfam naciviraccm conflicurus concipicur, prouc 
abflra^la intelliguntur invenca, arq; inAituta hi^mana, quibus aliam 

S Z velu 



f . StatHs naturalis diverfa confideratio. 

2. EjHi miferiay 

^.EtJHra, 

4t Statm naturalis temperatus, 

S,An %lle hiibeat tndolem belhl 

6.z/4fiirmamis Hobbefij rationes addu 



r^P LIBRI n. 

velut faciem vica morcalium induit. Sub quibus comprchcndimu? no6 
folum varias arces, & univcrfum vicachumang^ culcum,fcd ctiampo- 
tidimum focietatcs civilcs, quarum cxortu gcnus humanum in con- 
cinnum ordincm fuit digcdum. De ifthoc igitur ftacu ut diftin- 
<Slius cognofcacur, confiderabimus eum vcl infe, & quidem potiflL 
mum, qu« ipfum incommoda, quse itidem jura eundcm comiten- 
tur ; i. c. Q^\^ condicio crac futura firtgulorum hominum^citra arccs, 
cultumq'; ab hominibus invcncum, & citra inCrodu6las civicates: vcl 
in drdme ad aUos hominesi pacis an bcUi facicm ille halftaC; i. e. an 
homines, qui invicem in naturaU libcrcace viVunt, ut ncuter alteri 
fit fubjcdus, ncq; iidcm communcm habeanc dominum, pro hofli- 
bus, an pro amicis fmt habendi. Qui icerum cft vcl meriis aut abfo- 
lucus; qui adverfus omnes omnino homincs sequaHtcr fe habcc, vcl 
Imitatm & reftridus, prout cercam duncaxat hominum partem re- 
fpicit. DupHci quippe modo genus humanum confidcrari poccn:, 
Vel uc concipiantur omnes & linguh homincs in naturali Ubcrtatc 
Viverc; vcl ut intcUigantur cum aUquibus in focietatem civilem co- 
aluifle, cum ca:tcris autcm nullo nili communi humanicatis vincu» 
lo conncdli. • 

§. 2, Si igitur cohcipiamus hominem in hunccc mundumpro- 
)e6lum cicra ullam curam opemq; ab aUo hominc aceedcntem, & 
prouc plurimas parces nacurse rcrum nondum per induftriamhuma- 
nam ad ufum hominis eranc exculcse ac difpoficas^flacumipfiuslon- 
ge miferrimum fuiOTc, manife/lum ell:; fivel maxime jam juftaprje- 
aicum /lacura at roborc ponamus, qutim primum exiffcerc coepiflec, 
Inde Uccc dc originibus primorum hominum facrx Uccrae caccrcnc, 
tamcn ipfa morcaUum primaeva indigentia, & imbecillitas indubiam 
nobis fidem facercnc,|>rimam hominis ftirpem fcrvari non pocuifle 
fine pcculiari Numinis cura, reccncem, & adhuc actonicum orbis in- 
colam media vic^e neceflaria adhiberc doccncis. Ec fi vcl maximc 
crcdcre quis poilec, quod ncmo cordacus faciet, cx rcccntibus adhuc 
clemencis, vigorc foUs, ac mollitic coeU obflccricance, potuiflc pro- 
Venirehomiacmj inopia t^amcn miferc pereundum ipfi iccrum fuc- 

- rac,nifl 



CAPUT II. !4I 

raCjnifi Vclut familiaritcr a Numine fuilTet informacus, qtromodone- 
ceflTitacibus corporis forct fubveniendum. Pt fane omnem fidcm 
exccderet, primorum parentum liberos ac nepotcs fat tokrabilem 
habuiiTc jam tum vivcndi adparatum,ni peculiari revclationc divi- 
na iftos plcraq, pcrcepiflc conflaret, vid. Gefief III. 21. IV. 2. ly. 22. 
Inde mirumnon cft, paganosfcriptores,quiifta ignorabant, tamfoe- 
da dc primacvo hommum ftatu prodcre, Horat. fermon.Xx fatyr, |. 
^^hjum frorefjtjjent ^rimts ammaha terriSi Murtum ^ turj)e fecuSi glan- 
dem at.j^cuhilia froj/ter Ung^uihw (^ fugnis^ dein fujlihw at g^ itdforro 
\ fugnahant armis ^ qu^ fofl fahncaverat ufm : Bonec verha, quthus voces» 
fenfmj^ notarent^ Nomma^ mvenere. dehiric ahfiflere helio, Offida co£^e- 
runt munirey, (^ condere ieges> Ne quts fur effet, neu latro, neu quts adul- 
ter. Sic Lucretim 1. V. Et genm humanummulto fuit illud in arvis Vuri- 
m, Ht decuity tellm quod dura creajjet. ^^od Jol atoL imhres dederant^ 
quod terra crearat Sponte Juay Jatis id flacahat -^eciora donum.. Clandi'^ 
feras inter curahant cor^ora quercm Plerun£, At fedare fitim fiuvij fon- 
tes^ vocahant, T^ec dum res igni Jcihant traUarcyne£ uti Pellihmid^ 
Jfolijs corpm vejlire ferarum. Sed nemora, at^ cavos montes, Jjl'^^'^ 
colebant^ Verhera ventorum vitare, imhres£ coa6ii. Nec commune honum 
\foterant fpeci-are^ ne.£ ullis Morihm mter fe fcihant\nec legihm uti. ,^od 
cui'j^ obtulerat frjidd fortunai ferehat Sponte Jua,fehiquu£ valere^ ^ vi- 
vere docim. Et Venm in filvis inciehat corfora dm^ntum: Concihahat 
enim velmutua quamq^ cupdo, Vel violenta viri vis, at^ im^enfa lihido. 
lUud erat cura, quodJecU ferarum Infeftam miferis faciehant Jk^e quietem. 
Inde cafas pflquam, ac^eUeSj ignem£fararunti Bt mulier conjuncfa viro 
concefeit in. unum; Cafia^fnvata Vcneris connuhia Uta Co^mta Juntjfro^ 
lemfj^ exfe videre creaiam : Tum genm humanum ■pnmum mollefc^re cx- 
fit. Ignts enim curavit^ ut alfia corforafiigm Non ita jam fofeent cocUfuh 
fegmme Jerre : htVenm immmuit vires^pueri,£farentum Blanditiis faci- 
te mgemum fregcrefuferhum, Tunc (^- amicitiam coeferunt jungere hahen- 
tes Fmttima inter fe, mc Udere^ nec violare : Ft fueros commendarunt» 
Vmuliehre j^ Jeclum ', Vocikm & geftu cum halhe figmficarent, ImhecdlorMm 
j ejjc aiqvum mifererier omnium. Non tam^n omnimodts poterat concordia gi- 
\gnif NecfotuiJJet adhucfefducere Jecia prcpago, At varios lingva fonitui 
' S 5 . natuM 



t^ LIEH! II 

natura fuhegit Ulttei^e, & uiditds exprefstt mmind rerum. &c. Gemina 

hifce habcc Dtodorm Sicul Ll. c. g. Homines fnmitm natos vitam m- 

conditam, & beilumam egijje, memorant: ut qmj}arfimadfafiudexierinty 

^ fapdifimAm quamij^ herham^ acfiente natos arhvrnm Jru^tis comede- 

nnt. Cum(i afert» mfeftay^entur, mutuofibi ofitulari ufu edottiy dr me- 

tu ad fbcietatem ada^t, faulatm cognatas tnter fe formas agnpvermt, 

lAox yPrimi hommes, cum nihildum ad vitam utile mventum effet ^ lahtt- 

nofi vitam fufientarunt^ utfote vefiibus nondum ami6tiy domiciltis^, ^ 

igm non adfieth & Tnanfuetioris vicim omnino rudes. Nam cum almen- 

tA rure domum comportare nondum fiirenty terra fcetus ad necefiariosufui 

non reponebant. ideo^ multi frigoris inclementia, dr penuria Vi0u4 , per 

hiemem tnteribant. Vefum tnde fenfm exferientia edo^h > hieme in [pe^ 

luncas refugere , & fructas adfervationi idoneos recondere , dr cogmtione 

• igntSy altorumiL commodorum imbuti, multas artes ^ alia vit£ conducibi- 

lia invenire cceperunt. Cicero fro P. Sextio. ^is veflrum ignorat, itd 

naturam rerumtulifiey ut quodamtemporehommes, nondum nej^ natura- 

//, nej^ civilijure defcriptoyfufiper agros ac dijperfi vagarentM^ tantum^ 

haberent, qvantum manu ac viribus per cddem ac vulnera eriperCyaut re- 

tinere potuifient. At^mter hancvttamperpolttam humamtatey dr illam 

immanem, mhtltamen mtere/}, quamjm, at£ vis. Ijfllixc utut maxi- 

mc fabulofa finCj in eo tamcn ratio autores iflos non fefellic, quod 

cjusmodi originibus generis humani pofitis, talem quoq5-,qualemipfi 

dehneant, cjusdcm faciem excicifle neceflum fueric. Enimvero quan- 

quam primsevos morcales Numinis dudu artes maxinie neceflarias 

fac macurc percepiJle conftec, (vid. G^nef lil. 21. 25.) quibus pcr foler- 

ciam hominum nlures acceflerc: nihilominus milcra & foeda condi- 

tio generis humani futura tuerac, nuihs civicacibus infticucis, fi quisq; 

fuam fibi famiham feorfirm rexife, adultosc/; hberos in nacuralcm 

abire hbcrtacem palfus efTec. Siq, de univerfo genere humanodici 

pocuiflcc, quod de Cyclopibus excac apud Buripidem Cyclope: vofjLcthg, 

ci>tmS' ^^sv Mi yhvo^. vagi pajlores, ncc ullm uHa in re alteri paret. 

Ejusccmodi (tatus incommoda nervofe repraefencavic ^^^^^ ^^ cive 

C.X. §.I. Extra civit4temyprop?iis tantumvirib!^^ protegimur; incivita^ 

te f omnium^ Extra civitatem frucfus ab induftria Mmini certus i m clvi- 

tate 



CAPUT ir, H$ 

\iate dmmhus. 'Dem£ extra civitatem^ imferium affe6tuumy hellum, me-- 
i tus> taupertas^fceditasj jolituda, harharies, ignorantia, fentas ; in civttatc 
; imperium rationiSj pax^ ficuntasy divitia^ ornatus^fictetas:, elegantia, fcien-^ 
tidi, henevokntia. Sicuti & judicaverim, nuUa ratione cfficacius cx- 
cirigui pofle querelas vulgi, quas circa oncra & incommoda civita- 
tum jadat, quam fi ipfi ob oculos reprsefententur naturalis ftatus 
incommoda. Qu^ recfle jeftimantj apud quos in proverbij vicem 
rcceptum cil: : nifjudiciaforent^ unm alterum devoraret. 

§. 5. Quae jura porro ilacum hominis naturalem comitencur, 

facilc colligi pocefl tum cx inclinacionc illa, omnibus animancibus 

comrauni, qu^ non pofHinc non ad confcrvationem flii corporisj 

vicacq;, nec non ad difpellenda ea^ quse candcm deftrucrc videncur, 

lomnibus modis incumbere : tum quad in co qui degunt flatu nulli- 

jUs hominis imperio funt fubjedi. Expriorienimconfcquitur,quod 

lin naturali flatu conftituti poflint omnibus in mtdio pofitis uci frui, 

iomniaq; adfiibcre, & agere, quse ad confervationcm fuj faciunt. Ex 

:poflcriori aucem, quod iidcm ficuci propriis viribus, ica & proprio 

I judicio arq; arbicrio ucancur ad procurandam fui dcfcnfionem, acq; 

confcrvacionem. AcqVhoc quoq; rcfpedu iflc flacus nomincnacu- 

rahs libertatis venit, dum quiiibet cicra ancegrefTum humanum fa- 

£lum fui juris poteflacisq,-, ac nullius alcerius hoininis poceftaci fubje- 

] dus efTc incelljgitur. Quoipfo edam quivis cuivis alren , cui ViZ(^r 

\ ipfe fubjcduscft, neq; eundem fibi fubjedlum habec, acqualis habetur. 

I Atq; in hunc fcnfum capienda func tradira ab Hdhheftode cive c.I. §. 7» 

1 fcqq. Juris naturalis fmdamentum prim^mn effcy ut c^uis/j^ vitam d^ mem- 

j hrajua quantum foteft tueatur^ omnem£ operam det , ut amorte ^ do- 

\ lorihm propftum cofpus (jr* memhra defendat , confervet^. Cui confequcns 

fit, uc, quoniam frujlra jm hahet adfinemy cm jus ad mcdta denegaiur^ 

: um^quisj^ jt46 haheat utendi omnihm medtjs^ c^ agendi omnem aBionem^ 

\fine qua confiervare fe nonpoteft. Cum autcm in nacurah ftatu ncmo 

! ahum horainem habeac fuperiorem, cujus arbirrio fuam volunca- 

tcm, fuumq; judicium fubmifericj mdcquiltLetnaturaltjurejudex eji, 

i. c. quihbec ex proprio judicio definit, utr^m media quthtis ufirus efi, 

C^ a^io quam aUurus eft^adconfirvatmcm vitin, vel memhrorum fuorum 

nuejfd-- 



144 LIBRI IL 

necelfafUfint, nec ne. Nam fi vcl maxime quis altcri heic confilium 
foppcditare inftituat, tamcn cum alter ifti voluntatem fuam atq,ju» 
dicium non fubjecerie, liccbic huic de ejusdem confilio judicare, an 
fibi congruens fit, vcl minus. Adeoq; iftc faciet quod altcr fuafcrit, 
non quatenus id conlilium ab altero fuit didlatum, {^di quaccnus id 
ipfi arridet, & confcquenter cx proprij judicij dcterminationc faciet. 
Ex^quibus omnibus demum concluditi naturam dedijje mieui^jus m 
omnta^ hoceft, inftatu mere naturali^ S^ antequam hommes ullts pactis fi* 
fe mvicem ohftrmxfjjent, unicm^ (iciuffe faccre^ quikcum^ C^ in quosotn^ 
libebat, i^ fojs^idere^uti fiui i>mmbm,qud volebat ^ poterat. Bx quoctiam 
inteiligi, in ftatu natuf^ menfuram jur^ts efie uttlttatem. Qua; utiit pri- 
ma fronte paradoxa videantur, tamen hautquidquam ahquam li- 
ccntiam quidvis in quosvis patrandi inde dcduci pofTc agnofeet, 
qui cogitavcrit, Hobbefium in ifthoc ftatu homincm utiq; legum na- 
turalium, & fan^ rationis regimini fubjicere. Qi]^ hccnciacum nc-^ 
quaquam fit, neq^ absfano homme haberi pofiTit idoneum medium 
ad confervationcm hominis diucurnam, natura quoq; nullo modo 
cam indulfiiTe cenfenda efi:. Ac fi vel maxime quis cam exerccrc 
prxfumat, magno fuo malo eandcm fibi noxiam efi: deprehcnfu- 
rus. Sicut demumefFatiiftius fenfus huc redeat: naturaresadbo- 
minis confervacioncm facientcs in mcdiopofiiit, ancequamperpada 
homines ifi:as inter fe dividerenc : & qui nemincm habec fuperio- 
rem,exproprix,ejusq, fan;Krationis didaminc queevis agcre potcfi:, 
qu£e ad diuturnam fui confervationcm faciuntL^. 

§. 4. Fatemur camcn, univerfum. genus humanum nunquam 
fimul & femel inmcro ftatu naturaH extitifie; neq'; ctiam cxifi:cre 
potuiffe, idco quod divinarum autoricatc hterarum perfuafi, fcx uno 
pari conjugum quicquid efi- morcahum originem ducerc crcdamus. 
Nam Adamo uciq; Eva fua maricah imperio fuic fubjedta. Gen. 3. iS. 
Fc quiindc nafcebancur, fub poccftace pacria,& imperio famiHari 
fi:atim conflicuebantur. Tunc autem in ejusmodi ftatu univcrfum 
genus morcahum cfl^c potuiflec, fi, quod paganis quibusdam crede- 
bacur, ab inicio ranarum inflar e cerra provcniflenc; auc,ficuci Cad- 
masi fracres, femine fparfo germinaflenc. Qua fabula fallor an re- 

prvfcn- 



CAPUt IT, t4f 

orserentari po/fitnatUfalis/latus, &:bcllum oinniuminomnes,proiic 
Hohbejio illud dcformacur, \ib'\furitom?tisturba;Juo^Martecadump'Mti 
'^ef mutua vul^erafratres. Outd. Metam. 3. Igicur nacuralis flacus ad:u ip- 
% nunquam excicic, nifi cemperacus, & -velut parcialis, dum ncmpe 
:um quibusdam homimbus fmguli in flacum civilem, auc illi analo- 
mm coaluerune; adverfusreliquos nacuralcm adhuc libercacem rcci- 
luerunc. Ecii quo plures, quoqi minores in coerus genus humanum fu- 
c divifum , co propius ad iflum /lacum mcre nacuraicmacccilic. Sic 
5colimcumgcnushumanum in famihas fegrcges, & nunc poftquam 
Idcm in civicaces concelTic, iUi mucuo in nacurali flatu vivunc, quorum 
leuter alcer parcc, quiq;-communcm dominum incer homincsnon ha-. 
>cnc. Sic prifcis ccmporibus, qui famiha pacerna excedebancfracres, 
acfingiilipeculiaremfibifamiliam, & ab alia non pendcncemconfti-. 
[uebanc, in libercace & ftacu nacurali mutuo vivcre incipiebanc. Ade-- 
bq; nonquidcmprimimorcalium, fcdhorumpofleriin nacurali ftacii 
pxiftere adu ca^perunc. Acq, iflhoc modo cemperacus hicce flacus, 
incer eos maxime, qui in civicaccs coiverunc, illis quidcm incommodis 
l^aretjquar mcro ftacui nacurali adharrcncj& infupcr ampHffimiinccr 
'morcales faftigij inflar habetur, tocius eivitatis viribus fubnixum, in 
tiifce terris neminern fuperiorem agnofccre. Sic uc civicaccs earumq; 
redores flacum fuum eximiclibercacisnacuralisnomineinfignircquc- 
jant,quippe quiiflis viribusfunc fuccin£li, uc cam fecurccxerccrcquc- 
'anc. Cum illis, qui in ftatu mere naturah fmguli degunt, parum Iseca- 
bile auc ucilc fic, neminem habere fuperiorcm ; quippc qucis pcr propri- 
iarum virium ccnuicacem falus fua perpecuo in ancipici haerec. Fru- 
ftraauccmfunc, qui iflam libcrcacem nacuralcm aucnon cxifterc, aut 
naturalem non rede dici concendunc^ eo argumenco *, quod cumna- 
tura adpecacfociecaccmordinacara, ordo autemfineimpcrio non in- 
telligacuf, cumnulla fociecas finc imperio fic, imperiumpocius res ve- 
rc nacuralis fic diccnda. Cui probando adducicur locus Ckcfom Lj. 
'dc LL. Nihiltam aptumeji adjus conditionemg^ natura, quam imperium: 
fmec^uo nec domm ulla, neccivitasy necgens, nec hominum t^niverjitm genm 
ftarcy necrerpjnnatura omnis, nec iffemundmpotejl. Nam ^ hic Veopa« 
ret, (^ huicobediunt mma terr^i^^^ & hominum 'vitajujusfufrem<& legis ob- 

T temps^ 



I4<f LIBKI IT: 

temperdt, Tnde TJohhefuu accufatur, quod ilacum mere natorakm tnQ^ 
minavcrit, &finxcrit, qualis non eiTet homine dignus, aut natUFalis 
humanus,. fed belluis aptior, quarum natura rationem & orationem 
ignorat. Nam ut omnibus omnia liccat agere, appetcre, poflTiderej 
nullaefl'ratio,nullanaturare£leatq;integrc judicans, quae didct. Dc- 
pravat^ natur^ impetus ejusmodi efle poile, non didata redl^ ratio- 
nis,qu^ eo ipfo quod focietatem adpctit^ ordinem focietatis adpetic: 
qui licentiam ejuscemodi motibus incompofitis omncm pr^cludit, 
Ordo cnim effe qui potefi: , mfi ad primum aliquod tendat ? Id pri- 
mum. cft & fummum, & omnia moderari aptum; id efl:, imperium,, 
jfive fummainfocietatepoteflas: fme cujusrefpedufocietasnullaad- 
petiturabco animante, quodrationis& orationis inflrumento uticur» 
Huc ufqi progredi naturaiti, ut imperium in omni focietate naturalc 
cfle, libertatemautem, qu^ imperium; omne adfpernaretur, cum na- 
jura pugnare dcmonflret. vid. ^a^jr/i^?*. ad Grotij ^rQlegora. Knimvero 
quiddchisfitfentiendum, ex fuperioribus facile conflarcpotuit. Me.- 
re naturalis flatus dicitur conditio hominis, prout abstrahit ab iliis,-qu« 
inflituto humano ipfi fupervcnerunt ; non quod natura hominem>ut 
in iflo flatu degerct, deftinaverit. Sic omnium rerum ignorantia ho- 
mini naturalis, feu congenita dici potcfl ; non quod naturx repugnef, 
hominem mukarum rcrum cognitionem ad^juirerc. Deinde nulla 
libcrtasnaturalishominiattribuitur,qu^ fitexemta ab obligatione le^ 
gis naturalis, impcriiq; divini. Libertas autem, qu5E omne ijnperium 
humanum adfpernatur,nortmagiscumnarura pugnat,quara eadem 
progrefTumininfinitumadmittit. Naturale efl: equidem imperium, 
i. e.natur^.intcntiafuit,uthomincsimpcriainter fe conflituerent. Scd 
non minusnaturale ei^ut qui id fummum inalioshomincsgcrit j, ipf^ 
ab impsrio humano fit immunis^adeoq; hoc intuitu libertatc na.turali 
gaudeat. Ni fummo fuperiusin codem ordine admittcre vchmus. ^ 
Sicuti&inunivcrfum naturale cfl, utquinon habet doniinum> ex di- 
€lamine propri^ rationis fe acfuas acftiones gubernet_.. 

§. f .. Majorisrnomenti difquifltioefl,anfl;atusnaturans,inordi- 
nead alios hamincs, habeat indorembeU-i,anpaci5 : feu quod eedemi 
iedit,]anquiinflatunaturahvivuntji.c. quincqi communem habcnt 

domi-*^ 



dominum,neq;unus altcri paret, auc imperat, inviccm pro hoflibus, 

lanvcropropacatis&amicisfinchabendi? Quo locopodflimummc- 

;rccurcxpendi Cententiz ffoi^i^efij, qui uci ftatummcre naturalcm Vocac 

bcllumnonfimplex, fcd omniuminomnesi ita qui in eandem civi- 

taccmcoivcrCj,hoililcmflatuminviccm exucrc rradic, reliquos hoili- 

um loco mancrc. Sic deCtve c. ^. §. 5. Hojlis eft quisj^ cmj^ , cui ne^paret, 

f7e(^ imperat. addi debucrat, & quicum communcm dominum non 

habet. Itemc.13. §, y. Statm cinjiiatp.minter fe naturalis^ id eft, hoftilis 

efl, Ne£ fipugnare cefjent, idcirco Vax dicenda eft^ fedreftiratio; in quO. 

hoftis alter aiterius motumvultumf^ obfervans, fecuritatem Juam non ex 

facfis, fedex viribm c^ conftlip adverjarijy (addendum, & ex propriis 

viribus,) ^flimat. Planc uti pifcium flatum dcfcribic ot^fianus halteut. 1.2. 

1 Tntvjsg")^ dvcifaioi dTkviXom Svcrfzevseg "ss-Ac^acnv o^ H^a^TEpxTfspl^ ctm Lcu* 

! pt^' d^Pctv^Tsp^i' dT^u) 6 STTivi^x^^ ^'^ (^ tcot^ov dyjov. f ii^f ^' STspoi rpro^av - 

i V6V s^a)^riv. Omnes enhn infejh mvicem (^ mfen(inatan,t. Falidior quiffe fem^ 

ter devorat imbeciliioremi alter alterum ferfequitur exitium intentans^ 

j ^ unmalteri incibum cedit. idem ibid. 01 }'d>koi (jLdXa 7ruv]sg oXs^^oi dl^ri-^ 

I ?^oi(riv Vs^x^^^' "^ ^ ^'^7' £OV\l'scti v7n<£iov]ag E?)t\.07mi' dT^' cL^ moi yi^ ofjtfxa^ 

i ng^vo^OAH Eypijos6i Jruvccv7rv(^' s-zirei Tpof/,s8ai fj^ cu&i (ps^s^v dvliocov^y x^' 

i ££io]epii<i ^' sAoMci* Hi autem omnes exitiojiinvicem exiftunt. Inde nuncjuam ' 

; videas dormientespjces: fed ipftsfemper (^ oculi dr mens vigilant infemnes. 

quia metuunt quidemfemper validiorem obviam venientemjtrnbecilliores ve- 

- ro ferfeqvuntur. Add. Polybim 1. XV. c. 20. Hobbes. in Leviathan. c. 15. ad- 

j iungit.bellumnon cfb illud duncaxatcempus,quopugnis & pracliis con- 

! fligicur, fed quo voluncas pugnandi facis dcclaratur. Nam ficuc pra- 

I Vam tempeflacem vocamus non fblum, quando procells; ruunc, fcd & 

1 quandoacr adiflasprpduccndas eft difpoficus ; icabellumquoq;non 

tancum prscliis, ^zA & aperca hominum ad pugnandum proclivicacc 

I arflimamus. Neq;veroprimusifl:a^^^^<"/&/^cradidic; verum eadem 

jamdu du habencur apud Piaton. libr. 1. de LL. ubi dum Clinias Crccenfis 

racionem reddiC;, quare Crecenfium legislacor mulca inflicuca rem mi« 

licarem fpe^lancia incroduxerit, ita fubjungit. KvQioLv^ri tio) ^ok&I Kdjuyva' 

vcij Tcliivmiy^coVt cog ii fjCUvS-etvovJoiv, o-n Trehsfiog a« 7ra.<n 24^ ^i^ ^vvsxilC ^^ *!^C 

-. alTrdcng Tug TrcAeig. iiv ^HuX^criv oiTrX^.H^iTuv dvQ^d)7rh)V e^pyjVi^Vi t^J' avctf fLovov 

tinofia, T(f) $' s^yo) Tmoati v^g Trdmtq idi ttqX,^^ dsi ^sM^ov dnfipvHlov f^djct 

' <X ^ ' ^v(nT 



14^ LIBRI IL 

(pvjiv Mvcq. Tf^tiuopine dtblt/'6r eumJiultitU c/mifie pe}*muitos co?idcmHaJ]tf 
quodwdnime mtelligant 3 bellmncivttatihm ommbmcum omnihmjuge ncfer- 
■petuum ejje. ^mm cnimpleri^ ^acemnominanty idejjc nomen folummod^ 
exijiimandum: rcvefo i^Ja ommhm civitatihm ada/erfm omms nonmdi- 
^^tum hellum natufa ejje. Enimvcro cum fuper hac quseftionc fundcn^ 
tur omnesfere confiderationesj quas civicatum re£lores circa vicinas 
civitatcsagicaredebentaclblenc, oper^ precium puto fueric^ qujein 
ucramq; partem adferripoilunc argumenta preilius expendere» 

§. (5". Quodigicur /tatus naturaiis fit flatus belii HoMfefde Cive c. I, 
& Leviath. c. 13. ita dcmonftrare conacur. Nimirum ucliomo natura* - 
liter hominem metuat, & adeo cum ipfo in ilatu bclii verfetur, cauiam 
efle., quod hominibus & facuitas & voluntas flt inviccm nocendi. Fa- 
cultatemnocendi indc oftendic, quodhominesadultse ^tacis fmt viri- 
' businvicem a^quaies. Nam licetf^pifrime unus alterum robore cor- 
poris anrecedat \ tamen fieri poile, uc eciam imbecilHor ex mfidiis, aut 
confpirationecumaliis inita^ vei rob^jflifllmum opprimat; cujus vi- 
talia asque ad mortem recipiendam idonea quam debiliflimi cujusq,. 
^t^-y vcro naturalem rolertiam, qua unus alterum folet excederc,id 
pr^flare polTeAit abs tali periculo tutus fic, cui nullum nifi in fe folo' 
'pr^fidium. Cum porro maximum malorum, quod homincs invi- 
cem inferrc poflunt, fitmors; eam aucem tam robuftus debiliori,. 
quamhicilliqucatinferrc; confequens cOe, utqui maximum inferre 
in viccm podunc, fmt viribus (in efFc6lu) crquales. Volunratem au- 
tem noccndi nonnullis ineffccx necefritate, aliis p e r libidinem. Dum 
enim aliqui fibi omnia volunt licere, & prse carteris honorem. arroganc, 
ahosq; pctulanrer lacefTunti nonpoilcnon reliquis, modcfk) iicct 
fincingcnio, aclibentercademaliis, qusfibi, vclint permittere, neccs- 
firatem nafci M^ contra iflorum ferociam defendendi. Freq ucntifTi- 
mequoq; voluntatem nocendioririex contentione ingeniorum, dum 
nemo non altero perfpicaciorcm fefecrcdir,- &:contra alcerius arro- 
gantiam moleftifrime fcrt. Unde ficri, ut non modo contra conccn- 
dere, ^t^ & fimpliciccr non confentire fic odiofum. Nam cum duo 
contradi£toria fimul vera efle non podint, quinonconfcntiulccri ta- 
dteipfumerrorisarguici, quiiniValdemultisdifTcntit, pro flupido ip- 

fumha- 



CAPOT ir. HP 

fumhaber, quippe qni tammanifc/lam veritatcm, uti quilibet de fua 

rfcntencia crcdic, pcrfpicere nequeat. Ocero ojf. r. fallt, erraref lahh de- 

' ci^i tam dedecet , quam delifare , ^ mente capum efje. Indc cum omnis 

animi voluptas in hoc fita fit, ut quis aliis rcfe pracferrc queat, non 

poile non quandoq; figna contemtus adverilis alios erumperc: quo 

\ nihil animxos mortaiium magis irritare folet. Cicero off. L ^icquid ejus- 

modi efi, mqmnon-^ofmt flures excellerei ineofkrumj^Jittanta contentioj 

. ut difjicillmumfit fanB-am fer^vare focietatem. Deniq; & inde creberri- 

mamprovenirecaufam, quarenoccre inviccm velint hommes, dum 

Ipiurcsadunam &eandcm rcmanimumfimul adjiciunt, qua neq;frui 

comniunitcr, ncq, eandcm dividere poilint aut velint. Qu^ fane for-^ 

tiori ccderc debet \ quis autem fortior, pugna dijudicandum eft. Sene-^ 

cade Ira I..5". c.34. ^uod 'uincuhm amoris ejfe debehat^ (editionis at^^ odij 

caufa efi, idem velle.. ijja qua adfetitis , quia exiguafuntj nec fojfunt ad al- 

terum> nijiaiteri crepta transferri ; eadem affectantihm ^ugnam (^jurgia 

\ excitam. Ob has igitur caufas non poflc non homincsmutuo metu ac 

! fufpicione perpetuo agitari. Ac cum non afftdus folum naturahs, 

fcd & ratio cuiq'; falucem fuam quam maxime commcndet, omniaq; 

adhibcre media ifi:i fini indulgear; quorum apticudinem, cum fupc- 

rioribi non fit, quilibet ex fuo judicio seflimat; non pofle non oriri 

jcupidinemprseveniendipotiusalios, quam iplbrum ^c^^ invafionibus 

' prscbendi. Ex quo ipfo demum rcfukare Hatum infiniti cujusdam bel- 

i li omnium in omnes. Cujusconfcdarium flcy uc quilibet cuiHbctpos- 

I fit elam aut apcrce inferrc, quarcunq; fibi expedire judicaverit. In 

quo ccii ratio ipfum quandoq; fugiat, altcrr tamcn non ficri injuriam y 

I quippecumjufticia&injuflitia tantum iocom habcat inter cos, qui in 

' civitatcs coaluerunt. Ec/i inepta fui confervandi media ufurpando 

contra rationem pectare quis queat.,. 

§. 7. Iflh^c quidem utcunq; tolcrabilia videri pofIcnc,fi dun- 
; taxat per modum hyporhcfcos affumerentur; In quo fenfu eadeni 
iab ipfo Hohhefio accipi, ex cg. g-L^/rC/wvidcturcolligi', ubiita dicic^ 
' Ut redeammiterummJlatHm naturalem-y conjidcremm^ homines, tanquam 
\JieJpntjamjamfuhitoe terrafungorummoreexorti^ adulti,fine ommunim' 
ddalterumohligationei &c. Alio tamenloco,^if C/wc.Jj. SiT'^ &paflim' 

T I non 



tfo LIBRI It V 

nonper m odum hypothcfcos, fed ferio ftatum civicatum Vocae natu^ 
rdtemy i. o. hoftUem. Qu^^.ica conciHanda videntur, uc illud quidem . 
hypochefis fic ; omnes homines fimul & femel in ftacu nacuraU invi- 
cem excicifle ; (icuti fucurum crac, 11 magna hominum mulcitudo fubi- 
to e ccrra fuiflec prognaca ; f evera camen ftacus ille nacuraiis exiftat in- 
ter quosdam homines, quinempcinvicemfubjedi nonfunc,neccom-^ 
munem habenc dominum, uci jam omnes func civicaccs. Sicuci eciam , 
IpJeQi/iT^vc^Qin.Leviath.c.l^.^izit: quanquam tem^m nunquam fuerit, m , ' 
quo unusquistj^ uniuscujm qf^, hojli-s erat : Reges tamen (^perfemtfimmam ha- 
hentes poteftatem omni tempore hojles inter fe fint. &e. Enimvero pro 
concraria fencencia inprimis faciunc origines generis humani,prouc il- 
ias fallere nefcia facrarum Hcerarum aucoricas nos edocec; quse fane' 
naturalemhominumftatumpacificumpociusj quambelHcum, homi- 
nesq; invicem pocius amicos quam hofles arguunc. Scilicec primo 
homini ex terra divinitus produ-flo adjungicur focia, qujus maceria ex 
illo ipfo defumta , uc eandem cenero ftacim amore complederecur,; 
tanquam ex carne & oflibus fuis defumcam ; quam infuper faiKfliflTimo 
ipfi foedere adjunxic Deus. Ex iiis duobus quidquid eft morrahura 
cum defcenderic,non vulgari duncaxac ars;iicitia, qua: ex fimiUtudine 
naturae refultare potefl:;,-&:de qua loquicur I.3. T>. dejufi. ^jure. ge- 
nus humanum fociacum inteUigicur, fed & cah, quam communis ftirps, 
& fanguis, cum blando fere affe^tu jun6tam, conciliat. Qiiam fi quis^ 
exuerit,aG hoftilem in aUps animum fumferic, a primaevo & naturali 
ftatu defciviffeeftcenfendus. Facit huc illud Arifiot. Rhetor. l.i. c.iL 
c^arw 'TO kclQ, Cpvaiv ;f Jy, -ra avyfsvfj ^ Ku^gj (pvcnv dT^^iiAoit; ifiV» Gnm^ •m. crvyfsv^ ■ 
tigji o^oia. ri^&cti co^ iml^TmXv- oiov avdpi)7r(^ dvS-pcd-Tru. ^uoniamquod efl fecun- . 
dum naturam,jucundum efi) ^ qu^ cognata (unt^fccundtim naturam invi- 
ccm funt }Omnia cognata ^(^fmilia jucunda funtflerumf^, ut homo homint. 
Nam ilhid de peculiari amore auc odio accipiendum , quod ait BeHfa- 
rius z^xxAProcopiumhift.Vandal.l.l, Naturahommes homimbm ne j^ addi- 
Bincj^infeftifunt. < VaBa cujm.j^ aut connexufocietatem, aut diverfitate 
mimiciiiamfronjocantiay aliosmbis carosyalios exofos faciunt. 

§. 8. Sednecdeeft, quod ^i^^^^y^ racionibus reponacur. Non 
poflunt fibi invicem immediace nocercj quos locorum incercapedo 

disjun- 



CAPUT n: tp 

dif]ungit. Nam qui abfens mihi nocer, id facitperaliqucm pracfen- 

tem. Neq;resmeaenifiper praefentem perdi queunc. Ergocumlonge 

interfedifllci nocere invicem nequeanc,nonadparet, quarenonincer 

amicospotiusquam hofles tales fmtcenfendi. Deinde illa ipfa viri- 

um cEquaHtas, quam ^(j^^^-f/J^adftruit, voluntacemnocendi potiusrc- 

fraenare, quam incitare eft idonca. Quin nemo fanus cum aequali in 

pugnamdefcendereamat,nili neceflicace urgence, auc ubioccafio rei 

bene gerendae fiduciam fubmini/lrat, Alias enim pugnam cicra ne- 

cefllcacem inii-e, in qiiaillacatplagaenonminoreimpecu finc refunden- 

dce, &iibiperpugnancium viresexicus nonnifiabincercapendecalea, 

ftultorum&cemerefcrociumeft. Indc ScychsE apud CunmmX."/ x.'S. 

Tirmipmaefiwerpares amicitia; ^ videntuffatesejfei qui n^n fecerunt 

interfefericulum njirium. Sic C^fir de B. C. 1. 3. P ompejum monec ; hdc 

nnum efje teryi^ws deface agendi, dumfihi uterof^ conMeret, ^ fdfes ambo 

'Oiderentur. Fc Tlprm L 4. c 10. Bxpeftis invicem Parthis at^ Romanis^ 

quum Crajfm at^ Pacorm utrin^ virium mutuarum documepta fecijfenti 

fari rurfum reveremia intep^ata armcitia. Sed & cauf^, quar ab Hobbefio 

adducunturjquarehomines fefemutuo velinc l^dere, parciculares 

duncaxac func, adeoo'; hautquidquam fufEcicnces ad excicandamin 

genere humano neceffitatem belli omnium in omnes, fed duncaxac 

quorundam in quosdam, Neq^ enim femper concingic, uc modeflis 

intermixti habicent ferocesacpravi. authos lubido fubeat illos laces- 

fendl Ec coilCencio ingeniorum vix apud alios deprehendicur, quam 

I qui fupra vulgus emineiir., M.agnammorcaHum parcemiilemorbus 

1 non adit, auc non nifi leviter tencac. Deniq; nonica maligne neces- 

j fitatibus morcalium Crcacor profpexic, ut circa eandem rem afTeren- 

I dam plures femper concurrere debeant. Et potefl, quidem commu- 

i nis hominum malicia caufam pr^bere,uc ne quis cemere cuivis fidat^ 

;. & velutnudumlacuspr^beacifcduciflafufpieio, ac diffidencia, ni pc- 

culiarirer nocendi voluntas declaretur, ad occupandum, acq;oppri^ 

I mcndumalcerumvaleac, nemofanus admiferic. Re^teCicerooffll.inju^ 

I fias Yoc^t^u£ a m.etufroJicfcuntur\ cum is^qui alteri nocere cogttat^timet,nei 

j nifi id alterifecerityiffi aliqua afficiatur incommodo. Eo minus aurem to-- 

lcrabilis efl HoUefij opinio, quod nacuralem fuum flacum duncaxac per 

, fubicsi 



gt LIBRl II. 

fubitiofiem imperij akerius, & coidonem in eandem civitatem tolfi 
vuk. Nam iilas fakcm civicaccs in flacu belli invicem vcrfari, quse 
foederibus & amicicia junguncurja fenfu oninium populorum abhor- 
rcc. Nec ftacirn nulla pax efl, qua: non facis fida eil:. Sicuti non ilacini 
nemo akerius hominis gratia florcc, quiaaffedus&voluncaceshuma- 
n2B mucabiles runt_^, 

§. p. Eft porro &hoc probe obfervandum, hcic aginon de fta- 
_tu nacuraii animancis, quod roloimpecu& inclinacionibusanimsefcn- 
ficivasregacur; redcujus pars pra;cipua,& cuiincseccrasfaculcaces re- 
gimcn, fic racio. Cujus ufum iegicimum liautquidquam excludere, 
fcdpocius cumaliarum faculcacum operacionc conjungcre debcc, qut 
ftacum nacuralcm hominis eft ricc defignacurus. Cum igkur non Co- 
lamaffeduumlibidinemjfed&rationemaudircpoffichomo ; a bclio, 
in quod per pravos afFcdus impellicur, pcrracioncm duplici pociffi- 
mum. argumenco revocacur ; nimirumquod dcprehcndic, bcllum al- , 
rcro non laccffence fufccpcum cfle & indccorum, & inucile. Sanc enim 
faciicliccc homini colligerc, fc non excicifie afeipfo, fedab aliquo fu- 
periore produd:um, quiq; adco in ipfum poteflacem liabeac. Cum ^ 
aucemduplici {J^Cc veluc principio impcllifentiac,quorum unumprse- 
fcncibus cancum immineac, alcerum cciam fucura & abfcntia cogitatio- 
nccompledacur, & illiusquidcminflindu inpcriculofa,iancipitia, ac 
deformiafevidcat impcUi, per hocautem intucaac decora duci: li-^ 
quidopoccflindc judicarc, Crcacoremnonvelleucprioris^ fed uc po- 
ilerioris du£lui obtemperec. Quocummanifcflaaccedacucilicas pa- . 
cis, ad quamracio revocac,nonpoccfl nonnacuraliccrhomo ad paccm . 
inclinare. Prsefcrcimcum poflea, fi quando negledla racione afFcdi-; 
bus obccmperaric, exevcncu deprehendat, fe deceriora fecucum ; ac fe- 
rc opccc, infeila pofle heri, qu^ concra raiionem fada func. Ex qUi- 
busomnibus concludimusjnaturalcmhominumflacum, ctiam cxcra- 
civicaces confidcracorum j non cfle bcllum., fcd paccm ; qu^ bifce fcre 
legibusconflac,utquisalcerumnonlaccflencenonlajdac, fuisq quem- 
^ vis bonis frui paciacur, acfiquaconvenerunt, iidclicer prseflec. Cum 
cnimflacus naturalishominis ufumrationis includac,non poccflquoq; 
auc debcc ab cofeparari obligacio, quamracio fubindc oflentac, Ac 

inde 



CAPUT TI. ^ ifl 

deomalecircaderignandum eundemflatum pr^fupponitur, bomi» 
lcs faltem plerosq; du6lum racionis, quam natura fupremam adio- 
lum humanarum diredriccm confticuitj negligerc : adeoq, male fla- 
Us naturalis vocatur, quem negle6tus aut abu fus principij maxime na-. 
Uralis producit-». 

§. lo. Neq; eil:, quod aliquis nobis occinat barbariem apud ple«. 
osqi prifcorum populorum, quos juvit feiTiper recentcs convedare 
irardas, & vivere rapto ; quibusq; adeo inter modos rem quserendi, 
it^q; geiiera fuit Ari^piKri, feu prjedatoria. %\Q\\n^AriftoteliPolit. 1. 1. 
.f. ijitcr vitas pecuariorum, agricolarum, pifcatorum, venatorum 
lonicur p<@- Ki^^^ik o?, 'vita Utromm. Et mox d. 1. ?f TroAs^iHyj (pva-ei kt^i^ 

'f^pooTmv, cmi TTB^pvKoTsg apxsS^cr^j ^vj ^sKamv* &)V ^tio?/ ^iKawv ■t^tov htg, 'dv 
-oAsfiov, Avs bellica quodammodo ratio natura erit rei qu&rendd. Nam "Je~ 
'andi arsfars ejm ejl. ^a utio^ortet ^ adbelluas^ & in homines, qui ad 
arendmn naPh nolmt'. tanquam naturajujlum fit hochellum. In eam rem 
(affim apud antiquos teilimonia extant. vid. Homer. OdjjJ.' y.v.y^.^ 
:)dyfr/. V.2f2. ^dquxvcTba.Bidymus: 8k uh^ov h '^s^ rsig •^Xcaoig 
L>7?r-J«i'5 d'/^' sv^o^ov. ^oninfame erat apud antiquos latrocinari./ed.glori- 
fum. DcGcrmanis CafirdeB.G.lS. Latrocinia nuUam habent infami- 
imy quctextrajrnes cujm £ civitatisfuht : at(f^ ea juventutts exercendd, ac 
iefidta mmuendd> caufa fierifrddicant. Ibidem di cit , maximam civitati- 
hm laudem afud eosdemfuijjey quam latifimas circafi vaftatis fnihm folitu- 
iines habcre. Hoc frofrium viftutis exiftmant, expuljos agrisfinitimos ce- 
iere, ne^^ -quempam ^rope fe audere confiftere. Paria habec Mela 1. 3. c.5. 




ret,eos, qmcqmdjylvarum acmontium erigitur intra Peucinos acTenms^ la~ 
Irocimispererrare. Dc Hifpanis Plutarchm in Mario^ adid ufq; tcmpus 
latrocinari inter pulcerrima ipfis fuiife habirum. De antiquis Grsecis 
badem Thucydtdesl.l. Quo referunt aliqui 1. ult. D. dc colkgiiSyuhi rata 
labencurpacla TziovrJh K^av kpxofji^evo^VyYtl oixof.isvoov,eorum, quiprad<ie cau~ 
(acoeuht. YxiiSalmafim de ufirislx c. n. ibilegcDdum putetj^ «V KciTni 
^eiccvi ^ut in cauponatmem. Sic & apud Polybium 1. 5. c. ^j^. in foedcre 

V iRoma- 



rf4 L^BW II ^ 

Romanonim cum Carthaginenfibus cautum, ^(? Komanl ultrdpromsnm 

riumpHlcrHm>MaflUmydr Tarfiimnpr^das agefentyneve msrcaturam exeh 
cerent^ quariutruiiq^pari jure tunc acftimatum fuerit. DcPhocenii- 
bus JW/?^^/^L4|.c.f. eos eciam latrocinio maris vitam toleralle, quod 
%[Us tem^ofibm gloru hahehatm\ Sextm Bmpiricm Vyrrhon. hyfot,\. 3= c, 24. 
Vradaria^udmultos harharos infamemn exifimatur: imo ver& etiamhoc 
fertur a^udCilicesgl&riofumfuilfSi adea ut eosyqminter f-radandum ohiijfenti. 
dignos ejfeyquoshomre ^rojcquerenturj judicarent, Bt Neflor quidem apud 
Voetam^ 'fofiquam Telemachumj (^ qui cum eo erant comiter accefit ^illis dmt :. 
'Efitsne incerta vagantes Prddones quo more folent f Atqui fipr^darifuijfet 
'ahfkrdum, mquaquam eos tanta comitate y ^ henevolentia frofccutmfm(fet i 
quia taies ejje fkjpicari fatmjfet. Huc aliquo modo pertinet etiamlf. 
§. 2. Do de captiv.(^poJilim. Si cidmgente aliqua ncf^ amicitiamy ne(j^ hgjpiti- 
umy nej^ fddm amicitits, caufafa^um habemm» hi hoftes qmdem mnfunt.. 
(conf. i. W^jy.de verb.Jigmf.) Muod autem ex noflro ad eQsfervenit^ illa-- 
rumfit, (jr liherhono nofier ah m captm, (^ eorumjtt^. Bio Cajsm 1. LIV* 
de Rhxtis/ Hivicinam Galliamfrequenter fo^ulatiy ex ItaltafimbmfrddM- 
egerant^ Romanosff^ ^ eorumficios iter^er fjorumterras facientesinfeftiU 
verant: idquidem confuetudine iamreceptum eratiUt in e&s, qmmilloef 
fentfoederejunBhitafiatuey*^ent.. ifocrates Vanathenaicoy de Triballis di* 
cit^Qos concordiorcs iMerfe effi, quamuilos alios homines : fed non fmtimos> 
tantum, (j^^invicmiaj^iahahitantes-^erderej fedeos om'nes),ad.qm.sfenctra~ 
tefofjunt. Add. GrotimX. 2. cjf . §.f .. Kiiimrero adifla rede regericur^ 
didatumfanverationis apudmultasquondam gentes per pravos mo- 
res fuide obhceratum. Rx quo camen non coiifequicur;nemini intcr 
easdemgentespaulohumaoiori fuiilc pcrfpe£lum, per iita latrociniai 
Yiolarijuranatarre; aut proflaconaturalihabendum, inquem homi- 
nes feroces, negle£la nobiiiillma fui parte, fefe conjecerunt. Neq;.ad>» 
mitcendum, quod i^t.m HohhefdeCivezfS. §.2^ adferit; rehm fic.fi an- 
tibm A^^q-f>/.%yji/ nonfufffec&ntra legemnatur.a.. Nam illos quidem, qui ex 
pravo iflo more, non iaccdici, noftra nobis eripiebant, nos icsrum' 
bellijurepoceramus deprajdari: nequaquamautemtertium aiiqueiTJi-i 
qui nuila nos injuria prseverterat. Neq; enim fi aiij impudencer ie- 
■ g^mnacur^ violantj nobis flatimeorum improbitacem imicari licec. 



CAPUT E Iff 

i Sed 5c illud ferri non potcf!:, quod fubjungit, id vita genm mn fmjjefme 

I vloria liltSf qtii idfortiter nec crudeliter exeruhant, Uti qu ibusdam moris 

\fmt» cdtera rapentibm ^ 'vita ^^rcere, ^ a huhm Aratoribm^ amni^ in^ 

\flrurnento agrii^Mlturdt ahjlinere, Ad quod ipfum tamennonlegenatu- 

rxfuerintobftridi; fed eosdem hoc modo glori^s fu^ confuluifle, & 

ne nimia crudelicate meticulofi arguercntur. Quafi vero id gloriaj 

quid habeat, parte duntaxat fceleris defungi, pollquam integrumpa- 

, trare minusproficuumeratfuturuiUj. 

I §. ii. C^terum eo ipfo quod aflerimus,pacem adverfus omnes 

1 homineSjUttaleSj exercendam efl^e fl:atum hominis naturalcm; innu- 

1 imus iilam ab ipfa natura inflritutam & fancitam, citra ahquod fa^lum 

i humanum ; adeoq j eandem niti fbla illa legis naturaiis obligaciojie, 

i quaomneshomines, ut funtratione prsditi, fl:ringuncur; ncqjut illa 

ab initio introducatur, abs eonvencione hominum oriri. Unde ctiam 

pa^isaucfoederibus folamiflhanc pacem univerfalem muniri inutilc 

videtur. Nam per tialc foedus nihil fuperaddicur obligationi legis na- 

1 tur^, feu non convenitur de pra^flando quopiam, ad quod non jam 

; antca homines ipfa lcge naturali cenebantur : ncq, pcr id obligatio red- 

I ditur ardior. Supponimus cnim ucrunq; in naturali^qualicacc per- 

I manere, fic utnullo ampHus vinculo teneaturad fervandum padlum, 

; quam revcrentia adverfus Deum, & metu mali, quod ex pa6lo violato 

I inipfum poflit redundare. Nifl quod majori cum malicia & fcedicate- 

Videacurconjundum, idnon fervare, dequoquisexprefle efl: teftacus. 

Sic&idcmlicenci^injuris naturajviolacorcmlsfodatur, five padum 

aliquod antegreflumfuerit,flvenon. Unde & abhorrec a confuctu- 

dinehominum cukiorum taie paGum inire^cujuscapica &condicio- 

ncs nihil aliud concineant, quam quod quis immediate nonflt viola- 

turus id, quod jam a natura expreflTc fuerac pr^ceptum. Et parum id 

Videtur reverens erga divinum Numen, quafi ipfius juflum non fatis 

jam neceflicacis nobis'attuliflet, nifi & ipfi in idem ukro confentirc- 

mus ; autquafi ex noflroarbitrio ea obiigacio dependcret. Unde in 

quolibetpa61:oponcndumefl:aliquid,qu(^dalias akeripfo jure naturaj 

a me exigerc non pocerat, quodve antea eidcm ex eodem jure perfc£le 

nojadebebam, led quod dcraum pofl: declaracum, & accepcacpmab 

V 2 akcro 



tfS LIBRI II. 

alcero meum conrenfliiTi plenc dcbicurus cro. Sic quemadmodum qui 
alcerifuamimileria addicic,haucquidquamprocapicibus pa6li exprci^ 
fe, & immediateconilicuiCj quod perfideadvcrrusipfum nonficadu- 
rus, quod furcis ipfum non fic expilacurus; ita crubefcenda eH: con- 
Venciojinquaquisadnihilaliud alcerifefeobflringic, quam quod non 
fic adverfus ipfum violacurus pacem univerfalem , i.e. quod non fit 
ufurus in illum jure in beftias adhibcri folico. Quod fi camen inccr 
quasdam gentes barbar^ iO:x deprasdacioncs in u(u fuerunt, redu- 
cendc^ paci univerfali pado opus efl:, in quo ad cxercendam invicem 
lcgem naturalem confpiratur. Id quod cciam fic, quando duo populi,, 
bello ha£lenu& collifbarma ponunc;ubi fi depccoliaribus quibusdam 
pr^flacionibus non convenicur, non nifi communis illa pax reduci- 
tun, Quod fi inter pooolos, qui ha£lenus neq^. beneficiis neq; injurijs, 
pace autbello fucre cognici,foedera ineancur, in quibus circa peculiaria 
qu^piam pr^ftanda non convenicur ^ illa amicicias fanciend^ caufa 
iniri feruncur;, qux fane ar£i:iorcm conjundioncm > quam nacuralis 
illa pax, judicacur producere. Auc habebunc duntaxac inilar foien- 
nis alicujus conceflationis de obfervando deinceps mucuo officio. Si- 
cuci eciam quiprimicus invicem innocefcunc &c congrediuncur cor 
gnaci , proiixioribus verbis, beneVoIenciam. mucuam exprimerc; 
fuevcrunt.,.. 

§. 12. Facendum tamen cff^ pacem iffhanc nacuralem eflefatis; 
debilem, & infidam, qua?q; adeo fola falutem hominum citra alia prsr- 
iidia maligne admodum cuftodic. Sic ut adplicari huc porfit illud 
OmdijtriJimmXN^. el.%. Vdxtamen interdum efl\ faclsjidKcia nunquam.. 
Cujus reicaufa eft malitia hominum, &: cfFrcnis augendse proprix po- 
tcnci^ libido, alienisq; imminens cupidicas. Sic z^ud Salujiium Jugurth.. 
micipfkmterrei^atj^dtura mortalmm avidaimferijy ^fr^csps ad exflen-^ 
dam animj-cufidinem : frdterea ofortunitasj qus etiam medwcres virosjje 
^rxd^ transverjos agit. Qux eousq; validis flimulis mortalium ani- 
mQsfubigitjUtnc manfucciniima quidem dodtrina Chrifti, ubiq; pa- 
ccmj, humanicacem, manfuecudinem, benevolenciam, prbpenfionem 
ad condonandas injurias , humilicatcm, contemptum opum, ac po- 
teacia^ mundan^: iaculcans j, incer Chriflianos. injuftiffimas infidias, 

bellaj, 



CAPOT 11. iT7 

bclla, atqj opprefTiones aliorumextinguere qiieat. Sic ut in nonnuL 
losquoq,- principcs Chrillianos congruat illud Pkuu/nPyrrho. ^uo- 
rum vupidkatesmnpekgti^, mn monsynon vajla finit folitudo, necqaiEu- 
ropamAjiam^dtJpefimt terwmi> circumficrihunf : hi non njidel), uhi contin- 
gunt fie mutuo, ^ junt connexi, quemadmodum ahftmeant fais contenti ab 
injuria. Imo hellum gerunt fism^er, quod infttumijsfiit^ ut tnftdientuf, c^ 
■mvideant. Bxduohmverono?nimhm quafi nummts hello ^ vace utuntun^ 
frafenti^ nonprout ratto fofiulat^fid frout efi exufiu. Ergo uti probi efl 
i hominis rebus fuis contentum alios non lacefierey nec aliena adpetere : 
litacauti efb viri ,, fuseq; falutis amantisjita omnes homines amJcos 
jcredere, ut tamen iidem moxhofles fieriqueant; ica pacem iftani 
!cum omnibus habere, quafi qu^ mox in bellum erumpere poiHt. Er 
fubindemeditandumilludp/i?;^j^///i^^tor;^.l.VL icogcivTmpYi 'dlvva^Q^ 
-mvyi^ ^^av, chc s?Ab^« Tmg Troyn^lg tv ^^'AscQ^. ^amdtu maltsfitfoteftas 
malefiaciendiy nec voiuntas defipitura efi, Add. Hobbefi. de Cive c. I5. §• 7- S% 
Apud Tacitum de mor. German^ invidcnda laus Chaucorum: Populm 
inter Gefmanos nohtliJsimt-iSy qui^magmtudinem fiam malitjuftttia tueri, 
fine cupidttate, fime tmpotentiay qmett fcrett^, nulla provocant hella^nullis 
\raptihus aut Lttrmmtspopulantur.. ld^p'dctpium virtutis acvirium ar^ 
^gumentum efi, quod ut fijprtofes agant, non fer injurtas adfiequuntur. 
\Promtatamenomntht4s arma, acfii res foficat exercttpts°, flurimum virorum 
^equorum^j ^ qutefientihtis eadem fiama. Contra idcm de Chcrufcis." 
Cherufict mmiam acmdrcentem diupacem iilacefstti nutrierunt. id^jocunditis 
\mamtutimfimt : quiatnterimpotemes crvalidos falfiquiefias ; uhi manu 
I Agituf, modeftia (jrpfohitas nomtna fiuperioris fiunt . Tta qui olim honidqui^ 
iCherufict., nunc inertes acfiulti vocantur.- SciliceCs uti eft apud Dionem Chry^ 
foftomum orat.\.deregno: 'mQ HciT^.igzi: vr^kBfx^v Tmpsox.^Ao-pi.sioi^rriiTDig fj.d" 
hms^s9iv dpfiviiv aynv. iis,qui dd hellum gefendum opimeftunt inftru^i*- 
)maximc Itcet in ^aceviver^.. 

CAPUT iir.^ 
IDE LEGE NATURALI IN GENERE, 

I . Tranfttm, 1 4^ OhjeBumjuru naturaliinon pft neceffa* 

^. l>HomtmcHmhru(isftfsnatur£mtteft\ rmmantelegernf»- 

commHne. V f f^6^A^ 



LIBRI 



j, 6, An]m nmrdt ^eo cfim homMus 

co mmme ? 
7.^.p. ^m mmraie non nmtur confenfu 

gentifim. 
to,u. An miUm fmd^mmHmjans ? 
iz.Aft exfins condtti mi^ndiJHinatsiriiU 

eliicefc4t, 
tSo T)s dtB^minereB^ratknU, 
i^^: Qmmnum fmdimemnm], N.pstitftr 

ex condmonehominis. 



t s . Lex nAiUY^fHfidamemdts, 
i6,ij.i% In Hobbejij fsmentminquiYhuf, 
t^.FmdameniHm diUum J.iV. eft fufji. 

ciens. 
2 . Obligatio legis naturalis eft k T)eo, 
2 f . ^Hjidam dicuntuY juris naturalis rC" 

duBive, & abuftve, 
22. An detmimgentitim^ naturali contra- 

dtflinUftm, 
z^. Jurii naturaliis partitio. 




Oftquam igicur condicio homiiiis non ferebat, urille viveret 
exlcx^adionesqjfuasvagovelucimpecu, & cicra refpedum ad 
aliquam normam ederec,- confequens eil, uc difpiciamus dc 
communiffimaadionumhumanarumregulaj ad quamquili- 
bcc homo,ucefl: animal racionale, (hCc componere ccnetur. Eanrre- 
gulam juris feulegis nacur^ vocabulo infignire ufu invaluic i quam & 
iegem univerfalem vocarepoOTis, quod ad eandem univerfum ge- 
nus morcalium fic obftridlum; & perpecuam, quod mucacioni, ficut 
pofici v^ leges, non fic obnoxia . Illa iex quid fit, unde innocercac, quo 
indicioconftec, quidad candem,aucqmdadpolitivum jus ficreferen- 
dum, eocuraciuseftdifquirendum, quodiHhocfundamenco non re- 
ftepofico, qu^ fuperftruuncur, ulcro ruere (ic neceifum. Bcne p/afo 

m Cfatylof Asi ^ii ■^s^ i^f eipx^i 'pravrog 7ttdyfjt>a](^ Tmvll dv^p) rov TrvXvv 
Koyov H Vdj:, p(gjj ttjV iroykriy ijzs\^iu, « i^ opSoog^ «tf ^>j vTroKeijccj. EK&ivyjg 'J s^sjucBd' 
mjg UoLv^gy Tti KoiTcd (p^cdn^ SK&ivp BT^i^sva, Dehet quis^ clrca rei cujm^ 
frincifium fiatuendum dijjcrere multdj diUgentif^ime^ confiderare, utrum 
reBe decernat^ nec ncy qm quidcm fiifjkknter examm^to, c^terajdmprinch 
pumfequi debent. - 

§.2. ICciRomanijusnacur^dcfiniebanc, quod natura omnia m^ 
maliadocuiti quodq,-adeohom!ni peculiarenon fic, Ccdcujmperitiacd- 
tera quo^ animantia cenfeantur. Sic ut ex hac hy pothefi juris nacuralis 
illafinc, inqujebruca asque ac homines comraunicer ferri, & a quibus 
abhorrere deprehenduntur. Ex*quo necellario fiuic, jus dari, quod 
fcominibus ac brucis fitcommune. Qu^ fentencia forcafle profluxit 
cx dogmaceillo, nonnuliis anciquorum celcbrato, de anima univerfi, i 

cujus 



CAPOT m: tfp 

icufus reliqu« anim^ fmt qusedam ^^cmtrfjLdTiti feU particula* ; qu^ m 
jfeejusdemnatursej divcrfasedancoperationes, proutin diverfum cor^ 
pusinciderinCjOrganaq; vires fuas exferendi fortit^ fucrint. Cui CQ^ 
gnacum fuic dogma de (jLsJsfi^vxctxr&iy quod homines & bruta figura 
duntaxat corporea difFerre ponebat, fed animashaberc limiles, atq; 
invicem communicare, vid. F^rgi/. Mneid. VI. v. 724. feqq. Oo^/V. Uetam^ 
IXV. V. 7f ,feqq. Enimvero tale jus homini cum brutis commune 
eruditipafHmrejiciunc; quippe cum jus in cumcadere, absquo ratio 
jcxulac, incelligi nequeat. Et quanquam complures dentur adus ho- 
iminum acq; brutorum inter fcfe fimilesj quibus exercitis homo legi 
, ifatisfeciire dicicur; rcvera tamen magnum incer eos ell difcrimenj 
ouod ex fimplici natur^e incUnacione apud bruca iidemprovenianc, 
[uos homo vehic ex obHgacione exercet, cujus (enfum ifla non ha- 
enc. Unde non fine figura incelHgendi func, qui brutis quibusdam 
nimantibus juflidam, forticudinemj mifericordiam, gratitudinemg, 
ailitacem cribuunc, ideo quod iftarum vircucumfimulacra^quandoq;. 
inquibusdambrucorum a(ftionibus cernantur. y\^.Selden^de.^uteNat^ 
'^gentX, I. c. f . Qu^ enim extrinfeca facie iimiUa videntur, hautquid- 
.quam eadem funt, fi ex diverfo intrinfecus principio profluxcrinf, 
ISed&nulIuminveniturbrutum animal,, quodomnia hominis ofHcia 
iexprimat; &nulium hominis officium datur^ cujus contrarium noa 
iplurimabruca faciant. Quanqo-am apud populom ad exaggeratio- 
nem alicujus fcelcris plurimumjudiceturfacere, fi oflendatur^abifti- 
usmodi fado ipfa quoq; bruta abhorrere. Sic flateX. S. de LegihM^sin 
prohibenda mafcula Venere ad befliarum naturam redc provocari ^ 
pofleait, incer quas cjusmodi f(xdicas hat5cquidquam deprehendicur,. 
Thefcus •^■^w^Senecam.Bifpolyto-. V.^13. Feraqko^i^fif^emrisevitant ne~ 
f^s^Generisij^le^esinfdm jervat^udor. 

§, 5. Conati func equidem aliqui, credo ingcnij magis of^entanv 
di caufa, quam ferio, communioncm jurisincer homines & brutacon- 
quifitisundiq; rationibusadf^ruere; fcdquibus virierudicidudumfa- 
tisfccerunt. Qu^ ex facris literis adferuncur, paucis tecigifle fufFece- 
ric. lUudG^^^^/riX f.fangmnem veftrum a manu cun6li mmalis r-cqui- ■ 
»^4.^; alic^ui in:erprceantur3,«2UQd Deus Vclic ulcifcj necem homini 

iiiatan^ 



X<ro LIBRI II 

jllatam non manii aut telo folum, fed & inftigata in ipfum fcroci bellia. 
Antediluyiumquippe impios homincs feroces aluiilebefliaSj quarum 
ope alios libi non obtemperances lacerarint. Aliqui ita ; Deum homici- 
dij poenam etiam per feras beflias cxadurum. Aiiquiilludtf;-;?;^^^^'/-^ 
i^^^jf, capiunt de hominc tancum^ q. d. nuilus homo c^dem humanam 
impohcferet. lcvit. XVI1I.2|. &XX. if.id'- jubentur equidem befbise, 
quibusvirautmulieradlibidinemabufifuerunt^ interficiper lapidati- 
onem, fine ullo ^tatis difcrimine, vctula vacca., an juvencula fuerit, 
Qiiod difcrimen|amen Ebrsei in hominibus urriusq; fexus obfervan- 
dum volebant;, adeoucfipucrnovenniumnon excederef, nec puella 
triennium, neqi ipfis, neqi befli^e quaUscunq, cecacis ex hac lege mor^ 
tem infligendamaffcrerent; quod ante iftam a^tacem coicum m lege 
interdidum fieri non admittanc. Enimvero id fa£lum non quod 
brutumdeliqueric, fed pa^-cim, nc illud alium forcefuo adfpcduadfi- 
niiiem libidinem irricarec; pardm ne beflia fuperlles hominis fuppUcio 
affed^i memoriamcumignominia femper refricaret. Gr.atiAnm caup 
If . quczjl. I. c. 4. Pccjra credendmn e/ijujft mterfict., quia talifldgitio confami- 
natat mdignafn refricantfactlmemortam. Addit Vhilofuddim dejfccialibm. 
legihm: ne^ariat ahommandum aliquid:, qualianalct foient ex hujmmodipia- 
mlis deteflabilihu^y qu£ nemo honeftm ferat in fuis foJflponibpLS- Si c Deus 
Deut^ron. Xni. if. 1<S, bruca, idololatri^ fane non capacia, interfici ju- 
bec, ad repr^fcncandam delidi acrocitatem. Id prcecerea obfervanc, 
quando gencilisapudEbracosdegenscumbruco rem habuiflet, homi- 
nem quidem fupplicium luifle, bruto aucem niliil mali illatom. Add. 
Mornacim2iA\.ult. D.dejm qmeflud. veldejec. Bxodi XXl %S- lapidandus 
erat bos cornupeta, nonquodpeccaflet, fed parcimne inpofl:erum 
aliis fimilem noxaminterrec, parcim ut punirecor dominus in re fua, 
quia eam negligentcr cuftodiifrec. Quse etiam caufa erac, quod ejus- 
modi bovis carnes non dcbercnc comedi. Etliocmodo pledebatur 
dominos amifHone foipecoris, quando levis tantum culpa ipfiusin- 
cervenerat, fcu quando ignorabac ferociam bovis. Aft fi domimis. : 
• vitium novcrat, ipfc quoq; pcenas capite dabat. Ubi icidem obfervant 
Ebrasijbovcm fuifie occifum duncaxac, quando JudEeumincerfcceraCf 
non qi?ando gencilem. Enimvero inflrumenca alicujus maleficij auc 

^ jnfor- 



- cAmr ni m 

jnfoitiniij ab-okri apiid alias quoque ^cntcs non iniificatum 'fyit_r« 
Sic ex Vswolihemoratiofie contra Ariftocratem^iCJr Mjchiniscontra Cteftfhon- 
tem adparet, ex Achenienilum legibuslapidcnij lignunijfecurimj&id 
gcnusalia, quocienshomicidijini1:rumeRCafueranr,inprytanseo in ju- 
dicium dedu£ta, veluc in poenam. Sic flacuam Tlieagenis, quas cafii 
fuoaliquem oppreflerat, Thafijinmare procrahendam decreverunr» 
vid. pio Chryfojiomm in Rhodiaca p. 340. ^dAX..Moreili. Amhrffim Hexaemeri 
l. V.c, 3. afinorum &equarum.coicus, exquibus muli gcneranair, veti- 
tos vocac, non quod bruca iilo fufcepco pcccenc,fedquiahominibus 
taiemcommixcionem procurare incerdicebacur Levit. XIX, I.p, Vider. 
z.mx!iX:SeldenmA.\.Ant.Mattham decrimin. froleg. C2. S.l.&ahj, Quid 
ii tamcn pro excufandis ICcis Romanis dicamus, ipfos 1 1. §. '^.T>,de 
Juji. ^yfure. vocabulo juris nacuralisminus^proprie uti,pro ordinel 
Creatorc conflituco circa iila potiillmum, quas ad ccnfervandam 
ipfam nacuram, i. e. fpeciem & individua animaHum faciunt. Cujus 
rei argumcncum videcur, quod duntaxat maris & foemin^ conjun^tio, 
fobolisprocreatio,& educatio,n€cnon defenfiofuicanquam iflius ju^ 
ris pr^cipua capita exprimuntur Sicuti & prseter multos alios ifto 
Vocabulo ad iimilcm ferc modum abufus eil InjoVarifinm m tra£latm 
dejure naturalt a Deo rebw creatis conjlituto. Nec non Cartheftm infrimi-* 
\-pijs fhilofofhia. Appofte tamen Plutarchm de amorefrolis : Natura, ficut 
1 tnfl^i^tisjyheflrlhuS} ut Uhrufcisj capnfcis^dkaftrisfrincipiafructmmmtti^ 
um cruda cjr imperfeci-d gignit : ita hr^utis quoj^ amoremfkttu infeint imfer- 
feUumi (y nonfertinentem adjuflitidm^ne g^ uitra utUitatemfefefr^feren^ 
tcm. Homini njero, quemprotuli t^ tit ammaleffet rationeprxditum accivilej, 
JHfiitiamfi^ > leges^ Cr Deumcoieret, urbes^ conderet^ dr amicecmn alijs vive- 
rrt; femtnaqMo^^harumrerumpfaclara, pulcfa^ ^fcecunda inferuit^ ams- 
remfciiicetprolts , fecutainhocprtmaptincipta) qu<& in iffa corforis infunt cm^ 
Jiruciion^. 

§. 4. Aliquiobjcdumjurisnaturalisconilituunt a£lusilIoSj qui- 
jbiis pcr feineftmoralis neceilitas aut turpitudo, qiiiq; adeo infua na-= 
! turafuntdebiti aut ilHciti, eoq^ a Deo neceffariopr^cepti aut vctici in- 
j tcliiguntur. Qua nota diflare cradunt jus naturale non ab humana 
■ taiicum jure, fed & a diy ino voluntario feu pofitivo ; quod non ca pr^- 

X w cipic 



!<r2 LIBRI II 

Gipitauc vccar, qua?per fe ac fuapte nataradebicafunt aut illicica, fed 
vecaadoillicitaj prjecipiendo debira facic. Lege enim naturali qujg 
Vecantur jtton ideo turpia efl.c, quia Deus Vecuic, Ccd ideoDEuM i/la ve- 
tuifle, quia in fc eranc turpia. Sic & quze eadem lege pr^ecipiuncur, 
non idso honefta auc ncceilaria fieri , quia a Deo prEecipiuncur^ fed 
ideo pr^cipi, qaia in fefinchonefla. vid. Gratim l.I. c.i. §.lo. Enim^ 
vcro prg^cerquam quod in obfcnro maneat, hac fenccncia admiffa, qui- 
namdemumfincilHadlus in feillicici, &quoindicio ab aliis adjbus Ij- 
quidaincernofcancur; qu^ icem racioficproxima, quarc iidem cales 
finc % eriam fupra oftenfum 1. L c. %. §. <S. nullos adus in fe effe debicos 
auc iUicicoSj ancequam per legemcales fiant. Neceftpquodahquem 
mo veac illa dubicacio ; fi omnis aduum humanornm moraUcas a legc 
dependec, anoon Deus pocuerit legcm nacur je ita formare, uc contraria 
forent pr^ecepca ilhs, qusejamfunc. v.g.ucinccrofficiahominismucua 
cflecoccidere, furari, mofcchari, cakimniari j incer vecica autem, gra- 
tum animum exhibere, pa6ta fervare, mucuum reddcrc, & fimiHa. 
Heic ecfl fupervacuum ac peculans videarur, qu^ererc quid Deus face- 
re pocuerir, cum conftec quid feccric : camen, fi cui cdam vana convel- 
lerecordi fic^faciie rcponere potcfl, illam dubica-tionem non obfcuro 
concradidioneminvolvere. Nam ecfi nuUa neceflicas Deum adegc- 
ric, uc omnino hominem crearec ; (valde enim jejunc de pocencia DEI 
fenciunt, qui pucantj ipfius gioriajn in obfcuro fuifte hasfuram, fi tcrri- 
colas nunquam condidiirec. vid.Jobi XXXVlll 7.) camen poflquam 
ipfumdeftinafietcrcare animal racionaleac fociale, non pocerat non 
lexnacuralisipficongruere, nonexnecefficacc abfoluta, fed hypothe- 
cica. %i enim is ad contraria officia fuiflec adfl:ridus,non fociale ani- 
mal, Ccd aHa feri & horridi fpecies animancis fuilTec produda, Qua 
Camen nonobftantefirmum manet, ante omnemlegem quosvis adus 
eflc rodifFerences. Nam eo ipfo, dum Deus decrcvic creare hominem^ 
X. e. cale aBimal, cuinonomnes aflus debercntelfe indifferences, legem 
quoq- fimuleidemcQnflicuic. Sedncq; exinde, quod oranes adus in. 
ie ancelegem indifFerenrcs alTerim.us,, confequicur;, Deum fi voluiifec,, 
pocuifie conflicuere, uc b'afphemiis auc contemtu colerecur. Nam- 
creacura fiacionahsj i, e. cui Deu5 iadidic facakaceni res uti func adpre-^^ 

henden=- 



CAPllT IIL r^5 

I hendendi, nonpoteftDEiiM alkcr concipere, quam nonroluniininni-. 

caquadameminencia, fed&fummo inipfsmimperio prasditum. Se- 

. cus cnim inane idolum, & quidvis pocius, quam Deum concipercr. 

Jam autem apcrceimplicat; idem concipere tanqusm eminentjiri- 

imum fimuL & abje^um; quodmihi imperat, tanquam cui pciTim 

recleinfukare; cxercerealiquidtanquamlignum seflimandi eminen- 

tiamdivinsenatur^, &diviniimperij, quoddircde, & per fcconcra- 

riumhujusnotat. Quando igitur Deum talia legefancire non pofle 

idicitur, id non plus ipfius omnipotcntias decrahit, quam quod mcri, 

imcnciri, efficere, ut qua^ fa£la func fiant infeda, nequit. Eil pra^rerea 

i & hoc monendum, fidefinitio juris nacurahs ifli fundamento de necef^ 

faria honeflate, 6ccurpitudine quorundam aduum fupcrflruatur, eam 

non pofle non ficri obfcuram, & vcluc in circulum revolvi. Id quod 

Grotlanam definicionem perpcndcnti fat manifeftum efl. 

§. f. Qiii juris nacurahs procotypum inipfo DFO inVefligant, 
in duas partes difcedunc. Ahj enim primum vcluc foncem ipfius in-vo- 
luntate di vina collocant; qusecumficfummehbera, exinde conclu- 
idunt, absDEolegemnacurse poficmutari, imo contrariumejus pr^ci- 
:pi, quemadmoduminlegibus poficivisfierifolec, Ahj vero infandi- 
tace & juflitia Dei effenciah illud fundari adferunt, fic uc jus nacurse 
; iftam velut c^tz;ww^<« ahquod exprimat. Acq; hinc ^uoq; immucabi- 
I litatem juris naturalis provenire , quod juflitia ac fanditas Dei uciq; 
i omnem akcracioncm atq; mutationem refpuat. Kobis circa priorem 
jfcntentiam monendum videcur, invohmtate divinaquidempofitum 
] fuifle, calc animal, cui lex nacurse congruerec, producerc, vel non. Sed 
jjampoflquam aDEo creacusefIhomo,animal quodcicra obfervatio- 
|nem legis nacurahs falvum efle nequit; inde hautquidquam fas efl 
lcredere, eundemvenelegem natur^ collereauc immutare, quamdiu 
jnatura: hum.anae nullam mUtationem infcrc. Adeoq'; pofita huma- 
jnsenatur^ conflantia, ccH cx bcneplacito divino illa ab initiofic for- 
mata fucric, lex naturar firma, & immora perflflic : fecus acq'; iha? lcges, 
Iqu^ica abs divinavoiuntate dependcnt, ut abs hominum conditione 
jin.univerfum ita neccflario defiderarinon videantur. Pr^tereaper 
hanc fententiam Dcus quidem aucor lcgis naturalis conflicuicur, de quo 

X ;J nemini 



LIBRI It 

fieminifHtio dabitarelTcet : verum illud adliuc m obfcuro manct, m* 
de demum volantas ifta divina fi: cognofcenda, & quo indicio con- 
ilarepofTic. hocvdiliud fublegcnaturali Deum voluifle comprehen- 
dere. AEq; idem incommodum eciam polleriorem fenrentiam eo^ 
mitatur^ Nam ecfi nemo £am impius fic futurus, qui adferere audeatj 
le^em nacuralem concinere aiiquid infe fan£lirati, & juflitia! divinaf 
repugnans: difficile tamen critprobatu, legcm naturalem ira ad fan- 
ditacem & juflitiamdivinam efle expreflam, ut quo modofefeDEUS 
erga creaturas fuas, & pcculiariter adverfus homincs gerit, caHter 
ctiam fefe|homine3 invicem, jubente naturalikge, gerere debeant» 
Ncq; enim adparct, quomodo jus, inter squales natura valicurum, 
exprimipotuerit ex eminenciffimo iUo jurc, quo crcator erga creatir- 
ram fuamucicur.- i. e. quomodolcx, m.utuam hominibus obhgado- 
ncm afFerens, poflit efle fpccimen poteflatis divin^, quae nulla icge^ 
siullaqj obligatione coerceri aptaeft, Qu^ enim ex Scripturis facris 
adferuntur, quodhomo adimaginemDEifieconditus, huc nonfaci- 
unt. Nam &: qui imagincm illam amifFam fatentur, legis naturalij" 
fenfum in homine remanfifle agnofcunt. Inter hom incs fandum fo- 
lemus vocare, qur crafTioribus Ccfc viciis abflinec, & officij efl obfer- 
vans. Ad iflrhunc modum quis fandtiracem Dei conceperit? Juflus^ 
incer homines habecur, cui cordi efl nemi nem Isedere, fuumciaiq j triba- 
ere. Afl Deo udq; jus cft, quod creavitdeff ruendi, edam cum aliquo 
dolorisfenfu. Ncq; vero Deus ulH hominum dcberequidquampo^ 
tefl:, utco negato injuriam fecifTc dici queat. Si quid mortaUbus pra- 
mifitj idfervat, non quod iflis ex promiiTojusadverfus DEuMqusefi- 
tumfit; fedquia magnitudine & bonitate ejus indigum foret, juberc: 
aliquemfruftraabipfo quidfperare. Qiii enim quod promifit non 
fervat, is velfaculcatc prseflandi deficitur, vel ex levitate auc maUda 
bencGonceptumpropGfitum poft defcrfc, vcltcmpore promifli fadr 
conditioncmrerum, qu« tempore prapflandi promiflTcft, ignoravic. 
Qu^ omnia cum imperfe^lione funt conjunda. Unde promilla fua 
nonpoteflnon DEusfcrvare, homo non dcbet non fervare. £thu- 
manum promifTum cadit indebitum: Dei promifla ex mera gracia- 
pr^flancur, Quas rcgulas juflida Dei vindicadra obfervet, f lipra no- 

iirum 



flnimefl captum. Saltem hoc conftat, eandem nofi usq; qcaq; vc- 
ftigia fori humani premcre. Nec omnino abfurde Ariftoteles NUX. e. $. 

/8v]om cwvaTKx-rjovT^g fi^ tt^^KccrtiB^iicLg 'hmh^ovjigi if^t/ cait a^^m, roictvi^iy 
x^kdjagdv^^pH^gj vTsro^.svovmg T^Cpo^s^ f(gJ siiv^vysiiovntgs om Tia^cy^vf ra,^ 
)\d^&s^8g i- Vvi 'j ^cdS-Eo-iv; drsmvv ^' ei ffgjjs^^idvroigvo^is-^ci^^^n romrvv. m 
j uw^fjveg, % civ mv ; rj cpoplinog e sim,iv{^/on &■« 'ex^cn (p&,vAecg cBiBvfAiccg^ 
l^js J*5.aJ ^s TTWf 5, (pcuvoif dv rd 'mB rdg Tr^d^&ig (j>ik^ jc, dvd^M Ssolg» ^ddks 
^t3ioms difs attfihuere debemm? JMflasne? Sed ridicuh fme 'vidsrentnr»^ 
hcommemafacerenty ^ dej?ofita reddere^y at^aliahujtismsdiirJerfecon- 
'trahefent. NunqmdfofteSyMtformdolofafaflmeant, fericlitemur^ , quid 
\meflumfit f An kberaks ? Sedcui ddbunt ? ahfurdum qmffe>fietiam iffts 
^umumr duttale qmdfiam adeffe dicamus. Nam fi temferant&s e^s efje ajfe^ 
merimui, quidndm ejmmodi ejjent? qmd enimpravas cupditates nmha,- 
heanty molefla at^ mvidiofa lam eft. Si demum omnia fenurramti^} quA 
adaBiones attinent, ^arva cjr indigna dijs videbuntur. Caeterum exinde 
quod communeDEo cumhominibos jusnon videatur admittendumg, 
^acile Fclponfio pa^t ab iila exempla, ex quibus aliqui- coliiger© v©i^ 
punt, quafiDEus de lege naturs difpenfaveritj dnm Abraliamum juMr 
lma«Sare filium, Ifiaelitas rubducereTEgyptiisvafa aurea &: argentea. 
iDeo quippc taniquam fopremo omnium domino longe emincntius 
eftjus in fuas'Creaturas^ quamliominiinhomincm natura fibi ^qua- 
lcm. IgiturproprienoneHidifpenfado de legc naturse, quando ho- 
mo per expr eflum Dei mandatum exfequitur jus DeI in homincs, tan- 
quam nudum ipfiusinflrumcntum. Conf. Grotiu^ IJ. c.I. §.ro. Ubi 
arbitror,neminemforecamfimphcem, qui crediderit, quando obje- 
i£him fuerir muratum aut circumflantiis Yariatum, in lege accidifle 
'' ahquam mutationem. Nam quod creditum creditor debitori accc- 
Iptum retulit, nGnampUus compre&cnditur fub ilia lege : creditum efH 
i f eflituendum ; quia creditum effe defiit. In illo autem exemplo^quan'- 
do deponentis bona fifco addicuntur, necf; lex, neqjobjeiHum Icgis 
I mutatur. Lex cnim ita proprie fc habct : depofltarius rem acceptam 
dcbetrcftitucreci, qui rem fuam dcpofuit, autquiinejus jus fucccflito. 
Sic igitur hsec lex non pertinet ad furem, quia res depofitanon efl ipfl- 
tss: neq; addeporcacum^ quia in dominium ejus fifsys lucceiric^. 



\^4 umsXw i 

. idvidenrur cl^cere, wi jm natuvMe duplex ^2jiM'diVi\\xs-,divmum ^ hu~ 
mamdm, quodflante hocmundi ofdme coincidat^ Cum cnim omni juri fivc 
legi inflc obligatioj quceextrinfccum aliquod & fuperius principium 
praifupponit ; non adparet, quomodo cisra abfurditatem ifta Deo 
poflit atcribui. Sicuti & valde dKvpcag dicitur ; DUUMa fe ipfo, aut afua, 
effentia obligari. Ncq^ vero ex Romdn.l. 32. exfculpieris, tale jus in 
Deo dari, Nam cum gentes inteliigere ex racionis diclamine legem 
naturaj potuerint, proximum crat eos inteiiexifle,DLumiegislatorem 
non pafllirum eam impune violari. Igicur ex violata lege naturze 
DEO quidem jus nafcitur, (fl ita ioqui fas) ad exigendam poenam ; fcu 
Deus pofito peccato re6le comminationem fuam in cffeclum de- 
ducit. Ac quis exindc juri,i. e.legi Deum obnoxium concluferit ? Sed 
& ambigue dickm, fapfcmumJf^PEimcreatu^^^as ratwne naturalt innO' 
tefcere ijs^rmct^ijs^ qu<it mter homines juris ^ atqmtatis naturali^sfundaynen- 
ta faciunt. Si enim hic fenfus efl: ; Deum muitis in rebus eo cum ho- 
minibus modo proccdcre, quo i*pfos mortales incer 'i^'^^ vult agere, ne- 
mo contradixcric. vid. Luc^ VI. 5f . Sic Deus pcr legem naturalem 
hominibuspromiifafervareinjunxit^ idem promiflli ipfls fa£la firmi- 
cer fcrvaturus. Viom. III. 4. Bhr. VI. Yf. ig. Ab humanis judicibus innor 
ccntemdamnarivccatjipfefimiliterfailurus. 3. P^r^/^. XIX. ;r.i?<?>». II. 2. 1 
Aft fi hoc aflcricur , Deo non plus juris effc in crcacuras, quam liomini- 
bus intcrfe adhibcre concciTum; clarioribus argumencis opus cfl, uc 
credamus, domino cmincntifllrno non pius efle juris in fervum, quam 
fcrvoinconfervumnatura ajqualem: fcu, un Cm^ terminis utar,^'^ 
recforiumSc£qu4toriumtX2imu{rim coincidere. Sedneccicra anirnad- 
vcrfionem pr^ceriri dcbet, o^xioAidem Autor^.m.fZ. aflerit, Deum de- 
here neceffario kges naturales tanquamjuflas ^Jiimare^ ^ofito c^ conjlituto (??"- 
dinein hocuniverfoj qualemjam effequorMmvis octdis ingeritur : (^nonpof 
fe nen qmcquid ab ijs deflecfit ytanqua?n iniquum aut indecorum agnofcere. 
Nam fine dubiotoperiofa ifia vocabula, T>V.llS dehet necsffario^ majefl:a- 
ti omnipotentis lcgislatoris funt incongrua. Ac nulla lieic deprehen- • 
ditur necefficas, nifi qua: ex divino beneplacico originem duxit^. 
Neq; ratio abipfofubjun^taillamchefin fatis adflruic, qmd omnesres, 

qftas 



CAPUTIII. is^ 

masc&gitatiane mhismagmAnfoJJumm, femfef (^UAnddm i^^mvJeuYelatio- 
\pemhabeantynatamexintrmfecarei natura<f qua a re,faha tatione^fe^a^ 
\raji nonf0teft, Illam quippenaturam, una cum adh^rente relationc, 
ircs non ex fe, verum ex Crcatoris arbitrio habent ; cui flia; voluntatis 
placicumlcxpropriedidaeffenequit. Sic quodinterhomines bcnc- 
ficium ad referendam grariam obflringat j quod pa(3;orum violario;» 
inhumanitas, fuperbia, contumelia licitje nunquam cflc poilint ; exin- 
de cfl^ quod Deus homini fociabilem naturam afllgnaverit ; qua falva, 
jquje ad eandcm quadrant honefta, quse difcrcpant, ilHcita & turpia 
erunt. Id quod neq; commune Deo cum hominibus jus^^neq^i habitudi- 
nem aHquam fcu %i<ny rerum, quas abs divina difpofirionc non depen- 
deat , infert-^. 

I §.7* QuijusnatiiraIcomniumhaminum,autgentium, aucfal* 
^empler.arumqj,& cuidorumconfenfuifuperftruunt, fccuti videntus 
aucorem /^/-v/^^/f /d";^ Nicom.\. c. 10. uhi h^ig^ov (pvuiKov, juflum natHraie 
[VOCatjTs Totvmx^ Tvjv cwri^v sxov^vvufziVi i(^8 r^^o-ASiV tj /uij, quoduhid^ ean- 
dem vim hahet, ^ nenquia ita 'videtm\ velminime. Q^tU^LmRhetof*. 
1. 1. C. 13. dicitr sti "^^, fzuvnv&vjaJi li Tiuv^scj <Pv(th y.otvcv ^Uaiov }(^ oih:ioVy 
Hav y.n^-sfAioLKQiwvioL-s^^ ATiK^^ii^ V, fAfi^E oz'vSiiK'/i, 'Eft enim quoddamyquod. 
augurantuf aut^rofitentur omnesynaturacommunejuftum cjr in]uftum> eti^ 
fmfinulla fcietas mvicemftty nullaj^faciw.. Cicero TufcuL qvdft. 1. 1. Omm 
"^n vt confenfio omnium gentium lcx naturafp'tanda efl. Enimvero prse- 
.|terquam quod modus hic jus natur^ probandi flt a poflcriori, & ex 
jquonondumconflet, quarejure naturseicafitdifpofitumj idemetiam 
irevefaeftlubricos, & infinirisambagibusjmplicitus, Ad confenfum 
kinivcrfi generis humani provocare, idQQHohbefto de Cive c. 2. §j. incon- 
gruumvidctur, quiaaiiashominirarione aduutenri im.pofTibiicforeE 
^contra legem naturst pcceare ; quippe cum ipfo^, qui- utiq; geaeris hu-- 
mani pars efl, in diverfum abeunte, confenfus humani gencris jam fir 
mancus.' Dein quia iniquum fit, naturar leges ab eorum confenfu rc- 
cipere, quieas violant fajpius, quam obfcrvant. Ncc feHcius ad omni- 
j;/;??^^^/^/^«gconfcnfumprovocacur.. Cui cnim omnium populorum 
tamanriquorum quamrcccntium vocabula, nedum morcs &infl:itu- 
jEa fum cognicai Quin nec res fuccedet^fi dicamus,.moratiorum po^ 

puloi^ 



1^0 UBKl II . 

pnlornm conrenfum fufficere; barbarorum nullam bsbendamratio- 

jnem. Nam quse gcns, cui aliqua feipfajii confervandi racio conftat, 

iskrofefcbarbaramagnofcec ? aut qux cancum iibi cribuer, ucadfuos 

moresreliquasomnesexigipoftuiec; quse ab iftis difcrepayeric, eam 

barbaram declaret ? Quondam Gr^culorum arrogancia reliquos o- 

mnes tanquam barbaros defpicicbac. In eum failum dein Romani 

fuccedebant. Hodie pauci quidam populi Europa; id nobis fumfimus, 

ut cultura morum reliquis fuperiores nos fcramus. Aft dancur ex ad- 

verfo populi, qui fcfe nobis longe pra^ferunt. Jamdudum a Chincn- 

fibus Europa^is unus duntaxac oculus relidus, ca^teri coecitads daiiina- 

d. Ncc defunc, qui liceraSs quibus nos excolendis tantam opcramim-. 

pendimus,cavillantur, veluc fubfidium noftrx hebecudmis ;cumquo- 

rundam aliorum ingenia , citra culcum Hterarum, naturali bonitatc 

eniccfcanc. Ncq; femper litcrsc bonos mores fortiuntur comites. Scd 

&qu^damnationesoperofo adparatu inanium. auc fuperHuarumrc- 

rum vehemencerfibiplaccnCs dcfpedisiis,quibusfimpliciorvita dcgi- 

cur. Acqui (^pe apud hos, quamillos, major morum innoccntia. 

Adpoficc ^^/«/^1.2.0.2. deScythis: d^imirahk vidcturyhoc tliis natu- 

Tdm dAre,quodGr£ci' longa fapentium doclrina, prd{:eptu^p^hihfiph0'f*m 

confeqmneaueunt \ cultos^^mores mcult^harbarie collatime juferarh Tan- 

to plm in HlisfTojicit vitiorum igmratio^ quam in his cogmtio virtutis. Non 

pauca quoqi occurrunt apud Sextum Vmpricum fyrrhon, hyfotyf, 1. 2. c. f . 

quasjhuc adpHcari polTinLj. 

' §. B. Quanquam autem ufus multorum populorum efficacius 
paulo|videatur allcgari ad oflendendum, aliquid efle Jicitum, quam 
mrenatursE pracccptum : tamen uc nc illud quidemfempertuto liccat 
conciudere, faciunt infticuta difcrepantia autconcraria celcbriumpo- 
pulorum. Sic ut non male adplicari heic po/rit illud Socratis apud 
fUtonem Alcihiade I. csx «? a-nr^^aiag yi h^AmidX^g K&.nrziCpsvyii^, eig r8i 
THi^iig dvctOs^&^v. Non adprohatos confugis frdceptores^cum advulgtis tere- 
fers. Scilicer Mdt^dLp^^^PiutarchumThemiftode: v'ofji,oi ^lsf^Cpepnanv dv^fid' '^- 
wm'y a Pi^va ^ oiykQiq Ka\d. leges mortalihm dfcrepantesfunt, alijs alia honefia. t 
Er apud Tacitum Hili. $. Ut^ exercitu vario imgvis, moribus, cui civ&s,fom < 
fijiexumi imn/pf^t, diver/i atpidmes^ dr dkd m^fas^ nec cjuid^uam 

illifi' 



CAPUT JII. lS:p 

ilikttHm, Speciminis loco iflhsec funto. Ari/fot. Nfcmr. %€. (S.tradit, 
■qua^dam ejftrat^ circa Vontum natione sjibimuicem infantes ad e-j^ulandum 
wmtuarc, quas ipfe paulo pofl vocat «Asp^V^?, i^£^a)^?5 ngjj f^ovov iri cu- 
jc&^jVw <^mjsg, irrationahiles^fermos, ^filofenfu 'viventes. tujebim de fr£- 
i^arat. h-vangel. 1. 1. c. 3. dum foedos mores per do^Strinam F.vangelij cor- 
re£i:osrccenfeCj interalia enumerac Perfarum concubitiis cum ma- 
rnbus &filiabus, efumcarnis humana?, & jugulationemhberorum ex 
praetextu reHgionis apud Scythas; & quod Maflaget^, ac Derbices 
^roj^inquos fenio confedos ju^ulaverinc, & epulaci fjnti Tibareni fe- 
liiorcspr^cipicarinc,- Hircani alicibus, Cafpij canibus mortuos pro|e- 
cerint devorandos. Qup refcruntur pervigiUa foeda^, adulceriis ilu- 
prisq, mixc), in honorcm deorum, vidimaeq; humanac. Jdem 1. (S, 
C.8. exEardefane Syro : Apud Getuloslexejl^ utfo^mmdi. qmb^xrun£ ve- 
lint mifieantur^ac ^riZCtpue advenis, necide^a maritis accufentuf^ aut adul- 
tera vocentUT]. idem m Baciris ohtinebat, Ccntra a^ud ■Atdhes adulter<e 
emnes intcrmuntu r, ^ fufpecia folummodo ■^unmntur. In Parthia (irAr- 
menia-yquiuxoremo autjilium, autfliam,} aut .calihemfiatremj autinnupam ~ 
fororemiraerfeceriti necaaufaturquidem', lcge namf^itafancittimeji. Jn 
\Atrijs qm aliquidvel minimumfuratm efljapidihm dhruitur. Jn BaBris qui 
\paucafuratnrjjputis dedecoratur. Gr,£Corum fajjientesJj>ecioJos j/ueros fi- 
I qm non vereniur. Multi a^ud Britannos unam uxoremhahenty a^udVaf- 
\thos contra multafoemind unum maritum. Sextm 'Bmpricm Fyrrh. Hjpotyp, 
il. 3. c. 24. uc oflenderec circa curpia & honefta nihil certi effe^ magnam 
lcjusmodi rcpugnantium inflitutorum cumulac farraginem. Ubica- 
]men in ipfo limine gravicer impingic, dum aic: ^p yi^j^ i^' cd%^vy 

IjMrt^oi' '^ fieii <SJ^^vofiov v£v6fji.icQ^ 70 TT^g djipBVoyj^icig' 'Sp^ rs^(j.u^o1g^St wg (f^^cL- 

\oiv f chc cu^^Vj d^' c^g svwmv avvvi^cov. Apidnosquidemturpejimovero 
etiam nefarmm hahetur mafcula Venere uti : afud Germamsjtutemi ut fer- 
tw\ turfe non efi.^ fed unum ex ijsyqudufureccftajunt. Nam eoufq;qui- 
demeiviciodedicierancGra^ci:, uc Vlato de LL/1.8. aliquoc racionibus 
opus judicec ad oflendcndum, fieri pofle, uc per leges id coerceacur. 

i Neq;folosBoeocios abca labc immunesfuiflc, arguere videtur Cornel. 
NeposBpaminonda.c.^. niforrepofterioribus feculis apud Thebanos id 

I cxolcvit, quod innuere vidcntur fequencia verba; ^in etidm afud 

Y Theha^ 



I7Q ! LIBRI K 

Thehdn^s olim h&c tuffe hahltum nonfmjfe cHcituv. Sed quod de Germa* 
nis fubjungiE, idadeoinficetnmeiimendacium, ucmimmfit^^quomo- 
do illud in mentem veairc potueric ulli> qui vcl minimam notitiam 
i/lius nacionis habucric. Addit; Cynicos philofophos, & Zcnonetn 
Citrieum, & Cleanthem, & Chryfippum ^\%vo^i^ia.^ indifferentem ha- 
buille. QLTOsdam Indorum pubHce cum uxoribus congredi turpc 
non judicare. Mulieres corpus proflrituere apud mulcos ex ^gyptijs 
ctiam honoratum -, &quasdamapud iilos puellasantenupdasdotcm 
€x artemeretricia quaererc, deinde nubere. Quin ScoicosdiccFC,a ra- 
tionenonabhorrerecummeretrice congredi, aut quacflu ameFetrice 
fadloahquemfuftentarevitam. Perfas cum matribus, ^Egyptioscum 
ib roribus macrimonia contrahere. Quprum prius Cittieus Zenona 
ratione non alienum dixerat. (Add. idemd^X.c^TJ^, ubi quidem ditflo 
Zenonis ad impudentiam nftiil addi potefl. j Chryfippum permittere 
patremex fiHa, matremex fiha,. &fracremex forore liberos procrear 
re. Piaconem uxorum communionem admittere. Mulcis barbaris 
receptum carnibus humanis vefci ; quod ipfi quoq; Stoici adprobave^ 
rint. Apud mulcos adulceria pro re indifFerence haberi. Scychas Di- 
anx hofpices immolare. Eosdem parentes fexaginta annos prseter- 
greflbsjugulare. Solonislege permifllim unicuiqj apud Athcnienfes 
fihum nccare. Apud Romanos gladiacores perpecrato homicidio 
etiam honore affici, Apud Laced^monios punitos fures non quod 
furati, icd quod deprehenfi flnc. Amazones, fiquos parerentmare^, 
claudos rcddidiilej ut nuUum forri viro dignum facinus edere poffenc 
MuJta deindefubnedicde diveriisopinionibuscircaDcoSjde diverflr 
tace ricuum facrorum, de fepeliendi more, de morce. Pcrtinec quoqj 
huc lucalentus iocus Vhilom Jndd dc temukntia : TiU quo§^ deterfent, ns 
temere credam*M mcer^tis:,,qua,fen€fsrtotu.mothem di-ffufajuntx communem- 
tumGftzcis -i.tHmbarharis in yddicanda- Uj^fHm mducemia, qumam? in/^itu^ 
tionesah tztatetenera^ conjuetudmespatfiay kgesantima, exqmhmuniver^ 
fls innuUo confentiunt omnes ijed fer pngulaS' regiones^ genteSj, civitafestvi'^ ■ 
ms denl^ ac domos^fattem viri dijcfefant a mulierculis:, ^pieri a c£terisj 
Namqu^smohistii^rpia^vidJe^tur^.Hlis honefa : qtia decentiayillis ifidecora. E^ui' '■ 
dtmmnmirorrfimifcdUnea conpifa^tufha) morHm kgum^ utcm£ inda-r 

-> &.arum 



CAPUT la 171 

Uarum firva^ ahincumhulis ohedirehis hautfecm ac dominis at j^ tyramis 
affketat^ ammam contufacola^hiSy nihil magnum ac vivik valens fi<^ere> 
\redit acceftis fimcl majorum traditwmbm\ ^ mentemfmens inexercita- 
\fam,finejcrutatione ac examine vel afftrmat vel negat, Vhilofofhos miroT*, 
'morumfieri^ fimMlantes fi venarimanifefiamin rebm cettitudmem-, cater-> 
vafifn diviji decernunt difjona^ interdum etiam contraria -^rofemodum dc 
vmmbm magntsfarvis^. 

§. p. Sed&aiiud incommocfumcomicaturfentenriamillarn dc 

cruendb jurenaiurali ex moribus gencium j quod nulla videatur inve- 

tiiri nacio, quac nudo jure natura^ regacur; fed qujeiibct ieges fcriptas 

lautnon fcriptas cidem habeat fuperaddicas , quibus utitur, quando 

ipfi cives intcr fe negotij quid habent. Quin & faepe ipfa gentium inter 

jfenegotiacxjurc civili, utriq; communi, aut jure nacurali, fed multis 

Ipofitivis additamentis velut vcft ito, definiuntur. Undc non ita f ax:iie 

leftpcrfpicerc, quid iilar nationes pronaturali, quid pro pofirivo & ci- 

jviiijurehabuerint. Quid quod faepe inoiica diu confuecudo nacura- 

jlisracionis tacicmmenticur? Quaminrem faciciiludap. Herodot.Tha- 

\lia, l)ariw acettos Gr£cos,qvi injuaditione erant, j^ercontatur, quanta pe- 

\CHniavellent defuncfis parentihmfuxta Indorum aliquot morem-, vefei; hi 

^ negahantje ullafecunia adhocfojje indpici : rogavit dem ^a nter Indos^ quan- 

\ tum (tcci^erent ,ut patres defun^os ipf juxta Grdcorem moremcomhurerenf^ 

■' nec foflea comederent : qui vehementcr reclamantes., mehord ipjum ominari 

Ijuhehant. Quin & cancam vim habet ab infantia alicui opinioni effc 

\ innutricum , uc iicec iila faifa fic, vix unquam camcn de eadem dubica- 

j re in mencem veniac iis laicem, queis incra vulgarem forrem efi: ingenij 

i perfpicacia. Arifiotelesprohlemat.ficI^.lS.quafi.d'. Oili^suv nvs^ s^ dpxfi? 

] eAoovjoJi, ligJi o~iq u» avv£&tS-a)(nv, 8^s'H^mv^vvavjoLj rd ^sXUoo. ^ts^P&a^eti^ ^ij 

l U^voiot, 24^ <pci'j\ct. g •ss^cu^ scr&ig, ^udprinapio aliquifthi delegerint, quihm^ 

I injuevermty in ijs nejudicare quidempojjunt, quidnam melimfit : animus enim 

I torufhjamcorruptm ejt propterpravas prajii^mttones. Vhilo Judam de Abra- 

hamo : Inveterata confuetudo plerum§^ tantum pote/l^ quantum natufa. 

\ Etadmaximamparccm mortaiium adpiicari potefl: iilud SextiBmpi- 

yict Pyrrhon.hypotyp.\.^.c.2^, s-Trsje^^sct^o^oqwgr^^ictfliKtJTfipi^crei. Sequitur 

citra uUam opimomm vitA communis ohfirvationm, Quoreferrepoflis 

^Z iilud 



IT2 LIBRI 11. 

illudApbf^iolii.Conmh.Xll^. Ec aliquo modo illud Pkfo^is dcLL; 
1. 7. ex afluetudineefle, quod finifbra manu minus habili quam dexcra 
ucamur, cum natura fere ad ucramqi partem asque fe habcat. Etfi haut- 
quidqaam adfuetudini eas vires tribuamus, ut rationis judiciumeo- 
ufq; detorquere acdcprayarequeatjquoipH impollibilc fic veritatcm 
circa Leges naturales pcrfpicere. Add. Sddenm de J. N. & G. 1. 1. c. (S. 

§■ 10. Cajcerum iftalegum acq; morum apud divcrfas gentes 
difcrepancia finc dubio eciam aliquibus anfam dedic aflerendi j nuUum 
jus nacuralc dari, acq; omne jiis ex ucilicace fingularum civicacium pro-^ 
manafle, eaq; unice mcciendum cfle, Sic triimHoratim ferm. 1. l.fat.%. 
WUitcis jufiifrofe mater^ <&qm. furAinvcntametu'miHfiifa"eAre necsffe 
efi, Temporaf faflos i^njeltsevolvere mmdL lS{ec naturafotcft jufio fectr^- 
nere imqvum, Bividit ut hona diverfis, fugienda petendis. Lace quon- 
damfuper hac re difpucaverat Carncades,' cujusargumenca eoncraxie 
Ba^antipu div. mftit. 1. ^. c. \6. Jurafhi hominespro utilitatefanxijfi fci~ 
licst variap'o monhus ; ^ aj)i^d eosdempro temponhusfepe mutata ; jm au~ 
tem naturale effenullum". Om^jes (^ hominesy (^ alia^s animantes ad utili- 
tatesfuas natura ducenteferri', proinde aut nullam efiejufiitiam'^ aut fifit 
aliqua,fummam effefiHltitiam; quomamfihtnoceretj aliems commodis con- 
fulens. Omnihm fopuliSyqui florerent impenOj (^ Romants quo^ tpfisj qui 
totim orhispotirentm\fi iufti velint effey hoc efty (i aliena reftituant^ ad cafas 
efie redeundum. Add. Grotij prolegomena adlihr. de ^.B.dfC^. A d iflh^C 
diilbl vcnda convcniens cric prsemiccere iWudOceroms ofiic. 2. Inhocver- 
hoj (ucihs,^ lapfaconfaetudofiexit de via,fenfim£ eo dedu^a efii ut ah hone-- 
flo utile fecerneret j^ conflitueret honeftum aliquidyquod utile non effet, ^ ' 
mile, quod non honeflum. ,^a nulla pernicies major hommmn vita potuit 
dfferri. Ec (^uodldem Off. I.3. tradit. Socratemfalitum exfc uri eos^ qui 
primfmh^cnaturacoharentiaopimone diflraxiftent. Scilicet impofuerunc 
ifbiimperitioribusambiguo utilicatis vocabulo, quar duplexefl, prout 
ex diverfo principio ^llimatur. Aliud enim utile videtur atFeduum 
malccompofitorum pravo judicio, qui pr^fcntibus ferc, ac cico tran- 
fituris commodis imminent^ de futuro parum foliciti. Aliud fana ra- 
tioutilc judicat, quse non tantum ance pedes pofita confiderac, fcd& 
quid in fucurumfic inde emerfuru mperpendic. Cui adeo id demum 

vcre 



CAPUT III. r^3f 

vere eft utilc, quod in luiiverfum tale eil:,& addiuturnitatcm facit: ne- 

quaquam autem adpctendura judicatur, momcntanco commodo frui, 

quod rnagnum malorum agmen pofl rcfe efl: tradlurum. Qiiemad- 

modum maligna valde cfl voIuptas,inter fcbriles ardores gelida fefc 

ingurgitareS mox acerbiH^mis ideo doloribus excruciari.^ Facit quoq'; 

hucillud Ciceronis OjJ\l. Inter hominem ^ helluam hoe m4xime tnterefly 

quod Imc tantum» quantum fenfu moveturj ad tdfolum, quod adeji? q^^odcj^ 

vrafe^ts efl, fe accommodatypauhkm admodumjentiens^r^teritum atit futu- 

fum: homo autem-i qui rdtionis eft particeps^, per quam confequentia cernit, 

fnncipia ^ cauftsrerum videt^^arum^ ffogrejfuSi ^ quaffantecefwnes 

nonignoratjfmditudines comparat, rebm^prafentthusadjungit^at^ anne- 

^itfuturasjfacile totius vitd curfum videty adeamtf^ degendam pY£parat res 

necejjarias. Ergo tantum abcil:, uc edam civilia jura intuitu fpurias ifti- 

L1S& momentanc^ ucilitatis finc conftituta, ut vel pra^cipuus harum 

Bnisfit, ne cives ifta ucilitate fuas adiones metiancur. Si quis enini 

Dmnia adpropriumduntaxaccommodumreferre, cicra refpedum ad 

ilios homines, velic, cum cseccris quoq; eandem decur viam infiftcre, 

|ion pocericnonindeemergerc fumma rcrum confuiio, & quoddam 

^elucbcllumomniuminom.nes; quo ftatu nihil hominiinutiHus,ni- 

(lilinconvenientius. Neq; vero mortaHbus licet aliquam utilitatcm 

pngere, qua: non in univerfum valere qucat; cum nemini pcr nacu- 

Um hocprivilegijconcellumfit, ut,quois jureinahosucitur, idemaHj 

jad ver fus ipfum non vicifll m excrccant. Indc fruftra credis, utile tibi 

pfle, aliorum labore parra clam aut per vim cripere \ cum ali j & refifl:c- 

fe, & pari adverfus re licencia uci poflinc. Aut expedire cibi datam fi- 

em faliere, cum tua in tcipfum exempla redire queant. jfecratcs Are- 

agiticp: ^fifidemcontra^uurM violarent, eos pauperibtis cenfebant pli44 

ocere, quam opulentis. Hos enim.fdefnerent clientelasfbi adftftere, pa'>*- 

is rcdttibt^Jpoliatumiri': illos., fi deefent^qm opemferrent ^ extrema inopia 

lahoratutos. Idem orat.de pace^ fundamentum confiliorum fuorum in 

ocollocat,uccivibus fuispcrfuafum fic, iTjVpt!^' vi<^-x}av c^(psXifiu)ri^v kj 

£^<itx.Asct)TE^jV Hvcu 'XTf^TTDKvTt^ayfjLoavvyiq, tiiv jj oiy.cnoavvriV ttjc domlctCsTy^v '^'T^H 

oioov 3m(xs\eic(,v TTjg tt2v dT^KOTfmf cJ^SvfjLicL^» p/t^ utilitatis ^ luCri effe in 

\ranquilltt4tequamin conatufupervacaneo multarumrefum : ^juftitiam 

Y 5 prdJlAfe 



174 J^IBRI a 

^rajlau m]uni> faamm^ nrum mrdm ^ppe ntiani alienarum. Neq; ctiam 
cH:, quodqiiisrujepocencisecancumcribuac, uc fibiab aliispariareponi 
non poile credac. Omnis quippe poccncia ex conjun^lione cum aliis 
hominibus refulcac, quos fola vi nequidqoam concinueris. Igicur {| 
omnia licec ucilicace iila fpuria meciri, edampocencifIimicujusq;falus 
tociesinlubrico verfacur, quociesulli uciicyidecur ipfumperirc. Adc- 
oq, non juflicia, fed injuftitia revera cft fumma ftulticia, qusc neq;in 
univerfum, neq; ad diucurnicacem prodeft, eciam fi cui malicia fua ali- 
quancifperfucccdcre videatur; &ipfam falucem hominis, quse foci- 
ccace concinecur, ic everfum. Idq'; non in fmgulos duncaxac homincs, 
fed&inincegras civicaces congruic, quarum nolla ha^lenus cam copi- 
ofa auc firma excicic, uc aharum amicicia non indigucric,necfalcema 
pluribusconjundtislxdipocueric. ^MntUiam^s-decUm. 2ff. Nunquam 




f' 

epK^v^laif^^-il/iL^Q^evov^vvafAn^l^sCcuxvKTyjmcS^ ^ NonJieripoteJlyUt perinju-^ 
rias, ^ peiyuria^ (^ mendacia jlabilis potentia comparetur. Confpirant 
cum hifce, quae quondam circa jufliciam Epicurus cradebac, ccflc Gajjen- 
dovhilof. Bpicurijyntag.part. 3 . cap. 24-. & Zf- juflitia non modo nunquam ns* 
cet cutquam,fedcontrafemfer atit aliquidtum 'vifitai ati^ naturap quod tran- 
quillet animos\ tumjpe nihil earum re^um defuturumi quasnatura non de-^ 
pravata defiderct. Cujus in mente injuflitia confedit, hocipjo quod adeft, non 
fotefl non turbulentafieri : etfivero ?noLita quidjiam ejlj quamvts occultefe- 
cerit, nunquam tamen confidet id fore fempcr occultum. Cumj^jufiitia ad 
commune bonumfit excogitata, necejfe efi, jm Jeujuftum, quodjpectaty tak 
quidpiam (tt j quodfit omnibm ^ fingulis y qm participes funtjocietatisj bo- 
num. Bt quia unusquisj^ idy quodfio l efi bonum-i ^atura duce exfetity necejje 
eji td, quodefijt^feujufium quidpiam,fecundum naturamfit^ acnaturale tdeo 
dicatur. ^uodnihilaltudeft, quam teffirautilitatiSjfiueaj confiirantibtii 
'votis propofita utilitas, ut homines ad invicem nej^ Udant, ne^ Udantur, 
at j^adeojecure degant \ quodut bonum ^ utile <?/?, ita qmsj^ natura duce \ 
expetit, Rcfi qu^ poil: de ucihcace apud diverfos diverfa, & inde juflo ( 
variabiU fubneduacur, non dc jure nacurali, fcd civili duncaxac poflinc 1 
^dmiici, Breyiccr Qigdom Smlm l XXY. ^clog' L npicHm in lihro, quem 



CAPDT IF: 2/t 

fAtasioUnniUmfcnfpt, vuamiumjnfiitia conjunBam^€)^tufhaii6ne va-' 
urep*omnmt : injullamvero ferturhatione quam flurima refertam ejje^ 
jPorro quantopcre a communi yelut lenfu abhorrcat, omnes aaiones 
bx utilitate, juftitiac contradiftinda, metiri, nemini nonconflat. Ad- 
pofite nihili aUas Sophifta Protagoras apud flatonemfretagora : In e^- 
terisfacultatihm.fiqms fejaBet^^ma quod tihicen oftimusfit-^ cu?ntamen 
\n eo tpfefit rudis, audientes huncaut rident, aut ei indignantur. Vropnqm 
yero ut mfanum admonent, ^ increpant, Contra vero injuflttia accidit. 
^amUcetfciant altqui quemfiam injufium ejfe, tamenfi ille^ hoc cor^im nefii' 
mtihm fateatur^infamre eum exiftimanty neg^fatefaciendam cenfint inir 
piitatem, imo femferffi^e ea fraditus fity five non^ jufittiam ofientandam : 
-um veraquinonftmulatjufiftiam delirare, tanqvam oprteat unumqvemi^. 
fut iftimp a rtieipem ejfcy aut ex ho?mnum coetu exterminafi^ ^^ymtiUanm 
\nflit. Orat. 1. 3. c. d..Nec enm quisquam tam mafm eft, ut malus videri velif. 
6ed & divma providentia tani peflilentis dogmatis aflertores ipfo- 
jjventu fatis arguit. Ut ex infinicis exemphs unum dunraxat aut alte- 
:um attingamus ,- Lyfanderille/^ij^i^tf verfijus, (^flerag^fiaudihm mi^ 
\cenSyjm^mfolaponmsutditate; qui veritatem msndacio mhih mdioren^ 
^ehat^fidutriusrj^pretium^ dignitatem ufu dcfiniehat'y qui fueros tamx 
Yifos facfamentu decip dehere jadavitj uti efl apud Plutarchum hacon. 
)t^htk anfirmiorifundamento fortunasfuas fuper/lruxit, quam il 
pmniaad veritatem &honeftatem retuhflet? vid. Corn elNefos Lyfan- 
f/m Sic Agefilausjquiahasinomnifermoney>/?/>/^»^decernebat 
fmniumprincipemvirtutumyquippe cum fortitudmis,fi adfitjufii^tiay mlius' 
^tufmi fadum Phoebid^, Cadmseam occ upantis defendit hoc colore.- 

uovi KaAu)g ex,^v cw^^etTi^sc2^i nav firj^eig icf AdCc??. Ipfim fa^um ■> quatenm 
fx.ufuforet^fteBandum,. Nam qu£ ejjent e repuhltca ha€edamoniofp:my ^ 4j> 
)it nemdmandety dehere ultrofieri. Vcrum an non id ipfum fatlum ocea- 
Qonem prasbuit,ut Spartani imperio Grxcix exciderent-.?^ 
■ §. IL Hispofitisfacilemhabent, quseobjiciuntur,argumentafb^ 
lutiojnem. Ineptaefl: concluflo; civitates fihidiverfajura fiatttenmf 
\ro ratwne utilitatvs, ergo non datur jus naturaie & perpetuum'. Omnia 
^uippe jura.civiha.faitempra;cipuajegis naturahs capita, quibus falus; 

sene^^ 



ITS LIBRI II 

generishiimam cofttinetur, praefupponunt, aiit inckidunt; qusc haut- 
quidquam deftruuncur per illa,qu5e iflis fuperaddi peculiaris fingula- 
rumcivitaciumucilicasrequifivic. ym'a poenalia, feu iandiones poc- 
nales, metuiniuflt mventa admiccimus, fcilicec poftquam nuda legis na- 
turalis diflamina non fufficiebanc reprimendas hominum malicias. 
Quodvero Horatlm negabac nacuram poflejuflorecernereiniqvumj 
idconcedimus de illanacura, quamhomo cum brucis habec commu- 
nem; per quam bruca uciq; fenfu percipiunc, qucC corpori conveniahc, 
quas noceanc, cicra camen honefti auc turpis intelledum. De nacura 
racionali illud negamus. Quod Cameades argumencacur, Komanis, ft 
jufli ejjevelinty idefijfi alienarejiituant ad cafas fore redeundumi igicur ju- 
fticiamefleilulciciam; id fpeciem aliquam ad vulgus habec, penicus 
infpicientibus nihil folidi concinec. Nam cum ahis liceac id juris in nos 
ilacuere, quo ipfi adverfus alios ucimur, fane hautquidquam utile eft 
aliena per injuriam rapicndo, alios ad noilrarapienda invicare. Kz in 
dcfiniendo ucili non refpiciendum eft, quid huic vel iUi ad tempus cum 
aliorum decrimenco videaturconducere^ fed quidinuniverfum &ad 
pcrpecuitacem cxpediac. Sic ponamus aliquem ex peculatu magnas 
opes cumulafle. Huic ftulcum videtur injufte rapca refticuendo ad 
priftinas forcunse anguftias ulcro {q.^q revoivere. Ac ubi poftea prin- 
ceps deprchenfis furcis eas opes fifco adplicueric, prave folertcm col- 
le£lorem pacibuloaut carceri mancipavcric; credunus hunc fapicncius 
forcunam fuam fundalTc, quamqui modicare.innocenccr parta, con- 
tentus efle maluit ? Sic ncfcio an fatius fuerat urbi Romana: intra mo- 
dicas&jufte]quacfitasopesfubfifi:ere, quam poftquam orbem diripu- 
ifiet, in fua vifcera fsevirc, & enervem truncum Gouhis, Vandalisq; 
laccrandum proftituere. Scd nec ad reliqua Carneadis argumcnca, 
quse Laciantim 1. d. adfert, operofa refponfione opus cfi:. Si quis enim 
fapiencis putat, venditorcm peflilenciam sedium difi^imulare, ut eo 
pluris illas vendat; eciam fapiens erit emtor, qui numos adulterinos 
pro bonis dcderic, aut venditorcm , compcrta fraude, magno malo 
madaverit, Deniq; an in naufragio robuftior imbecillioritabulam 
cripercj in fuga faucium intcgerequo deturbare pofiic, ut ipfepotius 
quamalcer feryctur; alio loco crk difcuticndum. Id duntaxatheic 

inonu- 



CAPUT III. iry> 

inonuifle fuffecerit; quodpernecefHcatemj animiq;eximminentepe-. 
iriculo conflernationem magis excufatur, quam adprobatur, hauc- 
jquidquam incommunem agendi rcgulamefletrahendum. 2id.d.Autor 
\deprmcip.jujli & decori p. ll^feqq- 

§. 12. Idem/^^/d?r ^^^rw/^>y^/^(2f^«?r/in:hacviajusnaturale 
ihveftigareinflituic. Principio pr^fupponit, De^^m ejfi^^ mundHm con- 
dtdilfemJA^lentia ; dc quo nemo fanus Ikem movebic. Addit, 'Emdcm 
wtuusjuflitiA ^ 'ueritatis exercere "velle in mundi regimine. Pf! ^S- 'v. ult. 
•Enirpveroprarterquam quodvix videaturvcritas&juflitiadiviria ad 
modum virtutis rcde concipi, etiam illud fatis manifeftum efl^ juftitiaf, 
quxDfiotribuitur, cfrelongealiam indolem, quamejus, qu^mortali- 
JDusefl invicemexcrcenda; cum illa denotec modum, quo emincn- 
tiflimus juxta ac optimus Creator creaturas imperijintclligentes mode- 
tatur ; hsec vero inrer pares natura, eidemq; fummo domino fubjedos 
•ocum habeat. Juflitiam porro tam divmam, quara humanam eodem 
[nodulometiendameffe,hautquidquam inde ftatim evincicur, quod 
Ln facris liceris f^pe ad exemplum DEircvocamur. Luc. VI. ^6Mattk 
^,44. 45-. XVIII. 53. quippe cum in iflis locis argumencum a minori 

fdmajusdud:umvideacur. Ex hifce poficis concludic: Deum incre- 
ndo mundo fibijinem fropofimjfi : ac medta tnfie haherc a^titudinem adfinis 
\onfi'ecutionem : deniq; hominem non im^une laturumy ftdeviat ab ilio ordine, 
^uem ab hornint ohjervari vult Veu^ in confiecuttonefiniSj qu€mfibi,(j' ho- 
minipropofiuit ; ^pr^nmlo afificiendum^ c^ui vitam dr mores inftituttjuxta of- 
dinemaUeofr^ficriptum; jujiitiamquippe Bei mhil aliud innuere^quamfce- 
narum (Jpprizmiorum lcgittmam dtftributignew, Ubi nefcio an ullo com- 
modo fenfu diciqueac, Deum fiibi ^ hominifinem aliquem communem 
\onflitutfiJe^ aucordinemillum homini conflitutum, id ef]:, obfervatio- 
pem legis naturalis produccre fincm mundi a Deo conditi. Sicutinec 
illa, qu^fequuntur, facilequisdigeflerit j naturalemin Deo necejittatem 
hvmtnibus imponere necefiitatemfludij virtutum,& fiug^vitiorum. Ve- 
irumfivelmaximc iflhasc omniadarcmus, ac cruendo dein juri natu- 
jrali talia fubftcrneremus efFaCa:^2^-f r^;^^ naturafiua itafiunt comparata, ut 
^nem increationemundi aVeo intentum impediantyillaommajure naturali 
yrohibitafium:qmfUff£ autemiflius fiunt natura^ utftne ijs tdemfinis obtineri 

Z non 



I7S LIBRI n. 

n6np6^itAtt46mmd)urenatui/^dijuntm^sf4td : noncf um tamerx liquido 
& di/liniflc incelligcre datur, quam neccilariam relationem finguia 
^ris naruralis praecepta adeum finem habeant ; cumilleipfe finis non- 
duni fat dilucide fit dcfignacus. Sic v. g. operofa admodum dedudt- 
©neo;3usfuerit,utintelligam^ finc bonorc parcntum non poflcobti- 
neri finem mundi conditi; autfurc<um eidem fini repugnare." Quin 
nihil agit, qui intragcneraHa ejusmodi vocabula hacrec, nifi propiorai 
& magis diftincfa principiaadfumferit. Igitur intra tenebras adhuc 
relinquicfundamentumjuris naruralis, qui nihil aliud quam hoc ingc- 
niinare novit : cum mtmdm in ftfientU fit ordinatmy ^ homim fartes 
agendt m hocuniverfo apgnata fmt : orda ille necejptrio-hamim mdicare dehpi 
quodnamcujm^^ in^agendo fit offciunL^ 

% 13. In eo pleriq,- conveniunt, jus naturalc ex ipfa homirris ra* 
tionc eruendum, idcmq,- adeo ex iflius re£le fe habentis didaminc 
profluere. Dia Chryfojlomm orat. X. quse infcribicur ^^yi?ri;Af . vivsxoih 
yjcticrril>am (TsrivT^-) onmi ir(^ciicjsov e^ny^t^lTfug» Mentemhahens Jcies extemet- 
iffo^ quidtibijit faciendum, & quomodo. Qup nominc ctiamfacrse liceraB 
eandem cordibus hominum infcriptam pronunciane. Ubi illud mas- 
nifeftum judicamus, etfi divin^e literse liquidius cognorccndojuri na- 
turali plurimam lucem adferant ; illud tamen etiam cicra iflud admi- 
niculum per vires rarionis, homini abs Creatore conceflas, & adhucfu^ 
perfticisjpoffe invcfligari,&folidedemonfl:rari. Quam ad rem tame» 
vixneccflariumarbitramurprajfrade contendcrc, animis hominum 
ab ipfa nativitatc congenita, &: velut imprcfla efle juris nacuralis faltcm 
gcneralia prascepta, admodum difl:in£larum, &a£lualium propofiti- 
onum, quse ftarim atq; ufus fermonis acceflcrit, citra ultcriorem infor- 
mationem aut meditarionem abs homine pofl[intcxprimi. Hseccnim- 
gratisfingifaciledeprehendet, qui curioflus puerorum cxinfantiliin^ 
fciriapaulatimemergencium profedus accuratius obfervare infl:icuci 
ut. Qu^e a plerisq; nimis preflc urgetur phrafls Koman. 11. if. figurata . , 
ciT:; aGnihiMudnotac, quam liquidam, altaq; mente repoflam co'- • 
gnicioncm,&dequaquis in confcientia fua^ convidus fic, undccunq; [; 
demum eademanimo impreflafic. Sicut ^m-s^ Jerem. XVill. tahulis i 
mdmm f^Jc^^pt adk>\imm peccacaj.ad«alia uriq; , hautquidquam ab ipfa ' 



€APOT m; XT^ 

tt^tmiftativltateefafliecognita. Add.UrAtp. Sic qnodetiaminpu» 
cris,& rudi vulgo magna dcprchenditur facilitas ^quum ab iniquo 
jdifcerncndi, idcxadfuctudincprGVenit: dum a teperis annis,& fi:a- 
pim atqj ufum al^uem rationis exferunt^ vident bona probari, mala 
Improbads &illalaudem, ha^cpoenam fequi. Quorum qyotidianuni 
ibxcrcitium^&totiusvitse communis compages ad i/tum modum di« 
feefta, ita animos difponit, utpaucisdubicarefubeat, an alitcr iflafieri 
poflfinc. Verumfiquisaccuratiusifta coeperit expendercj deprchcn- 
det, mukarum rcrum rationes rcdderc oppido quam difficilc cfle, qu« 
a vulgo tamen expedite, & citra hasfitadonera obcuntur. Exempli 
\ozoAuth(frdeprifictp.jpJii c^ decori afFerc : [iqmfiam infMrto defrehenfiis 
Tit, omnts multitudo ammo c^ virihm annititur furem com^rehendere : Jl 
^fieitem q-uispam irafeTcitm homicidium fer^etraverit^ omnesejm Itherta- 
temoptanf,nullt^faltcmoperam fuam Itbenter ad illum caftendum commo- 
Ut. Rationem vulgus ignorat j quse h^c eft, quta flu^^ericuli cuivis 
xfure, qui cujt^vts jortunas rapere mtendit, quam a tali homictda^ qui m 
^umtdntumexcandmti aquo lacefitmfuerat. Igitur hoc fcnfulexna- 
bralisnobisdidamenredl^e rationis aflcritur, quod intelleduihuma- 
InOeafitfacultas, ucex contcmplatione conditionis human^e liquido 
ijpcrfpicere polTic, ad normam cjus legis fibi necefiario vivendum : fi- 
imutq;invcfl:igare principium, exquo ejusdempra?ceprafolide& pla- 
ijie demonflrari queanc. Keq; obflat, quod qua ratione prsecepta le-= 
•^is naturalis arcificiofe demonftrentur, a plurimisignoretur, autnon 
tapiatur ; ac pleriq, ex adfuetudine, aut vit^ conimunis cenore legem 
barura; addifcere & obfervare fbleant. Nam & ab artificibus quotidie 
irnultacxerccrividcmus ex imitatione, autper inftrumentorum com- 
Ipendiay quorum demonftrationem ipfi quidem ignoranc,neq; minus 
jtamen iflalBathematica inventa vocari queunt , folidiflima ratione 
tubnixa. Ex hifteetiam liquet, unde reditudo rationis circa eruen- 
ijdum jus natursB fit mecienda; feuunde confler, an didamen aliquod 
|re£ta:, an vcro pra^^rae rationis fit. Nimirum illa redse func racionis di- 
jftaminaj, quajexprjmis & veris principiis per bonam confcquentiam 
deducuntur. Contra prav^ rationis didamen cfT:, ubiquis velfalfa 
principia ponit^ vel pcr ctffv7it,oy(Ti^v falfas conclufiones format, Ouo 

Z 2 obfer^ 



m LIBRIIL 

obfcrvatonone/lampliusmetiis, ne quis cerebri fui male purgati de- 
liria, aucincomporicam animi cupidinemprolegenaturali vcndicare 
pollit. Nam nequidquam adracionemprovocatj qui aflerta fua ex 
legidmis principiis demonflrare nequic. Qui autem per ingenij he* 
becadincm demonftrationes nedereignorat, valde impudens cft, fi 
fui cerebri di6latis, quatenus a receptis (ententiis abeunr, aliquid tribu- 
endumpoflulaverit. Sed & indolem demonilrationum incelligenti- 
bus facilepatet, principianonfoiumnecefTario vera,_&primaeflede- 
bere,fedenampropria, &velut domeftica huicdifciplinse, dequaan- 
quiricur,&itaperfpicua>utanimus, percepta ex illis aflertionis caufa, 
placide adquiefcat, nec, ulterioribus probationibus Lmmineat Con- 
traquairLlegem gcnuinaf cd^ rationis didlamina eUciendi impegcrunt 
nonfolumilli>quorumfundamenta juris naturalis hadenus difcuiH- 
mus; fed & qui credunt, fufficiens felegijs naturalis fundamentum 
conflicuifle,fidicanti honeflatemnaturAlem confiflere in concordia ratio- 
msX^adpetitm^ c^jm honefiatisnor?nafit excellentia^ dignitm humam 
n.atura^^_finis ille nobUifstmm jpropter quem videmur a naturainuniverfi 
hujmpoffifiioncm immifii. Nam fi velmaxime ficargumenter ; hjEC adio 
congruit cum excellentia & dignitate hominis, ergo efl: honcfl:a,& ideo 
facienda ; nondum adeptus fum Hquidam & diftindam fcientiam, cui 
mens mea. firmiter queat adquiefcere; fed in obfcuro adhuc efl:, in 
quonam illa cxcellcntia conflflat, & quse caufa fit, cur ea homini com- 
pecat. Sicuciflquisfacerdoci dicat; nondecetteinganeis&propinis 
Volutari, quiahoc repugnac dignitati facerdotis; verum quidem di- 
cit, fed non ideoulcimam racionem, &poft quam dubio non ampli- 
uslocus fit, fyi^\:Q{^it.Con?.Rachelimprolegom.ad offic.Cicer. §. ^g. y^^^. 
Cseterum quanquam non cujusvis fit, legeni naturale arciflciofa dcdu- 
dlione^ex principio fuo eruere ; m. tamen omnibus hominibus, ufu rati^ 
onisgaudentibus, illa cognita dici poffit, fuflicitj quod faltem medio- 
cria ingeniaeamdemonftrationemfibi ab aliis propoficam capere,& 
cjusdem vcritatem, collata natur^ fuae condicione, liquido perfpicerc 
queanc. Vulgo autem, quodlegem narucseex popolari informatio- 
ne, ufuq,- publico haurire folec, adejusdem cercitudinem faciseffede- 
becaucoricas fuperiorwiijqui illud in civicatibus excrceri curanc; & 

quod 



CAFUTIIL 181 

qiiod ipfi rationes probabiles derintjquibus ejusdem A^eritaslabefada- 
fi, aucconvellipofriti & quodprEefentem ipfius utilitatem quotidie 
ideprehendit. Pro facili quoq; cognitionc ejus, quod jus naturale di- 
\ddt2Xi Hobbefde Cive c^. %2<S. S>c Leviath.c.i^. liancce regulamcom- 
'mendatj utcumquis dubitetj id quod fa^iurtk in altet^um fit:,jure naturMi 
faB-urmfit, necne^ ^utet fe effe in illim alterim loco. Hoc modo enimubi 
amor proprius, & perturbationes,qua? unamlancispartem vehemen- 
ter premcbant, velutin altera lancem translatse fuerint, quo ratio ver- 
gat facile adparitur um. Quae regula ab ipfo Salvatore noilro confir- 
matur Matth. VII. ll.Mofchm Idyll. V. giey^-ie r^g CpiXsovJa/;, h' vjv (piXinfi, (pi- 
Kfi<Be. Diligite amantesy utfiametis redamemmi. Ariftoteles apii d Dioge- 
??^»/ Z.^ w;2/;»j rogatus erga amicos quales efle debeamus, dixit : c^g «V 
ev^oufji^sQa. dvl^g tjfnv w^gCpsps^B^. quales eos efganos effeoftammA. I. & 1. ult. 
D. qmdquisjuris in alterum.. Seneca de Ira \.:^.Eo loco nos conflituamm^ quo 
illtefty cuiirafemur.nunc facit iracundosiniquanoflri^fiimatio:, ^quczfa- 
cere vellemmj^atinolumus,. Eam tamenregulam sharrok de officijs fec. 
Jus Natura c. 2. n. IL eo nomine umverfalem non cenfef, quod alias 
judici dc latronibuscalculura laturo^ illi fmt abrolvendi, quod fme du- 
bioiflehorum locopofitus vitam fibi donarifit optaturus; autquod 
cuivisindigenti, quantum pctierit, dandumfit, quiaipfeindigenshoc 
velim ; aut quod fervo meo calceos purgare debeam, quia hoc, ut mi-= 
hi faciat^ ab ipfo poftulare foleo,. Enimvero facile fibi confiabit ifl- 
h^cregulajfi obfervetur; non unam duntaxat^ fed utramq; fimul 
kncem efleconfiderandam; feu non id folum expendendum, quid 
mihiplaceat, fedetiam qujealteriobhgatioautneceflitas mcumbat,& 
quid ego, falvo utrinq; ofKcio, ab altero pofl:uIarequeam. Fatemur" 
tamen idpr^eceptumprofundamentaliaxiomatelcgis narurahs habe- 
rinon pofTccum fitconfedarium ilhus legis de jequaHter habendis 
nobifcum ahishominibus, adeoq'; a priori demonftrari queat... 

§. 14. NobisnuIlaviapropiorvidctur,&magisadpofita, adin- 
Vefligandum jus naturalc, quam ipfam hominis naturam, conditio- 
nemq;, & inclinationes accuratius contemplari. Sivc enim adpro- 
movendam ipfius felicitatem, fiveadcoercendamejusde maHtiam, in" 
j propnum exitium erupcuramj.Iex illa homini efl impofita 5 non fcH- 

Z 3 cius 



tSt LIBRI E 

duseadeitiadciircecitf, qmm pcrfpcdo, qua ipfe fubfidio, qua frena 
opus habeat. Id igicur primo homo habec commune cum omnibus 
animanribus, queisfenfus fui ineft, uc reipfum quam maxime amec, 
feipfum ftudeac omnibus modis confervare, qu^ bona fibi videncur 
nicacur adquirerc, mala repeliere. Eciftcquidcm cujushbec crga {c-, 
ipfum amor regularicer cam vaUdusefl:, ut qujevis inchnacio erga 
quemvis ahuni hominern ipii ccdac. Equidem videntur quandoqj 
ahqui ccneriore adfe£lu ahos ampledi, quam feipfos: acmagis ifto- 
rumbonis, quampropriisgaudere, magisq;eorundcmmaiis, quam 
ruis in dolefcere. Sicuci CarthejiM^ de falmmbm c. 82. ait ; amovi quo fef' 
ffir bmm farcmmfaos liberos, adeo purrn eftyUt mhilahi jjfis cmfequt cfip- 
ati nec eos aliter fojiidere veltt , qnamjam hahet \ veliilts jungt arBiiu, 
quamjameji; fedeos confideranstanquamaUos fei^foSi qudirit eorum h$mm 
tit fuumfroprmm -y quinetiam majort cum cura, utpote cnm concifiat fe ^ 
ilbs unumtotumconftituerei cujus melior fars iffe non fit j fafe eorum utili- 
tatemfuA ff^fert, nec metutt fe ferdere^ ut eos fervet. vid. 2. Samuel 
XVIII. 33. Enimvero pr^cerquam quodhocnon fic perpetuum, eciam 
idcofsepemala hberorum in fe cransiaca vellenc parentes, quod crc- 
dunc, 'k£z mchus ea fuftinere , quam iftos pofle; auc quod illorum 
secas vita fit dignior. Sic & bonis liberorum tantopere afficiuntur pa- 
rentes, quod glorise fibi efle judicent, tales genuifle. vid. Luc. XI. zy, 
^ui tanti talemgenuerefaremes. VirgiL Ej\. I. Sicut vicc verfa Epami- 
nondascorum,quaeipfieveniflent bona atqjcommoda, omniumhoc 
fibi ajebataccidiflc jucundifl[imum,quod utroq; parente vivence La-> 
ccdxmonios ad Leudra viciflec. Plutarch. Afofhth. Sed & mulcos pro 
aliis fac sequo animo morccm oppeciifle conftac, quos pecuhari aflcdu 
profcqvutifunC:,autquibus fefc pcnitus devoverunc. Quibuscum ita. 
fefe jun£los atq; unitos inteUigunt, tanquam minorempartemtotius, 
eoqjfcmaluntperderCjUtaiterum-tanquam majorem partcm confer- 
Vta. v\6..Carthef.<i.\.z.$'^. DcSolduriis Cd/ardebeiloGal/ifo.l.^. Qua- 
les devotiones adhucapud Japonenfes frequcntari teflacur Franc Caf" 
ron. indefirift. Jafom^c.y. Verum tahbus jadlantia fidei & aflTcdhi», 
atqj^inde orta gloria ante omnia habecur, quxq; adeo ipfa vita bcne 
cmi judicacur. NonnulU quoq; per impacienciam vicam projiciunt, 

tanquam 



CAPOT Ht • tB3 

ranquam fibi deinceps 'accrbi/!iniam futuram cxtifK^oco, in"quo0- 
^nnem fuam fpem collocaranc. Sane quicquid pro aliis homo ifacic, 
iiii nunquam oblivifcitur > & communem hominum affc^tum bene 
I cxpreflic Saranas apud ^ohm IL4, Prsecer hunc amorem fuij ftudi- 
umqi feipfum omnibus modis confervandi, depFehenditur quoq^ m 
bomine fummaimbccillicas, acq;naturaH5 indigentiaj uc fi homo fo- 
lus absq^ uUo auxilioj per alios homines acccdencc, inhoc orbedefti»- 
tucus concipiacur, vica ipfi in poenam data videri poflir. Manifcflium 
quoqiefl, poftdivinumNumenhomini non plus fubfidij, acg; fpla- 
dj pofle accedere, quam ab<ehis hominibus. Quicamen iidemnon 
Iminus inviccm nocumcnci & moleftiae inferre pofTunc, & fafpe volunt, 
Ivclinfliganteprava hbidine, vel fubigencc neccflitatc feipfos concra 
^horum noxas dcfendcndi. Quas omnia quocidie in oculosnoftro^ 
Incurrunc, & fupra cap..i. 1. 2. lacius func dcdudla-?. 

§. i^. Exhifcepofitisfacile efl f undamencum legis naturahs in^ 
venirc. Sciliccc manifeflo adparcc,- hominem effe animal fui confer- 
ivandi fludiofiflimum, per fe egenum, fincfui fimilium auxilio fervari 
jincpcum, ad mucua commoda promovenda maximeidoncum ; idem 
Eamenfspemaliciofum, peculans, & facile irritabile, acadnoxamin- 
ferendaj-n promcum, ac validum. Ejusniodi animali , uc falvum flt, 
'neceflarium cft, uc fic fociabile, id cfl, uc conjungi cum fui fimilibus 
velic, &adverfusillosica fc gcrac, ut neifli anfam accipiant eum las- 
dendi, fed pocius racionem habeanc ejufdemcommoda fcrvandi, aur 
promovendi. JamhlichM^ ffotrept. c.20. avv(£^?i\oiq HvafdvSpooTry^ift^^ 

^<TJ/?.. Ut hominesfmuh. cjr tarnen (ine lege njiuanty fien non foteft. to' 
enimpaBo majm ipfis dammm inferetur, quamfi quis ^figilUtim vitam in- 
fiitu&fet. Indc fundam.encalis lcx nacurse iflhsce eric; euilibet homim» 
quantummfe, colendam ^ confervandam elJe pacijicam adverfm aliosfocia" 
litatem, Ex quo confequicur, quia qui obligatad finem, fimul obli- 
gare incelligicur ad mcdia, fine quibus finis non poccfl obcineri ; omniay 
qu£ adiftamfeciaUtatem neceffario faciunt ^ jurc naiurait fracepta , cfu£ 
eandem turbant aut abrumpunt, veti ta inteiligi. Iflhanc viam eruendo 
jurinacurali non planiffimanxfoium cflc pacec j fed & eandcm maxi=^ 



m^ LIBRI II 

mcgenumam,&propriam pleriqjrapientummagnoconfcnru agno- 
fcunt. Muka teflimonia accumularc opus non e/t. Inflar omnium 
fotcileah il[udSe;^cc£ de hemfic. LIV. c.Ig. ^io alto tutljummjquam 
quodmutuismvamHr ofjicijs? hocunoinjiru^wr vitai contrag^ mcurfioncs 
fuhitas munitior efl, henejiciorum commercw. Fac nosfingulos : qmdfiimm ? 
fr^d^ animatium (^ 'vi&-m^y ac imhesillipmm ^ facillimm fingvis.- Hq^ 
minem imhellia cingit : nudum & infirmumf(>cletas munit. Buas res deditj 
quAitlmn ohnoxium validtfiimum facerent^ rationem& focietatem. Ita^ 
quivar effe nuBfojfet y fi feduceretur^ terumfotitur. Societas iili dominmm 
smnium^animalium dedit, H£C morhorun^im^etus arcuit^feneciuti admi- 
niculaprof^exit 3 folatia contra dolores dedit. Hdnctollc ; ^ umtatem ge- 
nerishumanh (ff^^t vitafufttnetur,fcindes, Quanquam & aliae accedant 
caufse, licct minus principales, aut argumenca focialis in hominc 
naturse; puta, quod n ihilperpetna folitudine homini fit triHius ,• quod 
inutilisaUas foret hngua, nobiUlllmum inflrumentum, pcr quam fo- 
lus homo pr^ casteris animantibus animi fcnfa articulato fono potefl 
exprimere; (vid. ^^intilianm InJiit^Orat.l.T.. c.i<S.) quod optimus 
quisq; pr^ciare agcndointer aUosfefc oflentare quam. maximegau- 
deat. Sicuti & inter fecundarias duncaxat rationes fociaUtatis iiaben^ 
dum eft, quod tradit Cicero offic. 1. 1. ^^uodfiomma mhtSj qu^ ad viBum 
cultumff^fertinent) quafivirgula divma^ut ajunt^fu^pedttarentur, tum opi- 
moquisa,mgenio3 negotiis omnihus omifitSj totumfe m cognitwne ^ fiientia 
collocaret. K(on efi ita, nam ^folitudinem fugeret, ^fociumfiudij quare* 
retytumdocere^ tfm dfcerevellei, tum audtre-^ tum dicere. Eodem per- 
dnec quod idem OfHcX. ^.dicit : Magis eft fecundum naturam, fro onmibm 
gentihuS) fifi'eripof^itj confervandis autjuvandis maximos lahoresmolefii- 
as^fufttfetey imitantem Herculem illum, quem hominum famaheneficlorurn -, 
memor inconcilio coelefliumcollocavitj qua?n vivere infelitudine , non mod<fH\ 
fineullis molefiiis,fedetiam in maximis voluftatihm ahundantem omr^ihui 
copiis, utexcellas etiampulcritudme (^ virihm. ^uccircd optimo quis£ ^ 
Jplendidifiimo ingenio longe illam vitam huic antepomt. Illud autem £/^- 
dem in Lalw ad peculiarem amicitiam magis, quam communem iilam 
fbciaiitatemfjDedlat: Anaturapotimy quam ah imhecillitate crta amicitid 
£/?, d^fectetas.^adplicationemagis ammi,quamco^ltafionC^quantumilU res 
ntilftatis efict hahititra^, % l^^ 



CAPOT IIL laf 

§. 1(5". Confideremiis jain, an cum hifcepugnent, quae tradun- 
ar ab Hohbefio de Crue c. i. §. 2. Cujus quid em mens a quibusdam eru- 
litis nimis quam fmiflre fuit accepta, quafi is docerets natura mter\ 
ommes non [ocietatem^ jed dtfmdiam mJlitutAm ejfi: cx quoconiequi 
redunt, ut ommsfoaetas hnmana contra natur^ fnerit tnftitutum. conf.' 
onrmg. de civiU frudentia C.I4, infine, Quod perinde' eft, ac fi dice- 
;m : nulli bominiper naturam adlu loquela connafcitur, crgo omnis 
^quela, quae addifcitur, efl concra naturse inftitucum. Aut, omnes 
omines pernaturam parvuli in lucem producuntur,ergout illi ado- 
;fcant contra naturam eft. Equidem prima fronce Hohhefij do£trina 
iitis paradoxa videtur, prasfercim ubiquisambiguitatemvocabuli;?^^- 
W non accurate atcenderic. Ne quis tamenper eandeminerroreiii 
lucacur, primo obfervandum fucric: amorem proprium, &: fociali- 
i[cem haucquidquamfibimvicemopponidebere; fedpotiusitatem- 
jerandas eas inchnaciones , uc ne per iilum haec perturbetur aut cver- 
icur^ Iftud cemperamencum ubi per enormem Hbidinemfuerit ab- 
;(iptum, & quisq;fuum commodum qua^rere inftituat cum l^fione 
liorum, enafcicur^quicquid eft curbarum, quo genus mortalium in- 
icem coliidicur, Oii2eutdecHnentur,ipfafalutis propriaecura jubec 
Dcialicacis leges obfervari, quippe cumilla cicra hanc firma fubfi- 
■ erenequeat. Quod autemcx fola propri^ fakitis cura Uohhefmlz- 
es naturales fat arguce deduxic; circaeam demonftracioneminicio 
Inotandum; id quidem liquido ex illa conftarC:, faluci hominum 
i cpcdire,ucab hominibus juxtaiftarationis di£lamina vita agatur.Non 
imcn ftatim ita concludi pofle ; jus eft homini ifta media ad fui con- 
;rvationem adhibcre; ergo & ad eadem obfervanda veluc ex lege 
i iqua tenetur. Inde ut illa rationis di£lamina vimlegumaccipiant, 
mnino ex aho principio eft deducendum. Dcinde id quoq,- cavcn- 
umvehementer cft, nc quis inde concludat ; ubi quis falutemfuam 
ituto collocafle fibi vifusfuerit;, noneflequodaliorum rationemha- 
eat; autilHjpro lubicu pofl"e infultari, qui ad falutem mcam nihii 
i onfcrt, vel eidem laedenda2.non fatis habet virium. Nam ctiam idco 
jbimalfociabile hominemdiximus, quod homines mutuacommo- 
'a,magisquamullum aliorumanimantium,promoV€re idoncifmc» 

Aa laio 



i^S ^ LIBR! K 

Imofivelmaximeabaliquoneq; boniquid^necf; maliirime proficirci 

pofHc, nihilqi in fe is habeat, quod vel metuam,vel defiderem ; camen 5e 

hunccanquamcognacum &^qualemhaberinaEura vuk. Quaf eciam 

fola racioy {i-caetcrae deftccrenc, ad amioam focieEacem colendam hu- 

mano generi rufficic Unde fi forec populus aliquis, incernam incer fe 

pacem & iul1:iciamcolcns,candsq; pollens viribus,ucreliquis omnibus 

queac eife formidabilis; adeoq; ab aliis laidendis haucqujdquam iilo 

inecu reprimacor, neforsfuain ipfum exempla recidanc : &iscamen 

populus in alios imbecilliores pro lubicu graflarecur, agereC;, raperet, 

occiderec, infervicucem abflraherec alios, prouc fibi expedire judica- 

TeCj uciqi abhoc direde jus nacurae violari dicemus, Ec poterac ca* 

fnen iftc, (quod fupponimus^jfe confervare ^ eriamfi nullum fors 

ius advcrfus alios adhiberet-.. Sicuri nemo lacronum vicam ideo 

probavericquod parriculam aliquam ju/licias incer fe exerceanr, & 

ouasdamlegesobftrvenc: quodq; ipforum princeps xqualicer prse- 

damdi/lribuac, & quieorumcuiquam, qui una lacrocinancur, furatUF 

aliquid, aucclam eripic, fibineiniacrocinio quidem relinquac locum; 

vid. Cifgro off. II. Acq; hoc eo diligcncius obfcrvandum eft, quolf. 

quidius adparec, ad violandum jus nacuras pr^flanciriimum quemq; 

induciiilaperfuafionc; ipfumfibi{lif?icere,falucifuae jam abundepro- 

fpedum; noneflequod adverfus reliquos pacificum &amicum Me 

«xhibeat. Ds cseccro uci cura propriae falucis curam focialitacis non 

cxcludit, ica ilbm cum hac optime flarc poffe vci ex Salvacoris no- 

Hri dido adparec, ubi jubec nospr^xi?mm diligere^fieut ms iffos. Chry- 

iippus apud CicermemOJj.'^. ,^m fladium currity eniti^ comendere de- 

het^ quammaxir^foptiUt vimat f/upplamdre emfh quimm certet, aut 

mam defclkre milamodo dehet. Sicm 'vitafihi qtiemj^ peterejquod^erti- 

neat adufiimi mnifiiqumnef^: aherifmTipe/ejmmnefi,. 

§. ly". Dcindenonfequicur;, iingulihomines,quandocerciSCum 
Bommibus in parcicularem fbciecatem aut coecum coeunc, pcculiarCi 
aliquod commodum fpe^^anCy quod exinde fitin ipfos rediindatu-: 
r um ; igicurnaturahumanainumverfum non eftdeflinata ad focia- 
iitacem ; auc adverfusillum fbcialis efl^non ceneor, ex quo fingularc; 
aliquod «molumennjm miiii non profpicio. Nam hoc fane in apef co 



I , CAPUT m. t$r 

eft, quod ccrd hohiines in certam fociecatis fpecicm coalelcant, id pro- 
j venirevel expeculiari ingeniorum, aut aliarum qualitatum corgiu- 
1 entia, vcl quodfincm aliquem fingularem magis apud hos, quamillos 
obtinere fepofleputent. Prseterquam tamen quod reguJanter nulli 
' homini conveniac, ut in nulla particulari focietate vivat, intereos 
quoq;, quinonaUoquahumanitatisvinculoconncd:untur, communis 
illa fociahtas, & pax comiter coienda / quse in eo fere confi/lit^ ut la^- 
iionibus injuftis abftineatur, &quantu per artflioreshcetobhgaticncs^ 
I commoda & bona invicem promoveantur, & communicentur. 
! §. ig. Undefaciieadparet,quidrcfpondendum iitadiflamob- 

I je^lionem; fihom^ amaret homintm naturaliter^i.e.Ht hommem, mlUra- 
I tie reddifcjfet) quare unmquisg^urmmquem^nonaque amaret , utdqueho- 
! minem ; aut cur eos Jrequentaret fotia^y in quorum foeietatefthifra c£teris 
\honordefertur> aut utilitas. Scihcet confunditur heic communis illa 
fociaUtas cum pecuharibus & ardioribus focietatibus ; communis 
lamor curaillo, qui expecuUaribus caufis provenit. Namrevera ad 
\ communcm iftum amorem nuUa aha rcquiritur ratio, quam quod 
quishomo fit. Natura quippe ob caufas fupra didasreveragencra- 
|lem ahquamamiciriam inter omnes homines conftituit, abs qua ne-= 
! mo efl excludendus, nifi per immania fcelera fefc eadem indignum 
1 reddiderit. iMcianus in Amoribus : ^ iia]a. imlQj Toiq &X6yii<, ^mig Tclgfxovyt- , 
! f H$ 2^Tf i^cuf acfisvi^oi^, dT^oi vrag (p^Xsiuipoi} Koivcovia av^vyhnc, noioo rd tb 
I ayt.^a, <tvv ciT^^Aoi? yty^fisSxi f(^ rd hc^spri K^Cpon^ (^sf d>kriKm, "^n Ut 
[brutaanimantiafolitarias converfationes amamu^jfed amtca qtiodammodo 
\Jocietate conjuncti:, ^ fiaviora mutua hona^ adverfa lcv iora dmmm : ac 
j 'volupates mternos communicantcs majori kt itia affctmur. SicDi^ Chryfo- 
\fiomm orat. Xll.dicit^ Jovem^iAtoi' (^eTo.^^.Tevcognominatum, quod 
\omneshommes congreget.velit ^ mterfe effe amicos.npMumautem ullm ho- 
\fiem aut immicum, ^svm autem, quodne hojpites quidcm oprteat ncgltgere^ 
I {Lri j dy^it^iov tiy^cB^ avlpoTray firi^ha. nej^ exterum exiftimare ullum homi- 
j nem. Enirnvcro ad communcm iham amicitiam complura accedunt, 
|obqu«majoriquisamorisgraduhunc, quam illum profequitur ; pu- 
I ra, quod major fit ingeniorum inter ipfos circa pcculiares indinationes 
' congruentia , quod hic magis idoneus fit, quam alterj aut proclivis ad 

Aa 2 commo« 



m LIBRI IL 

commoda ejus promovenda; autquodpropius ipforum originesdi- 
{lenc. Gaecerum ideo libentius eos frequentac homo, in quorum Cocu 
ecace ipfi potius;, quamakeri deferturhonor & utilitas; quod quisq; 
commoda fua nacuraliter non pofHt non amare, fiquidem ea re£lc 
jeflimare norit. Id quod hautquaquam natur^ hominum fociabili 
repugnac, modo harmonia focietatis per iftum amorem non turbe- 
tur. Neqi enim ideo fociabiles nos efle natura jufTit , ut noflri curam 
negligeremus. Quin idco fociabihtas hominibus cohtur, ut per mu-. 
cuamauxih) acqibonoruminter plurescommunicationem noflris bo- 
nis eo commodius poflemus profpicere. Ac hcet quis, dum focietaci 
ahcui pecuhari fefc adjungic, primario fuum, fecundario fociorum 
commodum, quacenus iUud cicra hos obcinerinequir, ob oculos ha- 
beac: id camen non obflat, quo minus ceneacur ica ftudere proprio 
commodo,. ne commodum fociecacis l^dacur, finguhsve membris in- 
juria'^inferacur ; autincerdum, pofthabito proprio commodo^ bonum 
fociecatis curare. Etnihil ad rem facit, quod adfertur, originem ma* 
gnarum& diuturnarum focietacum:, id efl, civitatum non amutua. 
hominum benevolentia , fed a mutuo metu exticiffe; vocabulo hoc 
pro| quohbec profpedlu ac prsecaucione fucuri mali fumco. Nam prse* 
terquamquodnondeoriginecivihs focietatis, fed de comrnuni foci* 
ahtate agatur;etiam iUud vel maxime nacur^e humancC conditioni con- 
gruit, utcum fmguh autpauciiniurijs futuri effenc obnoxij eorum, qui 
GLcraahum quemcunqvrefpedum commodis fuis imminent, plures in- 
ter fe uniti adverfus ifta mala fe munirent„. Nec id requiritur ad hoc,, 
ut-focietas ahqua naturse congrua dicatur,ex foia benevofcntia mu-. 
tua coaluifle.. Qu^ tamen neq; in civicacibus conflicuendis penitus 
abcfti quippe cum iih falcem^ qui prima velut fundamenca illarum 
ponunt, pleriq,-mutuabencvolentiainvicemyungantur, ecfi fors alij 
deincepscx mecu his flfe affociare compellancur. Verum demecu, ci- 
vitacumvelutcoagulo, necnondeiftadifceptacione, an homo nacu- 
ra fit <^a)ou7rvAi%KSv infra fufius agetur^ quando deorigine civitatumi. 
crit inquircndum_5. ^ 

§. Ip. Cxterumifthocprincipiumdeducendijurisnaairalisno» 
genuinum folum & manifeflum > fed 6c fui^ciens acq; ad^equatum 

cflc 



CAPUT III. tsp 

ellearbitramurhadenus, ut non Tit ullum prjeceptum juris naturalis, 

alios homines fpedans, cujus racio non ulcimo cxinde pecacur. Ecfi , 

^uod mox o/lendemus, ut ifla rationis di£l:amina obtincanc vim le- 

gum, neceflumficpr^fupponere, DEUMefle, & peripfius providenci- 

amcumomnia,cuminprimisgenus humanum gubernari. 'Ncqicnim 

adftipularipoflrumusC7r^^/<?qui tnfrolegomems aucumac^ jura nacuraHa 

locum aliquemhabituray etiamftdaremm^quodfmefummofcele-^e darinequit^ 

*}on e(Je Ueum, aut non curan ab eo negotia humana. Nam fr vel maxime 

^uisimpiamiflam,. &abrurdam hypothefm fingerec, acgcnus huma- 

aum ex fe fcihcecorrumconciperec^ iflatamcn racionis diaaca tunc 

luilo modo pofrenthaberc vimlegis, quippc qu^ necefrario fuperio- 

•emponic. Y^^diQCicero denaturadcorA.i. At^haut fciompetatead^ 

verfm deosfihUta.fides etiamy &focietas humamgencriSy (^una excellen' 

iftmajultitiatollattir. Ecfiforcafle poffent obfervari intuicu ucihcacis, 

icuci qu^ a medicis regenda:^ vahcudmi pr^fcribuntur. Videtur au- 

zmGrotij fencenria exprefli ex iWQM.Antomm 1. VI. §.44. Si de nuUa fe 

}ofira conftlia Dtf incunt, quodtamcn impum eft credere \ qmdni egomet mi. 

f canfulam f Mihi autemdeliberatio comfetit de eo, quodconducat mihi. Con^ 

imtverounicm.^y quod eft conftitutiom dr natura i^fim confentaneum, 

\orro natura mea: rationali^ ^ civtlts efly ctvttas^ patria, qua Antoninu^^ 

ioma; quahomo, mundm. htfce ctvitatihm quA utilia, dr mihifunt hoi7a^. 

j^d aucem quidam erudicus vir credidit, cx noflro principio non 

jofle demonftrari f klrem virtutem/^m/^^/;^?^/, nifi fundamenti loco 

Mbftematur fimul immorcahcas animae ; cum ahas prxmium non 

koflTic cadereineum^qui pro bona caufa vicam profundic; id parum 

abec difficuhacis., Quanquam enim aiias iflram negarc, auc in dubi- 

«mreYocareimpium ficj, camen etiam cicra eande demonftrarc iicct, 

iilici poflb injungi, uc pro pacria ad necem usq; pugnet. Prarterquam 

nmiquodnondumhquidofitprobatum, quodlibetreac fadum nc- 

jeflarioahquopr^mioveluc cxtrinfecoefl^emaaandum; id fane itl 

jOnfejroefl:,penesfummumimperiumefle, civesarmare,&inhoflem 

pucerepro fecuricate civitatis, ac, ubi ratio beih poflulaverit,fubpoe<= 

a capitis edicere, ne quis afllgnatam fl:acionem pcr fugam deferat. Jam 

ero ex duobus mahs nonpotefl: nonminus eligcrehomo, Kfl: vcro 

Aa ^, minus 



tpo LIBRIIL 

minnsmalum, piignarecumpenculo,&,ad extremum nscf; fpiritum, 
quamcercamrubiremortem. Igiturfluiciflimusjuxta & ignaviflimus 
foretmiles;, quinonmallec hoflisdextracadere,anticipata fuiultione, 
quam carnifici cum ignominia jugulumj^rsebere. Quo adplicari po- 

rcv :^dvaiv, o^f vTiviAevcom. Metuflunum mMorumJuftinenty qm ex illisfortes 
Jmt , mortem, quAndocunj^fujlment, Sufficere autem videtur , ut quo- 
cunq; intuitu aliquis acriter & connixusomnibusviribuspugnetj ncqi 
ad confervationem civitatum, aut focietatis inter homincm in univer- 
fum requiritur, uc omnibus infit firmitas animi, terrore mortis concuti 
nefcia; qusefanenoninquasvisanimascadic-.. 

§. %o, Enimvero uc iflhaec rationis didamina vimlcgisobtinc- 
ant, fublimiori principio opus efl. Quanquam enim eorum utihtas 
fitlongemanifeftifiima; illa tamcn fola tam firmum animi^s homi- 
num induccrevinculumnon valebat,quinabifi:is difcedipoflet, fi cui 
utilicatem eam ncgligcrc aliubefceret, autaliafevia utilitati fu^ magis 
confulere poflTe arbicrarctur. Neq; vcro nudis fuis dcflinatis ita ob- 
flringi potcfl: voluntasiiominis, utindiverfum,quandocunq'i libitum 
fuerit, difccdere nequeat. Sed & licet plurcs homincs, in naturaii li- 
bcrcatcconflituci,adifi:adi£laca fervanda confpiraverint; diutiusta- 
meneademhautquidquamfubfi/lent, quamipforum confenfus dura- 
Verit. Neq; folum fi omnibus, qui confpiraverunt, fimul difccdere 
placuerit, obligacio cxpirabit ; (ficu ci jam, quando a pa£lis mutuo dif- 
fenfu refilitur, fieri fuevic :) fed etiam durante eo confenfu vis obiigan- 
dideerit; quippecum iiluddidacumrationisdefervandispa^lisnon- 
dumvimlegisinducric, idquodfupponicur; adeoq';eciamfinguhspro i 
lubitu, casteris ficet difi^enciencibus, ab ejusmodi placito iicebit abire. \ 
Deniq; riefolumquidemimperiumhumanumiisdemvim obiigandi j 
tribucrepoffe videtur. Nam cum illud cxfurgcre nequeat, nifi me- 1 
diancibusfpadlisjhsecveroexiegevimfuammucuencur; nonadparet, ; 
quomodoenafci pofiit imperium humanum,vim obligandi afterrei 
Vaicns, nifi disfiamina racionis prius in legem cvaluerint. Aut fi ma- 1 
ximefingereveiis, impcriu humanum folo hominum confenfu flare, 

ac per illud di<aamina racionjs pro lcgibus obfci- vanda injungi : tamen 

non 



CAPUT m. ' t^t 

nonampliorcm, quam leges pofitiva?, vim cadem obcihefefte,'qu2ea 
Voluncace legislacoris in origine & duracione dependenc. Igicurom- 
nino flacuendum cft, obligacionera legis naturalis efle ab ipfo DEO 
Ctcacorc, acfummo generis humani modcracore, qui hominescrea- 
I turas fuas ad iftam obfervandam pro impcrio adftrinxic. Acq; hoc 
ipfum ex lumine rationisdemonflrari poccft. Deum univcr/i hujus 
conditoremacredoremcfle, cumafapicntibus dudum fic manifeilc 
: o/lcnfuni, &nemo pius idin concroverfiam vocec, jam fupponimus. 
I Hiccum nacuram hominis ita formaric, uc cicra fociabilem vicam fer- 
' vari nequcac, caq; de caufa eidem indideric animum, nocionum huc 
i infcrvicnciumcapacem; incelligicur fane Eundem qiioqj voiuifIe,uc 
homoadionesfuas accempcrecillivclucindoli, quamvit^ hominum 
pracbrucis pcculiariter ipfealHgnafleccrnicur. Cum aucemnon ali- 
ter,quamobfervacaicgc nacurali, id obcineacur; incclligicur quoq; a 
Crcacore obligacu hominem ad illhanc fervandam, tanquam medi-^ 
um nonexarbicriohominuminvencum, ac excorum libidine muca- 
bile,fedexprefle abipfo Crcacore huic fini procurando conflicucum. 
Quienim aUcui pro imperio injungic finem, cenfetur quoq'; eijndem 
obligade ad ufurpandailla mcdia,fine quibusfinisnonpoccflobcine- 
ri. vid.M. Antonirm I.IX. §. I. Socialem auccm vicam pro imperio 
morcalibusa Numineinjundlam cfle, non inde folum pacec, quod ca 
Hccondicione jam praedicum genus humanum, uc,ni haec pcrfuafio 
firmafubfiftac, falvun^illud exiflere nequeac: ^^A & quodinnullo 
animanciumpr^teripfum uUus rcligionis fenfus,auc mecus Numinis 
deprehendacur. Quo acccdic cener admodum confcicncise fenfus 
in animis hominum non corrupcorum, quoconvincuncur inlegcm 
nacuras pcccando ofFendi illum, cui inanimoshominum imperium 
cfl, & qui mecuendus fic, eciam ubiabhominibusmecus nonimpen- 
dcac. Huc fpe£lac iliud r^^i^/A.c^^.deTiberio; adeofaclnoraat^fla- 
\gitiafita ipfiquoff^ mfufflicium verterant. Ne/^ fruftra pr^ftaf^tipmm ft^ 
'\pientiafirmarcfilitmeft, fl recludantur tyranmrummentes, fojfe afpict U" 
niAtm,^ioin4; quando ut corpora verberibm^ ita fiivitia, iibidine^ mals 
confultu^ amm'i4 diUccretur. Habuiflenc porro leges nacur^ pcrfed:am 
yim obligandi hfemincm, licec Dcus eas nunquam in veroo qHoq; 
. ' revcla-. 



t^% LIBRI II , ^ 

revelato propofuiflec. Tenebatur enim homoCreatori fuoobtempc- 

rare, quocunq; demummodo voluncacemipriiuamoflcndiflec. Ncc 

ut rationalis crcacura fummi rcr um arbicri iraperio fc fubjedam fcnti- 

rec, peculiarisrevelatio abfoluce neceflaria crat. Quinncmonega- 

vcrit, eosquoqjjqueisScriptur^racrjenoninnotuerunc, in legem na- 

tmx peccafie : quod dici non polTet, liquidem ea vim legis ex pro- 

mulgacione per Scripturas fadla demum mucuarecur. Undenon 

pofTumus probare illud Hobbefij c. 3. §. ult, Cum natura^ qm vocantuf:, le- 

oes mhUfintalmdy quam condufiones qu^da^n rattoneintellect^, de agendis ^ 

0mittendis:. lex apitem fropfie loquendo iitoratio eim^ qui aliquid jieri ^vel, 

nonfierialijsJHreimperat: igitur noneffiiliaspropfie loquendo legesy quate^ 

nmk naturafrocedunt ,■ fedduntaxatquatenusaDeoinfiripturtslataJunt, 

Enimveronosdeeflentialegis non arbicramur, ut fitoracio,feuucper 

vocabula in oracionem formata fubjedlis innocefcac; fed fufficic, fi 

quocunqi tpodo, etiaminteriori mentis didamine, auc excondicione 

nacurx aui negotij, quod gerendum, fuperioris voiuncas coliigacur 

atq; co^nolcatur, Sicuti Ipfe d. 1. c.XV. §.;}. agnofcic, VElleges tri^ici 

mododcclarari ; pr mo^er tacita reBd ra tionis diSiamin a. &c. S ed & le- 

ges naturse rationando erutse non nifi per modum oracionum poflunc 

concipii eoqi refpedu re£le oracioncs vocantur. Quemadmodum 

aucem nihil interefl inlegibus civiiibus, fcripco, an viva voce promul- 

gencur: italex divina seque obligabit, fiveperipfum Deum' vifibili 

fpecie, & humanse vocisfonitu aflimuiaco, five pcr fandifHmos vi- 

ros, peculiari divinitus inflindu animacos, mortalibus innotuerit; fi- 

ve deniq; per naturalem rationem ex contemplatione human^ con- 

dicionis eruacur. Neq; cnim racio proprie loquendo efl ipfa lex na- 

turse, fedmedium, quo riceufurpaco illa cognofcatur. Modusau- 

temlegempromulgandiadipfius fubflantiam intrinfecam nihil pcr- 

tinet. Quanquamautem utlcxobligec,neceflLim fit, eam fubjedis 

innocefcere, legem autemnaturalemexdidamineracionis deducere, 

ejusq; fundamencum & necefTariam cum humana conditione conne- 

xionem intelligere non fit cujusvis : nontamcnidcoaut lex naturalis 

omncs homines obligare definit, aut eadem ex lumine rationis nota 

dici nequit, Nam uc lex obligec, popularis duntaxac & iimplex 

- noticia 



CAPUT III. m 

Tiotkia rufficif, neo'; artificiofa ejusdem tiemonf!ratio ac deduftio ad 
huncfinem requiritur. Aclicetprobabiiefir,primismortaliumpras-* 
cipuajurisnaturaliscapitaaNuminefuiflecradita,qu2edeindedilcipli- 
na & alTuetudinefucre in alios propagata .• naturalis tamen nihilominus 
ejus jurispoterit dici notitiaj quatenuscjusdemnccefraria veritasex ra« 
tiocinatione feu ufu naturalis rationis colligi potefl. C^terum origi« 
nem naturalis juris ad Deum refert prsflantillimus quisqj fapientum. 
JPlHtanh. de auditione : luvlov S9i W s-m S^ Qsa tf^T^^Tr^ l^st^ hoyo). idem eft 
'Deum fequh & farcre ratwm. Pulcre cumprimis Cicero ij. de refuhU 
2.^\x^Ldhantium\,6^ c. 8, Bfiquidem veYalex^ reBaratiG^natur^ congfu^ 
ens, dijfufa inomneSiConJlansffempterna\ qua. vocet ad offciumjubendo} 
vetando afraude deterreat : qus tamen ne j^ ^rohosjruftra jubet, aut vetat ; 
nec imfrobos juhendoi aut vetando movet, Huiclegi nec obrogari fm eft^ 
Wjj derogari ex hac aliquid licet ; ne^ tota abrogarifoteft. Nec vero aut 

terjenatumi autferfOfulumfQlvihaclegefofjumm, Ne^eftquarendusex-* 
lanator^ aut interfres ejm alius, Necerit alia lex Kom^, alia Athenis-y alia 
nuncy altafofthac ; fed ^omnes gentes, ^ omni temfore una lcx ^fempter- 
ha, cjr imfmtahiltscontinebit-y unus^ erit^eofnmunis qu^ft magiflcr, ^' imfe^ 
fator omnium Beus ; ille legis hujus inventor, difieptator, lator ; cui qui noj% 
parebit^ ipjefe fugiet^ac naturam hominis adfpernabitur ; hvcipfo luet maxi- 
\nasfxmtSi ettamfic£te rafufflicia^ qu&futantur, effugerit, Sofhocles Oedi- 
pe tyranno: vofMoiv-^iTiv^siy 8^y'tav^\ ctjS-e^j rsKVcuBsvrsg' moXv^Tr^^ TmTiip 
ftov^, ^^s Tiv &!/aTa (pvaig dvs^uv sTztirsv. leges exceif^ qu£ ccelitm datajunt» 
i^uarumfoim Veusfatefeft, ne j^eas mortalts hominumnatura ^eferit, Add. 
\Seldenus de J. N. & G. L I. c. $, Ubi ofi:endit, etfi gentiles per deprava- 
tos hominum mores ipfa juris naturalis capita a gentibus interdum vio- 
fari, &miquis conftitutionibus velut obrui agnoverint : tamen '^ duTV" 
'iKOiov, five quod revera efl juftum ex deorum prajfcripto, perpetuo fi- 
ifimilemanere, parilemfemperobiigationisvim habere, ipfos fuifle 
lerfuafos. Ex quo fonte promanavit communis illa opinio genti- 
ium de fuppliciis impiorum apud inferos, quar illos manerent;, qui'im- 
maniafcclera contra jus naturaecon-mififrent. Nam cumpanas vi- 
blati jurisnaturalisadiisexigi credercnt, fane&eosdem illiusjurisau- 
forcscredidiflecertuni efl. Sicuti etiam vice verfaoptimo cuiq; gen« 

Bb tilimn- 



I>4 LIBRIE 

tilium perfuafum fuit, bonis viris viFcuccm non citra favorem N^umini» 
cxerceri. Jamhlichm protre^t ,z.i^, h -nh t^^ni^^vo^i^lH dkn^lq, ow 

^v rd T^Toiv ■^dyfzot'Q,. Bocuntim igitur verum cogitandtm eft^ nm enjenttu 
THr/ivlYO-honQ ullum mabim tam viventiy cjMam-maftuo : ne^ negUguntuT' 
hiJMs viri resab dijsmmortdwm^ I3einde docetj apud veceres Chrifti- 
anos con/lancem opiniooem viguifle, eciaminincervallojcreanionem 
interj &decalogi promulgationem, juranacuralia & univerfalia aDna 
humanogenen laca fui(le,qus poilea corpori legumMofaicarum finc 
inferca. mdeeiegansannocacio Chryfiflomiorat.Yx. adpop. Antioch^ldE* 
tsmideolegibusde honoreparcncum, de horaicidio^ adulterio, furco 
nuUam addidiile racionem, quod iila jam antca canquam juris nacura- 
lis capica fusrinc quam notiffims, Ail prsecepco de fabbacho, quia po- 
ficivumj foiicice racionemadjundam. Addacur quoq.' ibid..Q, p. 

§. %h Circa maceriam legis nacuralis Grottm l.i. c J. §- lo, obfervaf^ 
muka vulgo juris nacurahs dici nonpropriejfedrd-iiW^Ywd', quibus jus 
Hkidnonrepugnat; ficec jufla adpellanturnonfokim>qu^ex jufticia 
debentur, fed eciam qu£s curp»]uflicia non pugnanc; quanquam ifta 
melius vocarcs permiffa. Commodius tamen forcafle iftam diflin- 
^tionemadphcaverisadillainftitucaj qusepro certoftacu gcnerishu- 
mani ratio pacis & cranquillicacis iotroduci fuafitj & ad a£tus, qui ex m- 
fticucis iftis fufcipiuncur acq^ cxerccncur. Nam & ejusmodi qu^flio^ 
nesinterlCcosagicariaudias, V. g, an dominia rerum, anufucapio^te- 
ftamenci fadio,emcio Vendicio fins juris nacuralis? Ad quas adpofite 
refponderinonpteoll, nifi feparaveriscaj circa quje jusnacursedifpo- 
fiic praEcipiendoautvecandojabiliisjqu^ racio fbcialicacis abhomini» 
businfSiicui fuafic, auc quorum fufcipiendorum licencia exiftis infti- 
cutis immediace profluit ; ut h^c redudive ad jus naturac dicantur fpc- 
6:are. Sic dominium rerum a natura quidem immcdiate non efl, neq» 
expreirum ahquod ac decerminacum prxcepcum illi introducendo 
fingi potefl- ; juriscamcn nacuralis dicitur, quacenus conditio & pax 
mukiplicati gensris humani prim^vam communionem non amplius 
tuhc. Sic uc ufucapio fic, difercumlegis nacuralis prxceptum non eX" 
sac: policiscamea diflindis rerum dominii^ sranquiiiitas gencris ha^ 



j CAPUT III. ijPf 

' 'imni eidem favebat, ne dominia femper forcnt in ancipici. Sic ukimas 

Vokincates edere, emere auc vendere natura nemini prsecipic; fed ex 

i pofico dominio naturalicer confequicur, uc moricurus de bonis fuis 

I difponere, auc uc quivis fuasresalienare, aut alienas per concradum 

adquirere polTic. I^em deind. 1. monet, incerdum abufive dici juris 

nacuraiis, quas ratio quidem did:ac cfiehonefta^ & mcliora fuisoppo- 

fiCis, ecfi proprienonfmc debica. Cujus generis funrmuki adlusgene- 

rofioris & communem modum fupergrelTa; libcraiicacis, mifericordi^ 

&manfuecudinisj &quando quis prsecer neceilicacem de jure fuo re^ 

' miccic. Qux illuftrancur pcr illud Apofloli j. Corinth. X. 23.VI. J2. VlJ.^g. 

I Sic & Ulpianm 1. ^. §. i. D. de alien. jud. mut. cauf Non tamen ejm fatfum 

\imffohatfrditeri quitanti hahtiit recarerey nep*oper eafn fpvJ litigaret: 

hdcemm cogitatw ejm,qui lites exercraturj non eft vituperanda. SicSo- 

crates nebulonem^aquo injuria fuerac afFe£tlis, in jiisnoluic vocare, 

ai^imans eam ^ veluc aiinus ipfum calce feriiflec. SicCato, cum illi osfer^ 

\cMjJumeJJety non cxcanduit^non vindicavit mjuriam\ ne remifit quidemyfed 

\factf4m negavit. Melimpatavit non agnofccre, quam vindicare. Scneca dc 

ira 1. Z. c. 32. & de Conftantiafapientis. c. I4 . 

§. 2z. Eftdeniqi&iiiudheicexpendendum, an deturpecnliare 
jusgentiumj pofitivum, &juri nacurali contradiflindum ? Super hcc 
re enim inter erudicos non fatis convenic. Mukis jus naturas & jus 
getitium in fe unum &-idem habetur,quodextrinfeca duncaxat deno- 
niinacionc difFerat. Inde & Hohbefde ctve c. XIV. f . 4. naturaiem le- 
gem dividic/^ naturalem hominmn , ^- naturalem avitatumi qu^ vulgo 
Umgentmm adpellatur. Praceptautrimf^^ addic, eadem funt: fidqmaci- 
Witates fiemelinfiitutdLinduunt froprietatcs homimm perfenales, lex^ quam 
hquentesde hGnnnum fingulorum officio naturalem dicimusy adflicatato is 
civitatibm^ nationihm fiive gentibmvocatur^ jm Gentium. Cui fencenciae 
& nos plane fubfcribimus. Nec pr^cerea aliud jus gentium voluntari- 
umfeu poficivum dari arbicramur, quod quidem legis proprie dida; 
Vim habear, qu^ gentes tanquam a fuperiore profeda flringac. Add. 
Bxcler.adGrot.l l. c.i. §.14. & ^^1.2.^.4. %p. Pleraqi aucem, qus 
apud lCtos Romanos, aliosq'; ad jus gentium rcferuntur^ puta circa 
modos adquirendi^concradus, & alia, vel ad jus naturs percinenc 

Bb ? Vel 



i^S LIERIin, 

felad jus civile fingularum gentium, quod iAis in f ebus apud comfylu;; 
res confpirac. Ex quibus camen peculiaris fpecies juris non rede Con- 
flicuitur; quippe cum ifta jura gcnribus inrer fe finccommunia non 
cxaliquaconventioneauc obiigationcmucua ; fed ex placitopcculiari 
legislacorumin fmgulis civicatibus per accidens confpirent. Unde & 
eadem abuno populo inconfuids aliis mutari polTunr, ac f^penumero 
Bbutata deprehenduntur. Qu^anquam neq; piane rcjicienda vidca- 
tur fencentia/='^/i^^^/ adGrat. \.z. c.2. §.:^o. & c. 8- §.L.ubi cradic, quod 
ICtisRomanis jusgenriumficfaculcasada£lus &negoria peregrinisin 
civicate. Romana compecens i jus civiie autem proprium fir civium,, 
peregrinos.excludcns.Unde ceftamenta & matrimonia dici juFis civilis,, 
contratflus autem juris genriu m 5 quod iiiorum foli ci ves,horum autem- 
eriam peregriniRom^ parricipes effent. Apud multos quoq; fub vo- 
cabulo juris genrium vcnirefoiencquapdam conftetndines, inter ple^ 
irasqigenteSj (aicemqusc culriorum & humaniorum fibi famam vindi- 
canc, pocidimum circa belium cacico quodam confenlLi uHirpari foli-^ 
tas. Poflquam enim eriam culriores ince? gentes maximum f uic decus; 
habitumjbeHogloriam qucerercj i. e. in eoprjellantiam fuamprsec^- 
teris. hominibus, oftendere, quod quis multos homines auderet, & 
dexcre callerec perdcre, adeoq-, inbclia nonnecelTaria, auc injufta vul- 
go cfl procurfum .• ne ambicionem fuam invidis nimis exponerent: 
magni beilatores, ufurpaca omni licenria jufli beili, humaniraris,& ma- 
gnanimitacis quadam fpecie beiiorum' acrocicaccm cemperare multis- 
populis e(l vrfum.Unde orc^confuecudines circa exemcioncs cercarum- 
r.erum& perfonarum a vibellica, mx)du nocendihoftibus,, modum' 
tradandi capcivos , & fimiliai Nefcio tamen^ an viros, milicarcs facis. 
dcceat mos, ab Alberico Camenfi eFlaminia incrodudus, & in Icalia. 
fuperioribus fecuhs uficacus, iacer equeflrem miiiriammercenariam.. 
Quo midmaxlme omnimdujlriiilnc'^mhendum.CQntend.€rdnty utafeat^k 
militihm onmem Ubsrem ^metum admerent^ ne ulU cddesfierent^ capi ian- 
tummodmtnn£iiceret) ^fme ullonretio dmitti,. In obje^afihi oppida.na- 
Butormentabeliicandnemitterentuf^necitemqmin opfidii efjsnt ^in tento— 
ria jacsrcnt. Cajlra praterea nullo vallo^nullave fojfa cmgebantun nec 
illa hiherms temporihm hahebantnr, Hac mnia m eorum mihtarihusj atj^ 

^hiffis 



I CAPUT m. rp^. 

dB^i^p inventis inftitutis^eYmiJJk erant. Udcchiavellus Princlpe c. XIJ. Ciii 
sion difparconvcntio inter Eretrienfes,. & Chalcidcnfes , ne miflilibus 
i telis invicem uterentur, legitur apud Strabonem 1. X. Quo referre quoq; 
ponfls Indorum morem, quo per inteitina bclla agricolas ab ornni no- 
xa liberi pr^ftabantur. Arrianm in Indicis,. C^terum confuctudines 
illstlicct videantur continerc obligationem ex pado faltcmtacito or- 
am j tamen fi legitimum bellum gerens eas neglexerit, modo contra- 
riumearundem per jbs naturas reSefieripoflit, nullius alterius pcccati 
arguetur, quamcujusdamruditatis; quodquis fefe ad numerosvelue 
;eorum non compofuerit, queisbellum interartesliberales habetur. 
^onfecusatqiimperitiseinter gladiatores accufatur, quialferumnon 
juxtaregulas artis vulneraverit. Igiturfi quis ju/la geritbella, folo natu- 
;c2e jure,. negledis illis confuetudinibus, ea potefi: rcgere ; ni forteob 
lcommodum aliquod fiium easdem malit obfervare. Afi: qui injufi:is 
graflatur bellis , vel ideo illas re6i:e fequitur, ut faltem cum aliquo tcm^ 
!peramento< fceleflus fit. Inter prsecipua capita juris gentium volun- 
carij G/*0tii^ numcrat jus legationum. Ubi arbitramur, ipfo jure natu- 
rEelegatosefleinviolabiles, etiam apudhofi:em, fiquidemfpeciem le- 
gatorumsnonfpeculatorumprxfe ferant; quamdiu in eumvad qucni 
tnifli funt, hofi:ilia non moliuntur ; etfi fors ordinario modo per tra^la- 
nis domini fui commodum prx alterius commodo qu^rant. Cum 
snim cjusmodi perfonas finc neccflarix adpacem conciIiandam,fer-. 
Vandam, autardius per fcsdera & pada adfiringendam, quam ipfum 
lus naeurs omnibus modis honeftis ampledi jubct; utiq; & cavifle cen- 
"etur idemjusfecuricaci perfonarum,, fine quibus finis ab codem praj- 
eptus obtineri nequit. At vero qu^ alia vulgo legatis cribuuntur' 
Tivilegia, iis praefertim. qui niagis ad expifcanda alterius reip. fecreta,- 
uampacisgratia,in aliquoloco h^rent; illa cx-meraejus, adquem' 
littuntur , induigsnna^iependent, adeoq'; fi commodum videaturj, 
hitra violationcm ullius juris denegariipfis poflunt ; fi modo is pati ve- 
jit, Otfui quoq'; pari modo tradlcntur. Jus quoq; fepulcur^, quod iti- 
liem pcculiare caput juris gcntium ^pud Grotium videtur faccre, ad 
>ffibiahumanicarisreferri poceft. KM.Ant.Matthdim de crimin. froleg^. 
\%-% r- Neq;,c^cera canti funt, ut peculiarem juris fpeciemconfii- 

Bb 5: , tuere-' 



l^S LIBRI IT. 

cuere debeant Addatur quoqi Seldsmu demari claufo Ll. c.2. De;urc 
non fcripto, feu conruetudme pr^cer alios xA^fsderAdGrot. la.c.^.S.j-. 
§. 23. Diilribucio jurisnacuralis iilhacc nobis videcur expeditifli- 
rna, uc primolococoniiderecur, quomodoiiliusjutlu quis refe debcae 
gerere ^divcvi}c^s feipfim; deinde., quomodo adverfus alws hommes, 
Frjeceptajuris naturalis, qu;s alioshomines fpeclant, iterum polTunr 
dividi in ahfolufa & hypo^heticj. Ilia func, qu^ o mnes homines in quo^ 
Vis ftatu obligant, ac citra po fitionem alicujus inflituti, per liomines in, 
crodudi aut formati. Hsc autem. certum flacum aut iniliitutum, per 
faomines formatum auc recepcum, pr^iupponunc. Quod Gmnfs a. /. 
fic expreflic ; j/i^s natHfak no^ dc ijs ta-atum agit, qu^^ciftu UGlp.ntatem hu- 
manam exiflmt,fed(^ de mtiltis, qu£ volHntatis humam dftum confequun^ 
tnr. ■ Undelicet doni:niarerum,qualiaiiUncfunt, voluntashurnana 
conftitueric; iis tamen poficis ipfamjusnacuralediclitat, nefas efleali- 
enamrem invito dominofubcrahere. vid. LlSj. I>. de fHrti^s\.^i. D. 
de verh.fion. Scilicet muita dantur, qux quoad exefcitium adus ar- 
bitraria fuat, feu ubi in arbitrio hominum pofitum eil.^^lum ali- 
quem fufcipere velint, vel non; verum quando adus illeimt fuice- 
pcus, ex aliquo prsecepco juris nacurahs neccilicas moralis feu obligatip 
ipfum confequitur, auc cx eodem modus & circumflancixdeternii- 
nantur. Sic v. g. ctfi jus naturs non prscipiat, ut ab altero emara; 
pofito tamen, me libere emere, idem jubet, ne aiterius damno lucrum 
meum quxram, neq;in contra^^ueundcmdefrauQenT, Sicplurima 
funtjurisnataralis pra?cepra, qus nifi pofico dominio rerum diftin.- 
do, atq; imperio civili non incelliguntur, neq; locum habent. Ex 
quo cam.en non conficitur, omnesquoq; leges poiltivas clTe juris natu- 
ralis; eo quod pcr confenfum noftrum. alteriusnqsfummoimperio 
fubdamus,^ cujus mifis ut pareamus ipfa lex natur^ pra-cipit. F.qui- 
dem id certii eft, violatores legum civilium propter intercedcns idud 
paclummediace in ipfam quoq; nacurs legem pcccare. Ffl: camen 
ingens adhuc difcrimen incerlcges nacurales hyporhecicas, & civilcs :; 
poficivas ; quod illarumratiopeticur ex conditione hum.anigeneris i: 
in univerfum confideraci ; harum auccm racio defum.ta eft ex pcculi^ 1 
ari ccrtx alicuius civicatis uciiicate, auc ex nudo legisiacoris arbitrio/: 

Adcoqj 



A.cIcocf;lcges civiles poficivEe przecepta juris natuf alis bypothetica non 
func, redcxprsccepco hypochecicovimobligandiinforodivinomu- 
tuancur. Eoruniaucem infticucorurD,quibus praeccpca hypothccica 
nicunciir, triapotiflimum deprehendimus,y?m^;?(f^,^tf^/^/^^ rerum^ 
tamndi^mj^^ pr-*etium, Sc impermm humanum. Fc fecundum hanc par-. 
;itioneranobisdcincepshsccc dirciplinacra<£labicur, 

CAPUT IV. 

DE PRiESTATlONIBUS HOMINIS 

adverfus feipfum. 



\f. Anft aliqua Qylig^tk hominti adverfni 

fnpftim ? 
f. Corpui & mima qtiomodo cnrAnda ? 



^.Vtta quatenmin ^Uomm uftu iwpen- 

denda ? 
^. Autpro alteropericulo expon§nda t 
S, iyin propriacdidesfitliCita? 

HOminem lerpfum amarc, confervacionemq; & amorem' fui 
ance omnia habere, mariifeftum efl. Verum an rolusille na^ 
curalisinfl-indius, quem cumbrucis habec communem, eum 
adidpropellati anveroinfuperaccedataUquodiuflumlegis 
!iaturahs, dubio non caret. Cum enim fibi ipfi nemo pofiTic obligari^ 
Eion adparet,qux efficaciaficinius legis,qu^ iri meipfo cerminacur, 
cujusq; fervand^ necefficacem mihi, quandocunq; vehm, remiccere 
Iqueam, & qua violaca nemini injuria fiat. Sed & fupervacuum vidc- 
^■i potefl, fuper iflhac re legem ferre, cum jam ancea per anxiam cene- 
Htatem amoris proprij homo ita feratur ad fe ipfum curandum & con- 
^ervandum, uc ne fi vehc quidem, facifc in diverfum abirequeat, Se~ 
^ecddehenefcA.W.cA'/. Supervacmm eft , mqtiodmmimpellk Nem& 
'in amorcmfui cahovtandus efl, quem adeo dum nafcitufy trahit. Fnimve- 
ofifoliduntaxatfibi homo effet nacus,, fatemur conveniens fore, uc 
nabfolutoipfius arbitriorelinquerecur^quiddefeipfc flatuerec Sed 
umcxomniumfapienturaconfenfuGreacorO. M.hominem condi- 
erit^ utipfi inferviat, excultisqi, bonis, ab ipfbfibi conceflis, ejusdem 
^loriam redderet iiluftriorem •, cumq. fociaiitas, ad quam homo con- 
aicus eflj exerccri commode & fervari ncc^ucat^niqijilibetfeipfum, 

quancuna, 



3to# tIBB.1 H. 

.quantum in fe , excolat, & fervcc; adparec abjeda pknc fui c«ra homl^ 
nem non fibi quidem, [cd Deo creatori , fed generi hvmano facere in- 
juriam. Con£ tamen A^t. Mdtth^m de crmm.-proleg. c. 3. §. 4. Deindg 
usqjadco nonfequicur, jus naturae iHud non praecipere, qtiia inftin- 
dus jam ante in id facis acricer ferebatur ; ut pocius ifte didlamini ratio- 
nisveiuc fucccncuriari videatur, quaiihocfolumiionfufficiac funda- 
mencogenerishumaniconcinendo. Saneenimfi confiderenturmo. 
leftia?, quse vicam humanam comitantur, ionge fuperantesexiguum 
iliud & yileyolupcacum,eodemcenore,fcd languidiusfere &:noncicra 
fallidium recurfans.ac quam multis vita producatur, ut plura excipcrc 
mala po/Tint; quotusquisq; no primo quoq; cempore vitam al>rumpe- 
rct,ni inll:i(3:us cantopereeande cornendaret; aut quotusquisq;inftin- 
£lum iflii no vinceret,ni onipotentisCreatoris juiTaobflaret?N eqplane 
de nihilo funt iila apud ^vmtiliam decUm.^. j^mdju^at, omifira mm" 
talitas^ ammamfertot amos, etlamft naturafatiatur.^ fer mfimta tetnfo- 
rurnjpatU trtjlifimo cor^^oris retinere iomflexu ? Si cunBa gaudia mfira, 
JivoluptMtes^ e^ qu^cun^ ex hac miverfitate mundi velfoiicitant adJpeSiu, 
velblandiuntur ufu , diligenter exmtiasj tota vita homims unm eft dies, Hu- 
milesfrorfus ahjeUaj^mentes ^ quas nonim^lent hM eadem fem^er rj^redeun' 
ti/t : ut (jm honeflU opcratm ArtthHsJctar^ quisfinis honovum > qua vt rafetici' 
taS:,nunquamfihividebiturfrdifnaturamortefernurid4: & lucis caufas 
adanimum mentem^ rejerentium nemitjem quotidie vitd nonjatiat. Rek'< 
turum m^ nuncputattS;, quantoplurafint in hac&vi hrevitatejpgtenda : com- 
taraturumgaudtjs, frojperisy metus, calamitates? llia dfiimcmmifropter 
qm fdtigamm votis deos^propterqua brevem querimur atatem. Nem^c 
Junt vamtas, cupdoj luxurta^ lihido. Non fudet propter hacferre debilitd' 
tes, lu£tus,JpMia morbonm ? & cum liceat evadercy waliefati ? Et paulo 
ance: Hecmaximum, quod proincfflumitaie homints natura ccmmentaeji, 
$itpenrefnusinviti: ^conir^tot /tdverfiseajus,fdtientiti nobis aquanim' 
tate fiecurreret. 

% %. Porro cum duabus partibushomo conflct, corpore & ani- 1 
ma, utriusq,- decentem curam agere redia ratio pr^fcribit. Qus cor- : 
pori debentur h^ec fere funt ; ut ejus vires congruentibus alirncntis atq; i 
laboribuscoitferventur, ^coafirinentur,quippecujusfulcuris animus 

fufiinc- 



CAPUT IV. 201 

'u/linetur; neveintemperantiaeibipotusq-, , intcmpeflivo 5^: nonne- 
tcflario labore^ aliave ratione affligantur. Quo nomine vitanda in- 
kluvies, ebrietas, immodica Venus , & fimilia. Argutum eft didum 
Pemocriti apud Plutarchum de fanitate tuenda, « W m^j.ct ^iKdozulg liji 
l/vxn-) kcty.ooTscog chc av ewTyji- '^^v^nv. Si damm d4ti accufaret mimdm 
)orPm, illam^^juin condemnetur^ ^Jj^g^^^ nonpojfi. Animus autcm ante 
3mnia adcommodetolerandamvitam rociabilemform.anduSjVirtu- 
umq; & honefti renfu atq; amore imbuendus. Sakfiim bello juguvth.: 
\G)uo ma<^ispravitas-€0} 'um admiranda efi^ qui ingemmn^ quo nc ^ melipi^ neg^ 
%mvkm m natura mortalium eflj incultu at^ fccordia torpefcere (inunt.- Tum 
)ro cujusq'; cohdkione & capaeitate aliquid addifcenclum. ne quis 
•TKcnovu-^c^^^^dp^pv^i inutiie terrjipondm audmz, fibi inuciiisj aliisgravis. 
Zicerodcnatur. deof. \.%, Mihi^qmmJodagit ^ejfi omnmo nonvidetur^ Fa- 
:itquoq; huc iliud Aiiani Y. H. 1. VII. c. If. Cum marii imfermm tcne" 
•'eHt Mityiencnfes^focijSjqui defeifeebmt , ijancpoenarn imfojucrunt^ ut liberos 
^HOsnon docerent iitcraS} neff, muficam : omnium fupfiiiiorum hocgrAvift- 
Vnumiudicantes^ ininfeitia^ignorantiaartmm itheraiium vitam tranfige- 
' re. Add qu^ Cicjro of.i. tradit de /ludio veritatis invelligand^e. Inde 
IWtamleginatur^adverfamaguntiiH,qui numeri tantumfunr, & fru- 
iges confumerenati ; & inprimis valida mcndicabuIa,quorumnequi- 
icia co major eil:, fi ultro fibi membradiflorqucant, aut mutilent, ucne 
fivelincquidem,frugi deincepspoffincefle. Qiianquamcircaeligen- 
dumvic^ genus, modoid honeftum &alicujusufus fit, fatjaxahomi- 
nireh^lapoteflas. ' Plerumq; tamen viajnad illud defignancimpul- 
fusgenij^ corporis aut ingenij habilitas, natalium condicio, forcun^ 
bona, parentum autoricas, quandoq; ci vile imperium, occafio, aut ne- 
ceffitas. Sed in hancquidemrem paiHmapud fapientespr^ceptaoc- 
currunt, qu« cumularc fupcrvacuum forct_>. 

§. 3 . Illud alcioris efl ind aginis, an & quousq; homini aliqua po- 
teflasinpropriam vitamcompetat, adeamvelpericulo ancipitiultro 
cxponendam, vel lentis viis atterendam, vel deniq; violento mo- 
do abrumpendam. Sanemulciantiquorum abfolucum heic facis ho- 
minijusconcedebantjj ficutcrederenc,pofle aliquem ulcro vicam pro 
altero pignori opponerc, eam eciamcitraconfcrvationem ^altcrius 

Cc pro 



pro ipfodeVovefe, & ubiejus pcrtasrumforec, ante naturalem feu fa- 
talemtermiiium ipfam abrumpere. Flmio Nat. Hift. 1.3. C^. mortem 
fibiconrcifcere pofle vocatur o^timumintantis vit^poem. ' Qui quidecn 
nuliomodoabimpietatis crimine abfoivi poteft^ dum ita abjed:e dc 
maxi no D21 beneficio (entire non veretur. Nobis quid principiis ju- 
ris naturalis maxime videatur congruiim, inquifiviflc curxeric. Illud 
igitur primo dubium nonhabet,cum iiomopoilic^ & debeac fua opera 
aliis infcrvire. & vero cerrum genus laborum, a^^rcorum incenfio vires 
hominis ita afficiac,uc fenium, vic^q; terminus macurius ingru^^ 
quamfiquismo.llicer^tacemexegiirec; recle pofxe aliquempaulobre- 
vius revi fpaciumeligere, ucfacuitacum fuarum ufum. aliis iiommibus 
largiusdirpenfcr. Sicut Acliillesapud //<?.*;?f/w;%jlliad. <^ra., elegitvi- 
Ea pociusbrcvi, redgloriofa defungi, quam inglorium j domi delidem 
ad extrcmas 2erat!s mecas pervcnire. 

§. 4. Dcinde cum certura fjt> {a^penumero mulcorum vitam fer- 
vari non pofle, niii pro iis alij probabili fefe vitje periculo exponanC; 
idquoqiconfiat, exjuiruimperantislegitimiipoire alicui injuhgi oblr- 
gationem, utcjusmodipericulum declinare ipfinon liccac, ni gravis- 
fimasfiibirepoenasvelic. Quo fundamento obligacio miiicum nickur,. 
dc qua fuo loco pluribus. Kgregie Socrates apud Vlatonem in apoiogta: 

^&i fiLSVoi''^. Kiv^vi/dCmi p,rioh '<ssro^.oyi^c.fA.svov, ^tjts %lva^v j fxnrs dTixon (inoh 
ti;iy TiIcu%pE» &U0 ^^is^ in loco velfeipfum conjlituit, atbitratus id o^?- 
mtim ejje, vclajuperiorejmetun confiflere^ in eofermdnere oMrtet , fericih 
lumq^jkhire, ne^ mortiim^ ^^§? almd quidquam magis^ quam turptudmem 
formfddntem. Sed ncq; in ipfa racione naturali^ neq; m divinis literi§, 
quse vicam pro fracribus profundere jubenc, quidquamrepugnarcvr- 
detur, quo minus eciam cicra cam rigidum imperium ulrro quis proba-- 
biiifefevicarpericulo pro aliis cxpoiierequeac; modo fpes aliqua fit 
iftudin aliorum falucem ceflLirum, & hi dignifinc, qui cam care redt* 
mancur. Nam id flolidumfuerit, alceri pericuro (&£c fruf!:ra comicem i 
addere, autegregium virum pro homine nauci jugulari. Unde edarn r 
noslicitumputamus, ut quis pro altcro, prcefertim innocente ac prar* '■ 
ftanci viroj vademfcfe confticuaCjaa: ad fccuritatemfaiucis mulcoruni : 

obii-^ 



CAPUT IV. 20| 

cfcfidem fededat, fub pcriculo mortis fubeuncla?, fi reus fe nonfiiterir, 
aucpadumnonfueric(ervacum. Quanquam abaltcro hujusmodi va- 
des ac obfides rede morte pledi nequeanty ud alibi oftendemus. F jus- 
modi camen dcvocionesj quse non nifi vanam fid<"i> & fcrricudinis 
oftentacionemcicraullumufum habentj quales apud Japcnenfes sd- 
hucfrequentarifupradiximus, quin juri nacurali repugnentnuUi du- 
bicamus. Fruftra enim pro virtutc venditatur, qfiod ratione carec. 
Enimvero hoc per legem natur^ pr^cipi, ut quivis cuji^ivis aJterius 
vitam, ca-ceris pr^fcrcun paribus, fu^pra^ferar, hautquidquam. arbitra- 
mur; &concrarium nonobfcure fuadent hominum comm.unis ilJa 
inchnatio, Sc omni excepcione majores cefl-es, qui proximum irbi 
quemq; tiTe admittunt. vid. %. Ccrmth. Vlil. 13. 14. 1. 14. p'mc. D. fr£- 
(irjft. verh. l.cf. C de fervltut. 1.2.§. $fJ).deaqua'piu%>,arc. NonobftaC 
i.f. ^.^."D.commvdati. 1. !.§. %$^ D. de SQo SiUn. K^A. Amor de ^rmif. 
jufti & dec-ori f. ?n. 122. (cqq. 

§. f. Illuddcniq'i difcutiendumre/lat^an homo proprio exar- 
bicrio, ubi jucunditatem vitalisaurje adfpcrnarus fuerit, aut declioan- 
dis ingennbus miferiis', & anrevertend^e ignominiofa; morti jamjam 
impendenci, iibiipfefataproperare queacf Hanc inremnociffima efl 
{s.Viitnii2i flatonis mfhddone.^ Chriftianis etiam fcriptoribus laudaca: 
{i)c,h' T^Mi<P^iipa, k<TL^f ol ^'vSpctTni, f(d- Hciei ^11 e&vt^vc/k, ru,VTif.g XvHvio 'i^oi" 
^^anm. m ctftodia quadam nos homincs jkmuSy neq^ decet queme^am ex 
hdc [eiffum [oivefe , ne^ at-ffgere. Id quox! copioiius expreflic haBan-» 
tim div.inftit A.^^.z. Ig. Sicut mhancvitam nonnoftraf^onte veiimtis, ita 
Turfu exhocdomiciiw corporiS) quod tuendum nohis afiignatpimefl) ejmde^ 
jf^^'reced€ndumeft, quinosin hoccorfus indux,it^ tamdm habitaturoS) do~ 
necjuheatemitti. Ftfibene obfervandum, qualcm fui in»erfedorem 
Vkto de LL. 1. p. ignominiofa fepultura afficiendum pronunciet-^. 

ciavsctVTivKleiVi^f tviv r?]c eifiapuivrigiic/, dTTOCTTtfim y-cl^t^y (ifiT^ "TroAsaK 'm^o.cn^g 
Ci>tfiv, ^i^Ti'7n^ixovicpci.C^vKr&^^ir^.cr'<z^(Tb(Tvi riyn dvayy.a.cBeig-) fA-Y^} a.'.^^vvr,g 
nvag 'i^fi8 Kcp, dQlii (^^'(g.Kaxf^v, d^ya. 'j i(^ dvcn^^.ix^ ^^?:ici savra) Oiy.rjV cici^ov- 
S^iBri» C)ui fetffum vita (^Jortefatorum vi privaverit ; nonjudido civi- 
fattSy nectri/li ^inevitahilifcrtun<i.cfu coacifiSjne^pp.dore aliqp.o extre- 
mgcowptilff^ 7 fdignavi4, (^rformic.cioji aniwiin^hectUit ate defiffi irji^fte 



a04 LIBRI II. 

fiattierit. Arijldieks c^Of^y NimnAlL c. ir. To ^' ^i^m^vrimm ,. (psvytv^ tts^ 
Viccv, )^ e^ci)'^,, rjTi\vm;^9Vy chc dvope^i^i. ci?^ci ^cI^ov^hAS* (ji.£cAa,'Ki£(. ^)^ to ^sv- 
ysiv rd cI^TTova-. Mori dHtem vel ut pa^pertatem, vel amoremi vel?poieJii, 
■ ^vidpiam fugimmy. fonis viri minmk e/iyfedpotm timidi : quippe cumU- 
horiofa fugere mollities fit. Procobim hifl. Goth, 1. IV. Fitarj^ 
ahrumpere mllo mottu ufH, prdceps ame^tia-eft, coeca adverfis mortem-fero^ 
cia imnem cjuandam^ habet fortis ammifpeclem^ a fapientibm infipientia duci- 
tur, Amm. Marceilim^XiiY .c.'^.. £c^ucLJudiciojUxtatimidmefi,(^ igna- 
'vuss c^ui quum non oportety mori defiderat; (jr quirefugiatj, cumfit oportw 
num. Add, G'r^/.1.2.c.i^.§.f . Ubi memoraCjta apud genciles, quaEbrzeos 
abs fepulcura; honore fuifle exclufos, qui morcem fibi ipfi confcive- 
ranr. Quanquam nonnulli Fbr^orum de lege fe non incerficiendi 
unam caufam exceperunc, canquamgyAo><3vi^c»5^;},'?7V, fiquis videac,fe 
deinceps vidurum in probrum ipfius DEI. Nam quia non nobis^ {z^ 
DEoin vicam nofLram jus eile ftacuebanc,exi{limabanc folam Dei pra:- 
fuincam voluncatem efle, qu^ morcis anticipanda^ confilium abfol- 
vac. Acq;huc referunc Samfonis exemplom, qui in fuo corpore ve- 
ramreligionemvidebaceirederifai: &Saulis, qui gladioincubuic, ne 
aDEi fuisqi hoflibus illudsrecur, & dia capcivicate forcailefervicium 
populoconciliarec. Nam hunc refipuifle i/li voiunc, poftquam Sa- 
muelis umbra: rnorccm ipfi prsedixera-t ; quam gnarus fibi immincre fi 
pugnarec, pugnampropacria & D^i iege non decrciflaviC;, secernam 
indelaudemmericusDavidiseciampr3^conio,aquo&iiii, quiSaulcm 
^ c.pm iionore fepclierant, rede fa<5li teilimonium reculerunc. Acq; hoc 
aliqui ad fimiies quoq; cafus producunc,, eo nixi fundamenco ; quem- 
admodumfibincmo poceft obligari, ica injunam fibi non facerc,qui 
vimvicacfujeintuieric. Quod aucem quis feipfum ex iegenacur^tCr 
neacur confervare, id inde cfie, quia a Deo ad corendani focietacem hu- 
manamefbdefi:inacus, quam ad defercoris infirar aut infrequencis mi- 
iicis defi:icuere haucquidquam pofiic: adeoq; quod ego me cenear i 
confervare, id me non debere mihi, ^zd, DEO, & fociccaci humanx. '■ 
(ArifloteliNicom.Y.l^. aucochires noain feipfos, fedincivicatem inju- : 
ri) dicuncur, eoq;nomine eciam ignominia affici.) Inde {i refpedus i: 
ilie erga'DcUM, & genus hominum fic remocus^ hominem fibicom- 

mendari 



^ 



CAPUT V. aof 

i mcndaripcrfolum illum inflinifium renficivum Videri, qui cumvim 
llegis nonhabeat, eidem repugnafleqyoq; pro peccato non fic putan- 
jdum. Inde illorumcaufam favorabilem^judicant, certe miferationc 
Iquamafperafentennadigniorem, qui manus fibi inferunt, quodcer- 
citudine moraliter infallibili pra^videnc, mo rcem fibi paulo poft ab ho- 
/tecumcruciacu &ignominia adferendam ; nec borii publici interelle^ 
curad arbitrium alterius moriantur : autquod ab aUis fibi vident in- 
tcncari,quoadmi(Ibipfi cseteris morcahbus deinceps finc faflidiendi. 
'Quales func, qui curnmorcemfibiabiioftecruculenco, aucfccvo prin- 
icipeinflare cernerent, fcflinatafata maluerunt,quo tormenca, & ludi- 
bria, auc ignominiam carnificis efFugerenc; auc ut fuis ahquod indc 
commodumprocurarenc. Sicuci apud Tacntum Ann. VI. efl:: promtas 
eimmodimortes metm cdTmficts faciehat ; (^quia ddmfMti^puhlicdtts bom, 
[e^ultarafrohibebaniur: eorum qui dc fe Jiatuebant ^ humabantur corPora, 
manebanttejldmenta^fretiumfejlmdndi. Ex quo obicer pacec,non ufq; 
iquaq; probari pofle iliud MartiaUs 1. 2. e^. go. Hoflem cnm fugeret.fe ^an- 
nius iffe peremit. Hic rogo nonfuror ejly_ ne moriarey mori i Nam u ci Mfchi- 
ncs orat. defalfa legatione loquicur : ck-^ o % va]^ ^«j^oV, clj^ n ■tc^ 77iy ii Ad6-- 
[Tijv vC^g (poCc^'. Ne/^ enim ferribUts ejl mteritm : fedcontumelta in morte 
"efi metuenda. Huc referri quoq, folenc foemin^^ auc formofi pueri, qui 
pudicici^ (uar violarionem hocmodo declinarunc. Vid. raulusDiaco- 
ntM 1. if . deDugna foemina Aquilejenfl. Hos plaufibilicer in excufati- 
jOnem fui proferre poflc arbicrancur.- ex admoca canca neceflicace^ & 
quam nifi veluc permiraculum cffugere dacur, fe coliegiffe, miffionem^ 
jjam fibiafummoimperacoredarii Vcniamquoq;generis humani fa- 
jcile pra:^^umi, cui jam perierint ; nec ullius incercffe, cancillo cemporc 
jmorccm abs fe ancicipari, uc cormcnta & ludibria non fennanc, quse ad 
iigrave forcafle peccacum flimulare ipfos queanc : nec videri generofos - 
ipmimosadidnecefTicacis damnacos,uc omnino ad hbidinem alceriuSj 
jconcumehis prius vexaci, vicam ponanc. Cicero Tufculan. quajl. 1 . 1. Ca~ 
j^e fic ahnt e vita , tit caufam moriendi nactumfc effe gauderet. . Vetat enim 
d&minans ille m nohls Vet^ mjuffk htnc nosjuo demigrare. Cum uero cau- 
'{amju]}am'D.eU'sipfedcderity ut~tuncSocratiynuncCatom,fipemultis: n& ilk 
)[MdimJidmvirfd^iens3 Uuts ex his tenebris in lucemiiiamc^JJerit : nec 

■^ Cc 1. tamen 



loS . _ ^ LIBEI II 

tamenilUvmcuUcdYcetU ru^erit: kgesemmvt-ta??t: Jedt4?^qu^m^magi' 

firatu atit aliqua poteflate legitima^Jka V>eo evocatm at-^ emijfm exierit. 

conf i. 3. §. <S, D. de hmts eoTMyn^ qm ante fententiam. i. ^f . §. 2. D. de jurt 

Jifcu Addi 3umtHiaf2:i6 deciamXS , Ant, Matthdm de crmm, ad 1. 48.D, 

tn. V. c. I. §.0. Verumifth^c nos quidem in medio relinquimus. Illud 

manifeftum efc, eos, qui velTolo tjedio mo^pftiarum vic^ humanae 

communium, vel indignacione malorumjqui liumanx ipfos rocrccaci 

non erube.rceiidos erant reddicura, vel mecu dolorum, queis forcicer 

toleracis excmplo flio prodefleaiiispoceranc^ vicam ukro abrumpunc, 

nullam adferre pofle fac validam dcfenfionem, quo minus ialegem 

nacprse peccafle fint cenfendi. lili vero concra merico a crimine cwTn- 

X^'t/'^- funceximendi, quiexmorbo, rationis ufum adimcnce, manus 

fibi inferunc. Mulcosquoq;, quiinvoluncariumexicium ruunc, ma- 

gnicudo conflernacionis apud ^quosviros excufac. C^r//^^i.IV. z.\(S. 

lli/imtf.avit anmos favovj idfolum metmnt^ qr.od pYimum formidare cx- 

temnt. Add. i. i^. ^- 3- C>. quodmetm cauja. Id q uoq. heic obfer vandum, 

adrem nihilfacere, propria quis manu cadac, an aiios quovis modo 

adigac ad morcem iibi infercndam. Sicuc Deianira apud Semcam Her- 

cule Oet^o ioquicur : Vsextera fiernartua, fed mente nojlra. Nam qui 

mori heic &nunc non debuic, non excufacuf, fi alcerius manibus in ar- 

ceflcnda morce ufus fuenc; quippe cum ipfe feGiiTe cenfeacur, quod 

quis per aiium facic. Ecfi qui mianus fuas huic miniftcrio commoda- 

vie, crimine fe quoq; adflringerc poffic. Inde nobis non probancur 

iilar/mi.4. c. 7. ^)uu faftentilsimosviros^ (Brucum,& Cafllum) non 

miretur adulttmum nonfci-s mambus ufis f niCiJi hccquofj^ cx ferjiiaficne de- 

fuit^ nevioianent manus^fedtn ahoUtmne fanBifmiarrm y pient!fimarum§^ 

mimarum^jiidiciojuoyfcekre alieno^ uterentur. Nam fi iftis nefas fuit vi- 

tamtunc;abrumpere, nihilincerfuic, fua an aiiena manu perirenc. Sin 

iiiudiicicum fuic, non redeminiflris fcelus cribuicur. Etfi-ad locum 

Tlon iliuflrandam poirit faccre lilud Jifckims orat. contra Ctefiphontem.} 

-tP^o/j^/j. Stquisfeipfum occideritymanum, qu£ idfeat, a reliquocorpore fepd- 
mm. C^cerum cum nos abfoiucam homini in vitam propriam detra- 
liamuspDtcflacemi adparecquoqj non pofleprobari ieges ilias, qui£ 

■vcl 



CAPOT IV. %aT 

ivel jubenty vel permittunE civibus ulcro vitam projiccre. Qualis lex 
iapudTaprobaneafesnaemoratur Diodaro Sioilo l.j.cfj. qua flatuturn 
;crat, ut adcertum annorum numcrum vivcrent; quo ex^leto^infilenti mot- 
tis oenere decedehanty kcrb^ indormientesj qud citrd fenfum doloris necat, 
Add. ideml, 5. c.33. de Megabareis, gente Troglodytica. Sic apud Ce- 
psediccbat lex, majorcs fexaginta annis aconito vitam finire, ut reli- 
quiscibanafjfficerent.. StraholX. ¥xCi M^nf^V.B. l^. c.37. hano 
icauram alleget ; qt^adfbi tffis confiijfiintyfie adp'omovenda commpdaPatriit 
\mtilesamplm efje, animojam ob^tatemdelirare mcifiiente^ Add. l^^alerim 
')d.aximm Lz c. 6. §. /. 8. De more Herulorum , apud quos fenio aut 
valctudinedebiles mortem ultro fibi arceflebant, uxoribus quoq;|ad 
fnariti fic defundi monumentum laqueo fele necantibus, vid. VrDcopim 
nft.Goth.\.%. DeSardis, 6c Bcrbiccisvid. y^^^^z^ I.4. c.L - ' 

CAPUT V. / 

DE DEFENSIONE SUL 



* Defififlo fm riolentia eft U cita* . 

u An etiam naturalt jure prdcepta? 

^.'Defe^ijjoqttalis inltbertate naturdi, 

i, .^mlis eadem {n cmtaiibm ? 

, An & cwiYii invaforem erraniew : 

. TempKs defenjionis in U bertate naturali ; 

.9.9. & tn (iatu civiU qtiomodofe h^bsAt? 

0, ^Demutilatione memhrii 

t.&pudicttiai 



!2 nec nenalapa, 

1 ^, AnfpigereqHisteneatHY? 

\4,An religio Chrijiiana diverfmn heic 

dtjponat ? 
1 y. (^(tdesin defenjtonepatrata eftinnoxia^ 

1 6. D^ defenftone rerum, 

17. r #■- Defurc noEiurno, 
jp. De defenJiGneeJM, quiinptidinitium 

' fecit. 

AD confervationem fui, quam cuiq; & amor longe tcnerr^mus, 
& ipfa ratio commendat, pertinet quoq; fui defenfio, feu pro- 
pulfatiomaloruminljefionemhominis tendentium, qu^ab 
altcro homine iritentantur. Ifi^hcEC defenfio dupHci modo 
iflituitur ; vel fine Isefione ejus, qui malum nobis macbinatur, vel 
um ejusdcm Isefioneacpernicie. Prior quin fitHcita, omniq; pecca- 
3 Vacet, nemo fanus unquam in dubium revocavit. Circa pofterio- 
em autemnonnullis i^ieo fcrupulus fuit obortus, quodpe^ ipfam utiqj 
Edatur, aut perdatur noftri fimiUs homo, quicum ad colendam vitam 
■ cialem adftringimur, & q^uo extin^to parem jadluram videtur faecre 



208 . • LIBRI II. 

genus humanumjquamfiipfi pereamus. Etquodmajoresturb^ foci- 
ccatem^ humanam videantur invaderc, fi vini incentantem vi repel- 
lamus/quam fi vel perfugammaludedinemus^autubiidnondatur, 
corpus noftrum patienter invadenti pr^beanius. F.nimvero quod 
defenfio nofiri non priori duntaxat modo pofiit inftitui, fed &, ubi 
ifie locum non habuerit, cum l^fione ejus, qui nos oppugnatum it; 
& ratio evincit , & fapientum juxta atq; vulgi confenfus adprobat. 
Equidem ad pacem cum fui fimihbusagendam homa conditusefi:, o- 
mnesq^naturseleges, qucEaiioshominesfpeflant^ primario adpacem 
confiituendam, & fervandam cendunt. Nec minus tamen natura ad 
vim confugercquandoq; indulget,ubiaHter per akerius injuriamfal- 
vi eOe nonpofllimus. Scilicet obhgatio adexercendasinvicem leges 
naturse, & officia pacisefi^mutua, &omnes homines a?qualiter firin- 
git; neqjuilipreealtero privilegiumper naturam conipetit, utipfein 
altero violareeasleges queat, aker autem adverfus hunc jpacem conti- 
nuareteneatur. Sed utrinq; ftringens obligatio facit^ ut munia pacis 
mutuo debeant exerceri. Adeoq^ ubi aker conrra leges pacis taha ad- 
verfus me fufciperc aggreditur, qua^ ad mcam perniciem fpedlant, 
impudentifiirne a me pofiulavcrit, ut cgo ipfum deinceps facrofan- 
£i:um habeam; id efi*, ut meam faiutem mcdam, quo ipfius malitia 
impune grafiari queac. EvAo<yiv ^ a.vcx.yKctiov ^zv ^s>^xov'^ Tnia^Sr ^«kjV 

dfivvuS^ 5 ^ xszudf^eivcij, r^fjS/j ydj avpL<popa. tS 'Tnaifj^^^ ?(gjj dvctt/^^ci^ i^'oy(^ 
"ss^KoX^Sei, Re^um (^ neceffarmm vmdicare magis {jp^am accipere inju- 
riam. (fuiffe adoccifi calamitatem etiaminfamia timiditatii accedtt. Hero- 
dtanuil.^. c.f. Sed cum is infociabilem i^c^c adverfus mieexhibeat, & 
ineptumadrccipienda ameofficiapacisreddat,- omnis mea cura ac 
expedicndam propriam falutem revocacur ; quje ubi citra ifi:ius Ijefr 
onemfervarinequit, habetquodfibi imputet, qui ad ifihanc neceflTii 
ratemlme adegit. Alias quippe omnia bona, qua- natura aut indui 
fiirianobis dedit, frufirra forent concefla, fi akcriinjufie illa iavadenti 
vim non licerct opponere ; & parata pr;^da improbis expofiti forent: 
probi, fiquidemilhhifce vim nunquam debercnt opponere. Sic u 
Violentam fui defenfionem plane profcribcre, hautquidquam pacii 
fcd cxitiogeneris humani conducat. Neq'; vcro lex naturae^in falu 

temucic 



CAPUT Y. ■'; - 2©jp 

jemuticf; hominis inflituta, tali qtioq; paci favere t([ cenfenda, qii^ 
l^rasrencem ipfius peraicicmj &nihil niinus, quam fociabikm Yitam 
|;rac produdura. Add. GfGtim 1. 1, c.2. & caf.%, 5-5- 
I §. 2, iiludnonadeoliquidumci]:, an defenfroviolenta^ &qu^ 
umla^/loneaut caEdeinvafonsconjundaeRjecismfit in pbligationa 
'xfcq; loquiniur de militibus , auc viatorum preffidiisj qui dum (e 
umcasdthoflTum aurlarronum defcndunr, pacriamfuYiui^ aut fidei 
LJXcommiObs protel^um eunt^ fedde iis, quos propriom duncaxa£ 
I ericulumin defcnfronem fui excitat. Equidem func, qui eousq; il- 
]im prsEceptsm voiuntj urnelcgequidemciviUeadempoiTitcoliii & 
lui fe, cum dcfendere poflec, occidi permitcic, illum damnari poifej 
i on aliter ac fi icipfum occidiilcc. ^idi. Ziegler ad Grot. 1. 1. c. 3. §. 3. f t 
I uc aliquo modo perdnec, quod Ephori Sciraphidam qucndam mul- 
I irunc, quod muki ipfum injuria afficereni;. Pktdrch.mjlit. Ldcon. Au- 
I 'r qpoq; deprinvip, jujli ^ dt cort. f, m. 33. in banc (encentia m inchnat-; 
;rgumcntoufus, quod pr^ter alia, ad confervationcm hominis fpe- 
i:antia,nobisfitiniitusacucusfenfusdc5loris,ardor vindid:^, manusq; 
j edcndis aiiis, & propi!^gnandis nobis habiies; qua? cum fruftra nor^i 
I nc datse, inde oolligi, Deum veile, uc iflas confervando mihi ipfi adhi- 
I sam. Ac perinde fore, fi manibus meis non ad internecionem ufq; 
J ivaforis pugnem J^ quam il easdem uicro mihi abfcindam. Ftfi injra 
I .iig. fateacur, legcm illam de confcrvatione fui ipfius non effe ejusmo- 
ncccfficacis, quin cveniant nonnunquam cafus, qui hominem in 
rasflanda obedicncia aucdifpenfent, aut fuijuris facianc Nobis id 
Limprimis vidccur confiderandum, an aliorum mulcum interfit, ut 
uiinvaditur ficfuperfLes, anvero ifte fibiduntaxatvideaturvivere; 
cprioriquidemcafuaddefenfionemfuiquocunq; modo expedien- 
am teneri ahquem dicamus, pollcriori autem incer licita duntaxac 
abcamus, fe cum c^de invaforis defcndere; pr^fcrcim ubi invaforis 
itamultiseflutilis, &probabilitcr preEvidctur^eundcm,dum inejus- 
lodifacinorec^ditur, damnationisinfuper seterna! periculum incur- 
re. Nam ecfi magnicudo irnincntistcrrorismcritaperfonarum ita 
tiofctrurinari non pcrmittat,- &eiuspericulj, in quod quis fcipfum 
njecir, & ex quo fefc cripere irerum pro lubicu potefl, nulla habenda 

Dd fic 



%tQ. tlBFJ E 

ficratio, pr^ferdm ab eo> cujos damno akerfurit; (ifocrdtes- ddverjm 
Ca-ltmachum : Mome ahfurdum eft^ ijtummeo^ericuio d vabispelere ^nifeH" 
cofdiam^ qMddpenesipp^-meflj^inqmdfeipfecmjecit^ (^quoetiam num li^ 
^efaripo.^ef}?) camen ut ejusmodi faiftum , ex quo canta alceri mala 
proy^niunt, mcer debita numerecur, & quo intermiilb peccatum con» 
crahacurj vero fimilenon yidecur. " 

§. j, Seduc ruperdefenfioneruiaccuratiuscognorcatur, quara- 

tione illa cemperanda, & quousq, rede poiTic progredi, ante omnia di^ 

ilinguendumed, ucrum, qui fe defendit, in ftacu nacurali, an veroinf- 

civilidegac.- quippecumheiclonge ar6i:ioribus, quamilhc, hmicibus 

ifta fit circumicripca. Quod cura a multis non fatis foeric obfervatum,. 

sndedeinculpaca fui tutela in univerfum tradidere, qua? de alterutra 

duntaxacftata verafunc. Aftubidiilindle^fueritexpoficum, quidnar» 

juris (itinftacu naturali, faciledein pacebic, quousq;& quibus rationi- 

bus iflud incivicacibus fic reflridum. Ac iilud quidem prudenci^ eil 

prscceptum/ ommafritUyquam armi^texpenn fapientem dectre, Cum 

enim omnis pugna habeac aliquid ale^ ancipicis ; inde ubi ab aicero in- 

juria intencacur, confulciustucriccutioraprius remedia ccncarc, quahi 

in pugnam dcfcendcre. Sic fi invafuro viam poilim incerciudere, ne 

adme accedere queac, /luice cum eo manos cicra necefliracem conie- 

ro. Sic quem parietes ac janua poiRjnt def enderc, imprudenter pcdus 

fuumiiofili objicie. Deinde & hoc prudencis eil, ievis injuris pacien- 

tiadefungi, fi commode iieri queat, adeoq; dejurefuo ahquid remic- 

cerepocius, quamincempeilivadefeafionemajori ^c^t periculo expo- 

nere ; przefercim ubi impecacur id, quod facile reparari auc penfari que- 

at, Plautm Amphiti\ aB. z.fi. 2. Bacchdihacchdnti fivcli^ advspfarier, Bx 

infim mfdniorem facies : feriet fpi-m. Si ohfeqnare , una refolvajplagA, 

Sicut lapiencius meo judicio facit, qui cum akero faper dscem aurcis> 

quos ipfi debebac, uccunq; cranfigic, quam qui molefla illos adioneex- 

torquere conrendity fiquidem rabuhs in mercedem lingu^ quindeciffl ' 

fuerinc dandi. Martialis I.7. ep. S-^. Ah mifer S' demens vigmtilitigat an^ i 

nis ^itsquam, cuivinci, Gargdianey licet? Add. L4.§. I. V).de alienat.juk i 

mfft. Sicuci & f^epc locum invenic illud Foljhif in excerptis Peirefci4ni^> f 

quQdcuacaccomaiodabasuradAcha-^osbrevi cladeperfandos: «V" 



CAPUT V. ' ^il 

^.■^mg ATW^o^sSrtchiav lcrd%fj.sPt mjicelerkerfernjjemt^jnuffqtidmfihifu'- 

ijjmuf. Add. quoq; Stoh^m fermo.ydX. Quo percinec interpretacio didi 

apud M^f. V.I/. quam adfert C?m/^i.I.c.2.§.g. ^lyfia^crat. contrdTheo^ 

mnelium: AvsKdu&sfjv f(^ Aiav (PiXohKGV iivdj vofil^oi Hanriyo^a^ ^Kd^^sS^. Ilii' 

beraie mmium exijimo-^ iitigiQjftm mdledicentiA aiiqmm ac^ufare. A pu d 

Cy vmQii^cs^tt^QHcraclidede^olitijs^ Icxerat^ut 'mKvllv.bifiitigioJos uves 

ad tfihunai 'Bfhori traherent 3 c^ nmitam at^ injamiam ipfs imfonerent, 

Etfilsfus i/lhanc moderacionem debccnoncamlaEdenci, quippc qui 

quancum in fe omnia humanitatis comercia cumipfoabrupic^- quatti 

ipropriaefecuritati &cranquiliitati. Unde quando quis ira auc dolore 

conciuatushoshmitestranfilieriCj lacefrenciinjuriamnonfacitj fed im«. 

moderatc&imprudenciusduntaxacegifledi-^^icur. Fnimvero ubi hac 

racione falus mea expediri, auc inturo locari nequeat, res utiq; ad ma- 

nus fuerit deducenda. libi fi aiter injuria^m malitiofe inferre percen- 

dac, necpoenicenciapraviconacusdudusadpacemmecum denuo co- 

lendam redire velic, etiam cum csede iftum repellere liccbic. Ec fi Vei 

jmaxime viram meam direde non imperar^puta fi meplagis dunraxat 

veiic onerare, aue membro aliquo non vitali mutilarc, auc rebus mc 

[falvo corporc fpoliare ; ramenpoftquam fem.el pacem mecum abru- 

Ipic, neqi caucio mihi exiflic, quod ab iftisiniciis ad majores injurias non 

ilicerupcurus, eciam buic injuri^repclleiidae licebic excrema adhibere. 

jFo ipfo enim, dum quis ^^^^ hoHem mihi proficeturs fid quod fic, quan- 

jdoinjuriis me laceffit, nec pcenicencis figna oilendic,^datmibi, quan- 

ffuminfc, adyerfusfelicentiamin infinitum. i i^ mt^^s dl^d yLH^ovai 

Wgt) 'zrA«55'£6 01 dji^a,\]s% hit^gj^oi avliTiu^&sv e^ai. nonemmeademyfedpiura c^ ma* 

lorayqmincipunty digm' funt^ ut contra fatiantur. dntifh&n orat. XI. 

Equidemfunc,quibushcBclibcrcas refiflendi-jn infinicum eo ncmihe 




onjequendoy fupremojoco defiwa vit. Cum injure refijiendi naturaitter tnfit 

'acexceptio, nifi refiftendo violecur ordo focialis, cujm frimam ^ ftm- 

nam ratwnem ipfa naturd habet, Nifienim h^ccautio accederet^focietas^ 

oi^dmis necejfarij ,(^ naturaiis ratione mn cufiodita, mfoctahiitsferet. vid. 

Bxcier. ad Grot, 1. J. c. ^. %. %, Enimvcro hautquidquam boc aflericur,^ 

3Dd ^ cjus- 



zn Libf:i II 

efasmodi licentkmveCiHmdim infTnitum in omnibus cafibus uticf; ad- 
Mbendam; cum mulc^ po/rmE intervemrecondderadones, qua^lse- 
fum ad extremum procedere verent; fcd quod ifle, abs quo injuria in- 
cipitj queri oon poHitj fi extrema in ipfum ftatoantur, Ac tunc de- 
mumreverayita redderetur inrociabiiis, fi licentias^ refiftendi aiiquis 
tcrminus flatuerecuir intcr eos^ qui in naturalilibercate vivunt. Qualis 
cnim vica cilet^ li alter meseper modicis infeftare vcrberibus pergeret>. 
£ujus malitiani alia ratione fLftercj aut reprimerenon daretur, nifi mor- 
te ipii intentata? Aut fi vicinus rapinis duntaxar, & vaftationibus; 
agrorura nos vcllicareconrinuaret^ neqjnobis faseflet, iilium c^dibus- 
repellere t Cum enim (bcialitas ad falotem univerfbrum fpedet, non 
fuiic ejasmodi ieges iftius fingcnda^, per quas modelliffimo cuiq; fem- 
permiicro elTeneccirumforet, quotiescmiq;pravo cuipiamjus natu- 
r^ violare placercc. Ac abfu rde focietas inter hominesjn jurias per-- • 
fercndloeceffitacefancira(i:atuitur., -Undeiloltus eff, propriseq; falu* 
ris ignavus proditor^ qui hofli, quamdiu talis periiftit, & hofcilia exer- 
cet, parcit, & fruftra perirc quam perdere raavult. Nam hadenus; 
duntaxatienitate, &bumanitateadverfus hoflrem jus natur^ uti me- 
VoluitjUtiioiliendatjfefepoenitentia dudum ab injuriis adyerfus me 
ferio velle defifliercs ac damna penfatacautionem de non ofFenden- 
dbinpoilierumprsefletr parcere, &ignofcereipfidebeam, paccqjin- 
flaurata eidcm deinceps circa excrcenda pacis officia viciilim rcfpon- 
dcre, Mcram quippe vindi£!am, qua^ nihil aHud pr^tcrlaedentis do- 
iorcm &pcrniciem habet propoiicum, fub crudchtatis vitio natura in- 
rerhomincs proicripfit; Cui confequcns eil ^ mcmoriam inimicida- 
rum^ quantum ficri potefi:, deleri debere;. Quo fpcdfat iilud apud C/- 
eeroncm de mventionel. 2. Qiiod Thcbani apud Amphidyonas accu- 
fad iint ob a^neum trop^um pofitum vidisLaccd^moniis : ideo quod 
dtermimmkmcitiammmommentumGrdjosde Graijs fiatuere non oporteaP.. 
Nam alias trop^a de ligno d'untaxatexcitarimoserat,ne nimis fo--) 
renc dioturna. Add'.. Florm L 3. c. %, mjin. C^terum in ftatu naturali' l 
degentesnoiifblum in pra^fens intenratum- periculum repcllerCj fedc 
eriam eode,puli[p contra Isedcntem eousq; progredi poffunt, quoadf 
ab ilio in fucurum facisiibicaucum videatur. De qua caucione ita ha-- 

bcnduiH' 



CAPOT V, ' 2IJ 

bendLim. Siquisinjariafacla^flatimpoenitentia du£lus Veniam petat,. 
I & damni reftitudoneni ofFeratj in gratiam cum ipfo redire debeo, nec 
i amplioremcautionem abeo redevideor cxigere poflcj pr^tcr fidem 
j denuo dandam. Sufficienti enim efl argumento^ firmum ipfi cfTe pro- 
jpofiturninpoftermnmenonampliusl^dendi, qucm fponte fadipoe- 
iinituitj & qui ad petendam veniara ultro defccndic. Aft cui per virrr 
ijpoenitenciia efi; cxtorquendaj & qui tunc demura veniam petere infbitu- 
ijt, quando refiflcndi vires deficiunty ejus foia fidcs parum fufficiens^ 
ijcautio videtur. Igitur tali vcl vires nocendi fubtrahcnda?, vcl aliud 
■ Vinculum injicicndumj ut ne deinceps nobis exiftat formidabifisy 
ijpoflqiiara expromca femci maliria, nec ritcjemendata perpetuo ipfum 
I {ufpe(Sum reddiditLjr. 

§. 4. Aft'Veroquodlicet innaturalifibertateviventibus^ qui fu- 
am falutem propriis viribus, proprioq; ex judicio cxpediunt ; id liauc- 
quaquamindulgetur illis, qui in civitacibus degunt, & quidem~ inpri- 
slmis adverfus fuos cives. Hi enim violentam fui dcfcnfionera adver- 
us cives perpetuos aut tcmporarios ita moderaritenencurj ucearatunc 
emumadhibeant;, qoando tempusaclocusnonferunt auxiiiumma- 
iflratus ad rcpellendam eam injuriam implorari, qua vita^ vit^q; 
quipollens, auc irreparabile damnum> in prasfentaneum periculuni 
ronjicitur. Ecquidcmj urpeficulum tantumraodo dcpcllatur: vin- 
lida autem, & cautio dc non offendendo inpoflerum magiftratus: 
irbitrio rein quatur. Nara cum alias in civicatibus leges domirtentur,« 
Scmhiltamcantrdrium fttjunorlegibm, quam mmpofita ^ conflitut^ ref.^ 
midquamagi per vim, Cictfo deLL. 1. 3 .- inejusmodi duntaxatcafuj &/^- 
er arma ab 2X10 'mZQwtiMziik-^- filent, nec fe exJ}eBarijuhent., cum ei^ qui' 
I xfpe^are velitj ante injuflafoend luendafit, quamjufia refetenda,- Et er. 
lifce fundamcntis hquido'poffunt decidi, qux pafllmab autoribus fu- 
jcrmoderamineincuipat^ tutcl^ difputantur.. 

§. f. Etquidem dubicacum foic a quibusdam, aii cum csede rc- 

|eni porfic cjusmodi invafor, quinon rae, fed alium, deftinaco confi- 

!|oinvadereparabat,&abs quodolus malus aberarr Ubi fundamcnti 

co Grotim 1.2. c.i. §.3. fupponic, jus defenfronis primario, & per fc 

fciex eo, quodnacuraquemq; fibi commeQdarj- quodq; adeo norai 

Ddi I pollic^ 



Zl^ LIBR! II' 

poHiCOon quiscf^omm cdnato ad propriam falatcm expediendam in^^ 

combere; nonauteniexinjuftitiaaiitpccGatoejus^absquo pericuium 

iritentator. Scilicec ad imiocenciam defenfionis fiifFicit^ quod aiteri 

nonritjusad meinvadtndum5& occidendumj neq; inmefitobligav 

tio mortcni citra reludantiam fubeundi. De c^ccro^cum proprius 

amor omnesalias confiderationeslongefuperetjnonpoceftnonnacu- 

raliter homo in pari cum akero pericuio confcimcus, non fibi potius, 

quam akeri confulere j & cum periculum iliud ab alteromihi immc- 

rcnci erceturj eo minus invidiofum efi malum in aiitorem fuum reci- 

dere. Quibus pofitis facile efl: pecuiiares cafus, qui heic dari poiTunr, 

definire. Si enimqois infania agitatus, aut diris infomnii^ excitusj auc 

lunaticus, (quales interdum nodlu com telis pcr sdes ambulare tra-, 

dunt,) mihi necem intentaverit ; cum nulium ipfi jus fic me in vadendi, 

5c ego mihi ipfi non immerito iim maximi^ ncn adparet, quare cgo 

' meam falutem pof!: ipfius habere debeam. Heic autem omnino pra;- 

fupponkur, me nulla alia via pocuiffe periculum intentatum declina- 

fc. Id quodnonita fcrupulofe obfervatur in iis ;, qoi dolo malo nos 

invadunt. idem dici poteil: de iilo^ qui bona €de milkat, fi pro hofte. 

me per erroretii aggrediatur. Nam cum hoftis quoqj potueric ilH rc- 

ilflerej quare cgo, in ftatu hoftili cum ipfo non conftitutus, jugulum 

eidem praeberetenear? Et imprudentise fuse impucet, qucd amicum 

hoftiiia induere coegeritt- cum noffe deberet, contra quos fibi rrili- 

tandum foret. Id quod eciam adplicari potefi; ad eum, qui iniiricG 

fuo inOdiaturus, me per errorem invadit. Cur enirri cgo ob crforem 

aggreilorisdeteriorefim conditione,qoam aker, cui hic fortafenon 

fmecaufairafcebacur.? Quin&i/leas-g-reilbriedsCorneliaE de ficariis 

rcusefi. Nafn utuc error fuerit irLperfona,noa tamen fuit crrorm 

propoiito,& ifli voluntas aderat & conatus caedem patrandi. add.l.l^. 

§. 5. D. de injuriis. & Gtotim injpdrfliortm adJ. 14. V^.adL. Cornel defaartjs. 

§. <S. Admoderameninculpacse tutel^ vulgorequiruntpcricu- 

lum pr^icn^, & veluci n pundlo ; neq; quamvis fufpicionem aut fornii- 

dinemadliucincertamfufficereailerunt, utquisalterumoccupec. Ve- 

-rumcircahanc quoq;a{Ferdonemnonfatisaccurate diflinguiturinter 

liberratemnaturalsm, & ftatuni civiiero. Na^n ecfi & heic pun<^iitn 

iUudi 



CA'PUT V. zif 

illud, quodVoGanf^^ilnealiqiiaiadcuciincnon poffic intelligi ; certum 
tamen cfl, innacuraii iibercacc^conflicudslaxiuslongc fpacmm induL 
geriexpediend^defenfioni violenc^,quamiis, quorum falus pacro- 
ciniocivitacum ambicur. Sciliccc cum ad colendam cum aliis pacetn 
pernacuramobligemur, prajfumicur quilibec ifli obligationi fatisfa- 
durus, nifi claris indiciis dediverfa ipfius voluncate confliterit. Sed 
quiamagnaparsmorcalium adeamobHgacionemvioIandam eflpro- 
clivis; igicurcuifalusfuacordiefl,maturc fibi innoxia munimenra 
circumponec; puca, utadicum pra;flruac hoflilia molientibus, arma, 
& ca? cera ad vim repellendam auciaciendam comparec, focios fibi ad- 
jungac, ahorum conacus vigilancer obfcrvec,&qu^func fimilia. Ac 
mcrito fapienspr^dicacur refp., qu^cciam pacis cemporedebelloco- 
gicac. Ecquanquaminnoccncibusin providencia divina magnum fie 
poficumprcefidium; nequidquam tamen fibi miracula ccx^licus polli- 
cecur, .qui in corporem refolucus fuarum reruin ipfe non facagit. Quin 
& quiincivicacibusdegimus, ubibona noflra concrafures&graflaco- 
rcsacripoenarumfanaionemunicafunc, malum pacremfamiiias ar^ 
bicramur, quifubnoaemjanuasclaudere, ciflasq; &conclavia obfe- 
rare negiigic. Sicuc Romani etiam viliHlma utenfilium annulo figna- 
banc, contra furacicatem fervorura, m quos tamen potcflarem vicse, ac 
necisobnnebanc. vid.r^rr.^.IlL Ca-terumucicalibusrcmediisne. 
mmi prorius noceturi ka ut obtentu defenfionis me^ akerum pos^ 
iim occupare, figna requiruntur, moralem certicudinemfacientia, de 
mtelto ipiiusin me animo, ac Wendi deflinationc, uc ni pr^venire 
nialim,primusmihificiausexpeaandus. Qux inter figna, ob qus 
jusnancifcar ultro viminferendi, hautqoidquam numeraridebet fok 
potentia,nimiumgIifcens,noflrisq;viribus prafponderans ; prsfer- 
cimubiquiseandem mnoxiainduflria, autperbenignicarerafaci cicra 
aiiorumoppreffionem adauxeric. Talicer parcas quippe opes aiteri 
iVcLe mvidere, auc deftruaum ire inhumana foret malicia. Fc crafTe 
^imis philofophantur, quicrepanc- qui tibi nocere potefl:, idem & 
^^ult; ergocicrauliamaliam caufamipfumopprime, fi falutcmttiam 
^mas. Enimvero iflhjec doftrina omnem incer homines focialiracem 
i^eltruic,- & qui proilla citancur aucores vel audiendi non func, vd 

dc ^rXQaU^ 



ai^ LIBRIH. 

de pr^cantione ihtiGxia loqruntur^ vel ds talibuSj^qm volunratem 

nocendi per figna facis deckrarunt. Er illi didleno apud Ciceton. epfl, 

fam. XI. 2B- etiam fcrvis femper liberumfmti timefent fuo"^ot'my qumn alte^ 

rm arbitrio: opponicur iliud non minus argacum Vibij Crifpi apud 




3^ 

fummoommumferisulo^oteffy ut eum jurepotuerit occidere> aqudmetuijjeje ^ 
dicat-y ne iffefofterim occideretur. Neq; vero quod ab uno aut akero 
pcecacum eflVid in normam agendi ell ailegandum. Add. Alhenc, 
CentiL dejure beuA. L c. 14. Quia camen yiribus ouis fuis abiiti poteft, 
ideo macureinnoxia, uci didum, muninienta font circumfpieienda. 
Sed5ifiquispr^ter vires nocendivoluncatem quoq; inefTe iibioflen- 
deric, nc ficquidemdirede miiii flatim caufa narcicurjultroipfumin- 
yadendi, fiquidera nondum. adverfus me eam voluncatem exferuir. 
Ncqjenimfufficienciefl argumento, aiiqucm mihi quoq, nocicurum, 
.quia aliis nocuic j quippc cum cauf^ peculiares adverfum alios ipfura, 
potuerinc incitare, qua^ in me non deprehcnduntur. Ac injuria alterj 
fada nondum mibi iatcaufa^ pr^ebet l^dentem mvadendi, quamdiu 
ramljefus quam l^dens foiohumanicatis vinculo mibi jungitur. Ftfi 
facile fiCj utl^fo peculiariter obliger; puta^fi ab ipfo imploratus au- 
xilium mcum pacto proraiferim. ^ Id quippe maxime cumnaturafo- 
dali congruir, uf^quis, nulialicetrnjurialacefricus, addepellendamab 
altero vim injailiam, ex pado vires cum^ ipfo conjungere queat, licet 
ifle, abs quo^injuria incipit, coramunis vinculo humanitacis eidem 
quoq;fiC jundus. Semperenim injuriaaccepta adfavorem, illata ad 
odium Valere debec etiam incer eos, quorum alias nihil interefl. Nam 
iliud Uxodi II. 14. tantum m fi:atu civiii obtinec. Quod fi auccm proba- 
biUsaccedat fufpicio,ifl:umalterojoppre(fo io me quoq; tranfiturum, 
& priore vidoria pro infl:rumento fequentis ufurum; eo promtius 
akeri petenti eric fuccurrendum, quod ipfius confcrvatib meam falih 
t-emintucoponac. Etfapienter facit;, qui intra vicini sedesincendium 
fiflercniticur, neubi iftae conflagrarunt , ad ipfum incendium traji- 
ci^t. EnimveroubiexHquidis Conftat indiciis, alterum ininferenda 
nobisinjuria jam occupari,licctconatusfuos nondum pleneexpromi 

feric; 



GAPUT V. ~ 21?: 

fcric; in libcrtate naturali viventibus flatim liccbit violentam fui de^ 
fenfionemaufpicari, &noxamadparanrem occuparc; iiquidcmnul- 
la ficfpesfore, ucamiceadmonicushoftilemanimumexuat; autejus- 
rnodi admonitio rebus noilris noxia ficfutura. Neq,- enim tenetur 
quisexfpedareautexcipere aiceriusadultum, ut vioientisefutccx ne- 
ceffitate defeniionis ju/litiam adflruac. Unde heic pro aggrefTorc cil: 
habendus, qui priorfe movet ad vim alceri inferendam,feu qui volun- 
tatem nocendi aiteriprior concepit, & ad eandem exfequendam fe 
jcomparavic, licec alter, animadverfis iiliuscoepcis, ceieritaceufustar- 
diusmoliencem oppreiferic. Neq; enim ad defenfioncm requiritur 
primum idum exciperc, auc idus qui intentantur , eludere dunraxatj 
& rcpeilere ; fed iiie quoq; defenfionis gaudet favorCj qui injurias ad- 
huc adparantem prsevenic. Bemofihenes Vhilifpea 5. o' ;^> oi(; av sy^ca 

Cet/^p ^ri'^^i^Bvri, ^uf emwh quihuf ego capUfj ea agit ^ mjlrmty ubel- 
lum mecum gerit^ etfime nondum veljaculis, velfagitttspetat. Vhilo Juda- 
ui de j^ecidlbus legibtis: hojies habeaturnonfekm, qm nos iam imfugnant 
claftbus autexercitibn>s, verum ettamquiutros^ adfaratusfacmnt. Add, 
\Alberic.GentUis advoc. Hijfan.X.l. c.p. 

I §. 7. Afl vero nequidquam parlicentia eft iilis, qui in civitaei- 

bus degunt. Hi enim, ubi negotium fit adverfus extraneum, ulcro 

iquidem invadentem femper repellere poifunt; injufTu autem impe- 

rantis eundeminadparatuopprimere, autpofliiiatamnoxamvindi- 

dam pecere nequeunc, neforcecivicas intempeflivo belio impiicecur. 

Idq; muico accuracius obfervandum efl adverfus concivem. Hunc 

cmm,licetcomparaTefeintciicxero adinjuriammihiinferendam, auc 

atrocesminasfpargerepercepero;, hautquidquamoccupare concedi- 

tur ; fed ad communem imperanccm eric deferendus, & ab iflo cautio 

exigenda. Quam ubi ipfe abnegaverit;, tunc demum eoniodo falu- 

tem meam mihi iicebit expedirc, ac ii in libcrtate naturali forem con- 

ilifutus. Unde abfurdi valde funt iih Moraliftar, quos citat Grotm 

I.Z.C.I. §.f. G^\x.t2Avim^mrefoJfe'mterJici€um, quincnquidemvim fra- 

fentemja?n intentet^Jed conjurafe , aut infidiari cemfertusfit, p venenum 

jlruereyfifalfam accufationem? falfum tejlimoniumy intquumjudmum molirk 

Ec Ncq; 



-ttg LIBRI n. 

Ncqitolliturabfurdicas per additam rci^ridioncm, Jf ^ut ^Ber pe^icf^^ 
l^m evddinofj^potefti aut mnfatis certum efl, evddinonfojfe ; quippe cuni' 
plerunq; interpofita temporis mora ad multa remedia, ad multos 
quoq; cafus pateat, ac multa inter calicem fuprcmaqj labra cadere 
queant. Enimvero iftiiine dubiofupponuntftatum civilem; cum 
iniqua judicia, accufationes, teflimonia, non nifi in civitate loGum ha- 
beant. Ad quae retundenda ii civibus jus damus csedem exerccndij 
quidmagiftraru opus erit? Neq; vero damnationis periculum alicui 
imrninet, fi calumniam in fe confi6tam probare poffit. Si autem liqui- 
do iftamdemoaftrarenequeat, & nihilominus ad csdemprovolarc 
velit, poenam legis Corneliae hautquidquam deprecabitur. Afl ubi 
quis ipfo adu per vim invadatur, &in eas redigatur anguflias, ut ma- 
giftratus/aut aliorumcivium implorandifubfidium facultas non fit, 
runc dcmum,ut vim in vaforis absfe arceat, vel extrema ipfi poterit 
jntenrare; nonquidemhacintentione,utpcrcaedem vindida ob inju- 
riamcxigatur,fedquatenus citra cjusraodi csedem vita e prjefenri peri- 
culo nequit eripi. Hincpericulodcpulfohautquidquameundemin- 
fequi, & fugicncem percutere Hcebit. vid. i.j, §. p. D. de vi dr viarmata. 
§. g. Ex quibus adparcr, in civitatibus tempus dcfcnfionis in- 
culpataeexpediendseanguflisadmodum finibus efle circumfcriptum, 
& ferc ad pundum ahquod, etfi non citra latitudinem, redadlum ; ubi 
modicus exccfTus vix a prcetorc curetur, Unde Hcet cordato judici ex 
fingulorum fadlorum circumflantiis commodiflime de innocencia 
defenfionisconftarequeat; in univerfumramenidflatuendumvide- 
£ur, initium temporis ilHus, quoquis in fuidefenfioncmalterumim- 
pune potefl occidere, inde fumi, quando aggreflbr, voluntatem vi- 
tam mcamimpetendiprsefeferens, &a viribus inilrumentisq;nocen- 
di inflrudus, jam intra illum cxtiterit locum, ex quo reipfa noccre 
pofTit, computato quoq; illo fpacio, quo opus cfl, fi egoipfumoccu- 
pare, quam ab eoderri occupari malim. v. g. Si q uis frrido gladio ad 
mcviamafFcder, cumfufficiente fjgnificationc,quodme velitconfo- 
dere, ncq; mihitutumpatcatfufFugium; cgo aucem fclopeto fim ar- 
macus; tuncrcdcidinipfum difploderepofTum, quando longiufcu- i 
lc adhucsbcilj a.c nondurame gladio contingere valet^ ne ii nimis ad- 

propin- 



CAPUT V r sr^ 

ifopinquaverit, telomco utincqucam. Idq;mggisacliiticValerinar- 
;ubus, &rimilibustelis, quaEintrabreveniniisfpaciDmurum fuiairiit- 
unt. Sic fi quis cum proporito me occidendi advolec fclopetis brcvi- 
)ribus armatus, mahiautemfitrclopetumlongius, non cencor exfpe- 
^arcdonec illeintra idfpaqium accedat, ex quo fuis me tcli^ contin- 
rere queac, ^^^ antequam eo pervcniat, meo ipfum telo excipcre pote* 
o. Hocipfumenim cil:, mtemfore occurrere j quodmelmhabeturyquam 
ofi exitum ^indicare. 1. \. C quAndo iiceat umcuij^. Pcrdurat autem 
Uud fpacium inculpata; defenfionis, quoad aggrellbr fueric depulfuss 
[ut ukroreceflerit,velpoenicencia in ipfo facinoris momcnto tadusj 
rel quodconacumejuseventusdeftitucrit; puca figladius fradus fir, 
^uc fclopetum ignemnonconccperit, vel aberraveric,* icaucinpras- 
ensnocereampiiusnequeat, nobisq; ikdtacukas m tuta locanosreci- 
>icndi. Nam ukio injuriae, &: cautio in fucurum magifrrarui curac. 
;nt-. vid. i. 4f . %. 4. D. ad L. Aquikdm. Ifthoc fpacium qui in csede in- 
ra civitates egredmntur, ab omni vitio fuam defenllonem liberare ne- 
|ueunt. Undc adparec , quam ab omni ratione abhorreat illud Baldh 
lUodrQ^CTtSichardu^add.l.C. fi quis iiaforie mihi dicat^ ubicun^ tcjofl^ 
>ac r.€perero, confclam te , (juodpofim illum m ipfominarum ^rticMlointerJice- 
Ci aut cum efi mihi commvdifmum, fme^oena. Nam licec non tencar ex- 
j>c6tare, donecilleminasfuasexfequarur ; aha tamen via incivitatc, 
|uampcrcsdem cavere mihi poilum & debeo; etiam cunc quandb 
onftat ex anteafta vita, iflum ad cjusmodi minas exfequendas non 
(Te meticulofum ; quod nonnuUi mitigandas Baidi fentcntiae adjiciunc. 
§. p. Qaodautemheicadduncj itademum e']m?nodi cjidemexcu- 
iri,fiaiia rationefericklum evadinonfotuerit-y i d hauc nimiis firiile eft 
iterpretandura , fed cum aliqua lacitudine, quam percurba- 
o animi, ex prasfencia tanti periculi enafci folita, indulgcL^. 
)uaEnonferc, ut quisitaaccuratcomnesevadcndi vias poffitcircum- 
icere, ficucille qui tranquillo animo cxcra periculum conftituicur. 
de uci ad minancem^ aut provocancem ultro ex loco turo defccndcrc 
merarium ed: itafiinapcrtomeloco confl:itutumalterinvadat,non 
ra^cife adfugam obligor, nifi forte inproximofittalefufFugium,ad 
uod mc cicra periculum po/Iim recipere j ncq; fempcr cefllim ire ccne- 

Ee 2 or.Nam 



Zio LIBRI n. 

or. Nam &ibi nudum tergum oflendendum, & utrincfj pcriculum 
lapfus imincx, ac ubifemel gradufisdepuirus, eundem iterum com- 
ponere iiaun ica in procli vi cfl. Sed nec mde defenfio mea viciofa fic, 
quodnoninCermiferimadlumaliquem, mihiexofficio injundum:,aut 
quem fufcipere fahem libercas erac Sic v. g. fi, dum ad negocia mei 
obeunda inpublicumprodeo, invaforem cum c^de repulero , hauc- 
quidquaminde culpabilis rcddor, quod, fi domi manfillem, in pericu- 
lumnonincidiflem. Ad quid enim nobis fecuricacis publica; fandti- 
monia,&noflraUbercasprodeirec, riillaucinoniicerec, obimprovifa 
pericuia, qu« alter non niii per fcekis incentare nobis pocefl: ? Sine du- 
bio autem ineptum cftj, quod tra.d.it T/jeod. BAlfamGn ad epi/i. i. Bafilij, 
qu£ e[i adAmphfloch. cm, 43 . J^n ad tutslam corporisfin ocftdit> nulla ho- 
mtcid-ij ^(sna teneatuf., [^. aggrejforemmterfecent , qmdijulnui ei letale 'wfi- 
xeratj autvimfimdem : temri tamen de occfo., filevitantum^ acmcdicabM 
plaga vulnerdtiis aggrclforem mterement^ Sed & inepta fuit illorum fo- 
iicicudo, qui anxie difpucarunt ; an ad inculpatam defenfionem quoj^ re- 
qmraturparitasarmo^'um. Quaii vero aggreilbrcs femper priusinva^ 
fionem denuncient, ccquibusarmisiint udiri, ut otium iicalteri con- 
gruaarmaparandi; autquafi defenfio iiliusmodi forec exigenda ad 
legcs ludi gladiacorij, ubi qui fpedacuU caufa compoHti depugnant, 
paribus auc acquivalentibus armis inilruuacur. Iliud quoq'; lieic mo- 
nendum, non poile innoxiam tucelani pr^tcndere, qui ab altero in 
dueIlumprovocatus,ubicomparoerif,ica premicur, ucniillum trans- 
fodiat, ipii iltpereundum. Nara id pcriculum ne fubiret, It^ts veta- 
bant. Undecircaseftimandum iliudfadumcfus periculinullahabc- 
turratio; &ifi:ecam homicidijpoena,quam illa, qu^ in duellacores 
forcepeculiaritcreft confticuta, merito potcil af?ici. 

§. 10. Qu^^ri jam ulterius foIec> an licitum iit alterum interfTcc-^ 
rcquinonvitameripere, fkd membro duncaxat aliquo mutilarcin- 
tendit, quando vis cjus aliter repelli nequit ? Id quod de ilatu naturali 
tuto afHrmari poteft. Nam&mcmbrorumnoftrorum integritatem 
itatencronobisfenfunatura commendavit, ut non podimus non o- 
mnibusmodisipfamprocegere; &mutilatio alicujus membri, pr^ci- 
puenobilioris, quandoq; non mulco minoris^ quam ipfavicaasiLima- 

tun 



CAPUT V. 1%1 

ur. Quin ex i/la mutilatione Cxpe ipfa vita pcriclitatur; necitali- 

luido condare potefl:, anulcerius quoqiiftefirinmegrairaturus. Ac- 

edic, quod qui cale quid mihi intencac, hoflis fit, qui quantum in fe li-= 

lentiam dedit mihi adverfas ipfum in infinicum. Sed & in ftatu civili 

fixvidenturleges adeampacicnciam cives adrtrinxiflcj uc mucilarife 

ociusfcrantjquamulcimumconacum repellend^ akerius violencise 

dhibeanc : quippe cum h^c pacientia fere fuperior humana conftan- 

avideacur, Salcem eam in gratiam mahtioii invafbris exigere du- 

iamnimiserat. Injuriam aucem calem jam accepcam per magidra- 

m exequi oporcetL^. 

§. II. Defeniionivic^apudomnesferepopulos^quiparaturpu- 
icicia, qucC eciam cum cxde violacoris rede defendi afTeritur. Cujus 
ivor ideo tantus efl, quod ejufdem incegricace decus fexus foeminini 
laxime.^ftimacur, accedenteinfuper ejusde imbelha, quseomnibus 
lodis contra impurorumhominum malitiam munienda erat. ,^ujn- 
lianm declamat. 34>>. Vuellam us^ in eam injurlam traxi/lh <J^a nihtl gra-- 
im hella habent. In civitatibusautem cum lcgislatores redle potucrine 
ipitaUa fuppliciain viqlentos ftupratores conilituere, finguUsquoq'," 
jopeftis foeminis potuerunt permittere, vel cum C2;de tueri id, quod 
j;mel ereptumreftituinequic. Apud Ebrseos, uci cradic Seldentisl.^. 
(15. cancus comitabacur favor defenfionem corporis & pudoris, uc non 
j)lum is, qui invadebacur, per feinvaforem cum csde repellcre, {^^ 
f alcer innocencer oppreflum cum cjede invaforis defendere poflet: 
iqjnoncancumflvicamalteriusaggrederetur, £z^ &ficuni mafculo 
[eiiet concumbere, aut alterius fponfam comprimcre. Sic & magnis 
udibuscclebratumfuit judicium C.Marij, quod abfolviflet, fimulq, 
(|)ronadonaflecmihtem, quifororis fuseiilium tribunum militum, de 
mpro fe foHcicancem,interfecerat. Vktarch. Mano.Vlato de LL.1.5>. 

lyj s^.sv3-6^^v yjVMKct (^icc^^riTcci nq rj 'srcCi^a. Trsp) lu ci<p^hi!nct , V/jTr^tvei isSvcc^Tta 
^ara t5 vQ^cB-gv]^ (ii/z, j^ \sm ttzit^o^, -/j d^sK^c^v, yj t^soov. Gtti muUerem 
kef^amdutpucfumadremvenercamvifibegitj tmfune nonaheojoli4'm^ cut 
'1/ efiillata , verum etiarn ^fatreyfi-atribtu^ fi^^^j? '^^^^ frivettif. Neq"; ex 
€?, quod AHgHfttnti-i de Ctvit. Dei 1. 1. c. 1$. dicit, non amitti corporisfancftta' 
t n, manente animijan^ttate^ ettam oppreffo corpore : fadd. Grattant^ cauf, 

Ec 5 32. qua^fl. 



%2l LIBRI E 

$2. qusEfl:. f . cap.l. 2. ^. 4.) conrequitur, vioieneos /lupratorcs non poffS 
quocunqi modo repelli, Sicudnonreqoitar; virpiuE pcr remporariJ 
ammorccmadbeatioremvicam cransfcrturj ergo latroni non poteifl. 
cxtremam vim opponerc. Qiio loco tamen obfervandum, quod' 
Lyjia^ orat. i. rradic, lege Atcica gravius punicum, qui perfuafionc, quam 
qui per vim fceminam fl:upravcric. Racioncm rub|ungic: eos enim^ qui 
vmfaciimtj, odio haberi cenfuit ab iilii\ quihH^ vts tdara eft, ©^/ verofe in- 
fmuando perfuadentf adeo ipforum amtms perver^ere, ut alti>rum axoves 
reddantfihi benevoientiores , o^uammaritis^ C^ uni-verfam domum fka facl- 
mtpoteflatts j Iti^eros quo^ reddant incertos^ mantormnne fint, an adni^ 
teronmLs. --■ ' _ 

§. 1%. Kftquoq; celcbris illa quaeftio , an periculum accipicndac 
alapx,auc fimilis mali jus faciat illud cum c^de inccncancis arcendi? 
Grottm 1. 2- c. I. §. lo. cquidem cenfet, id non repugnarejt^fiiti^exfietvici. ■ 
Cujus fcnfiis hic eft ; eum ju/licia explecrix vioiecur, quando alicui non 
Cribuicur, ad quodjuspcrfcdum habebac, auc infertur, quod neaccipe- 
rccitidem pcrfcdum jus habcbat; eum, qui ob intcntatam altcri ala«» 
pamca^ditur, qucri nonpofle,juiT:idamexpictricemin (e fuiile viola- 
tam. Qui enim injuria alterum laceOLit, nulium amplius in fe habec 
jus, quominuscxcremaqu<eq; ab altcro ipfi vici/Tim inferantur; feu 
quGdcodemrcdit, dat Isefo adverfusfe jus ininfinirum : ccfi fa^pe nc 
iflojurequisincegro ucatur, aliae confideradoncs prohibeant. Neq,- 
cfl, quod ahqui objiciant acqualicacem illani, qus in jufbida alias ob- 
fervari debet. Nam a^qualicaspr^cipue locum habec in permucado- 
nibosrcrum,&diflnbucionibusbonorum commiinium. Malaautern,^ 
qure permodumbellihinc inde inferuntur, ad afqualiratem accurate 
reducinonfolcnc; neq';idnecefrumcf!:. , Ec quod G'&tiu4 monctjfi^^- 
dumnocsndiin helio admorem (^ rationem repafandi cr rcj}ituendi civiism 
€xigendumeffe ; id hanc habet hmicationem, qHanttim ejmjiertfotefl ; & 
dcindeifbamoderatio non oritur exjurcaliquo, quod in hoil:c hxrec, 
fcd ex generoficaccj & virtuce akerius. Addic quoq; Grotius^caritatem 
fer fenon ohflringerenos adejusmodi contumeliam devorandarn in gratiam 
nocentis. YtvumdoBrinar/iEvangelij non admittere^ ut ejmmodt injurid 
tam vioisnter re^eliatur. Nobis jana fupra monitu ra fui c, in flatu natu- 

^ rali 



CAPOT V. ; 225 

ali non pofle ab aliquo exigi patienciam etiam modica! irijurias, prae- 
-rcim concinuac^, quo minus per excrcma quseqi repellacur. Et fari- 
Uflimus quoq; rex concumeliam legatis fuis illacam internecivo bello 
lerfecutus legicur. 2. Samuel. X. '<^-feqq. Enimvero an in civitatibus 
asdes repellenda? alapx permitti redc poffit, valde dubium e/V. Equi- 
lcm graviHlima habecur contumeiia alapis c^di ; cujus caufa apud 
[TiultosEurop^populosh^cvideturefre, quod fervorum, aucviliad- 
luc dirciplinsefubjedorumiilafint bellaria. Inde aHcubi in ufu eft, 
los.quibus arma geftandi jus conceditur, aut qui ex ftatu tirocini j pro- 
noventur, alapa cjedi, uc prasterit^ condicionis recordenturj ac de- 
pceps calem iibi cradacionem non amplius competere intcUiganL^. 
indc iti alapa maximus ine/l concemtus, veluc quisindignusfitjqui 
jrmagcrat, aucintcrviroscenfeatur. Eft camen heicobfervandum, 
Japam ejusmodiignominiofam-nonvideri^nifiinfligatur, antequam 
ji refiftendum fefe quis compofuerit. Servorum enim, & armis in- 
jignorum efljOscontumeliispr^bere. Ergo alapa proprie non erit, 
Jjcjui ex rixa mutuo fibi in faciem involent, aucquando,dummanus 
pnferuntur, os verberacur. Adeoq; vix adparct, quomodo alapam 
0ntumeliofamaccipcrepofIit, qui armahabet, eaq'; jam addefenfio- 
i'pm fui expedivit. Deinde falfum efl, ahcu jus honorem, illata ejus- 
ijodicontumelia,per fecolii ; qui fane valde in lubrico pofitus cffet, 
ijabs cujuslibec pcculancis libidinc dependerec. Ee qui in ifla inefl: con- 
tjtTicus, facile amagiflracuaboleri,auc penfaripotefl^ gravimultalae- 
c;nci impofica, eodemq; ada£lo, uti^fo publice honorisfigna exhi- 
tjat. Scd nec opinio forticudinis, qu<=e vulgi judicioincervirospr^- 
ffcim militares talicontumelialsefa putatur, non aliccr quam priva= 
ti',1 ftri(5to ferro, aut pugna fingulari conferca alleritur. Cum ille fas 
|f(jcisfic, quiflatronemfibiacivitace aflignatamflrenueobic; & lon- 
gj fplendidiores fint occafiones exferend^ forcitudini, quam ii quis 
cntra rationem, aclegescivicatisirsefrsenalaxet; auc inuciHumaleam 
fenarum fubeat. QiTod fi tamen, uci fieri fuevit, ab alapa confe- 
|nferrumfl:ringacur,&in ea pugna is, abs quo injuria coepit,gra- 
vjer vtiiheretur, aiicoccidatur, nonfuieratione micioremalteripoe=« 
Qiiu imponi coavenic. Afl illud nullo modo ferendum, quod non.- 

ixulli 



2J4 LIBRIII. j 

nulliafleranc, non folum reae ca^dem admitti pofTead vicandamala- 
pam; fed eciam accepna aiapa, fi qui eamimpesic fugiac, eum pollc 
occidiad recuDerandam honorem. vid. Bo^defm ada.l. Grotij Ad- 
dendum cameA & hoc eft, ec^ res ex judicio fapiencum, non vulgi, lint 
a^flimand^ ; tamen fi in aliqua civicate genus quoddam mjunse inii- 
crmsignommia comicecur, afperrima poena efle pleaendos, qui aius 
fftudinferunci cum neq;ommbusif:efirammingor, neqimuicorum 
perfona.quam in civitace gerunr, ferat, uc maxmi^ civium^ parci linc 
concemtoi,&iudibrio. Undenonvideo,quomodo magillratuspre 
irafci pofTit illis, qui exmore, & opinionevulgiexiihmationem iuam 
aflerunc, ubi iftetales injunas. honori ex vulgi mente tantopere de- 
crahentes, infuper habueric. Adeoq; qui duelia pugnasqj privato- 
rnm vult interdicerc magiftratus, afpernmas debet pc^nas flatuere in 
eos, quialterialapaminftixennt,autconvicio eum adfperferint,cuiin 
ifla civitate infignis ignominia adh^ret. Nam iliam Grett^ philoiopiiia 
Vk^ civilis mos nonfert, quod cum honor^fu opmo de excdientia, qui au- 
tem talemferatinjunam. isfatientemfeexcellenter oftendat, ideo honorm 
mamauieat^auamminuat.Yi^.A^or.y^l.^T' . 

^ n Exdiftisetiamintelligipoteft, anquiabaltero mvaditur, 

utiq; teneatur fugere, fi commode pofTiti ficutc^desinvaforisnon 

pnusfiac licita, quamfug^ via fitintcrclufa ? Ubi patet.mnaturahqm- 

demflatuinvaforinullumcompecere jus,exquo alcer teneatur ipiius 

Vimperfugamdeclinare. Etfiquando fugapocius,quampugnaeli- 

^itur, idnonfit ingratiam invaforis, fed quia hoc ei, qui invaditur, 

magisexpedirevidetur. Inde cumcivitaces invicem m flatu natiira- 

h vivanc, nemo afleruerit, quando v. g. rex alterum regem per in)uriain 

invadic, cenenhune, quatltum potefl:, fug^ fe mandare,nedum reli- 

flic, aUquos ex invafons copiis occidat. Verum m civitatibus omni- 

no fudendumpocius,ficommodefieripoflit,quam invaforocciden- 

' dus Neqi vero in ejusmodi fuga turpe quid, & mihtan etiam viro m- 

di^numefl; quippe qu^nonfufcipiturex ignavia, auc negledtu otti- 

cij;fedquiarationullamheicfortitudinisexferendaemateriammVenic^ 

ficitraneceflltacemcivisfitoccidendus, absquo me tutum magiitra- 
tas prceftare commode potefl:. Addidimus camen, fugam arnpier' 



CAPUTV. 2tf 

^tCi,fiC6mmod€jierl pofit. Non.enim credendum efl, tergtim remper 
ivafori obverccndum/aut ceiTim eundum ; cum illud vulneribus pa- 
;at, & heic a lapfu periculum immineat ,• & qui fcmcl in fugam fe 
onjecit^ ubi force eidem fpacium non amplius fuperfit , aut velocita- 
t pedum invaforpr^cellaC;, non ica facile gradum componerc ite- 
jm poccft ad excipiendum advcrfarij mipecum. Ergo ubi in proxi- 
lo non patet fufFugium, quo quis tuto fe pplTit recipere, modera» 
nenincuipacas cutel^ non transgredicur, qui pe^^us potius invafori 
■pponic, quam per fugam oporcunum fe idibus pr^bet. Dcniq; & 
;iire£leaG'r/7//^dl. not^ntur, qui admiicrunc, reci-e occldl eumi c^uifi 
ilquiddenohisdixerit^ idcreditum fw/lr^m aptdbonos exijlimationemfofit 
Uere, Quafi vero, fifalfaille fic didurus, non commodior fiC via 
jiaculam ex calumnia imminencem ancevercendi ; aut fi vera fis 




s(Pov8 U'A.a4. SlqwjfirvumnihdinjuriAntemy timens ne turpe qmd a fefa^ 
fumindicetj velalia hujuscemodi caufa tnductm^ morti tradidenti quafi 
\vem necaverit ftcpuniatur. 

§. 14, Acqi i/la quidemex rationefatplanededucuntar. C^- • 
ferum funt, qui ex fcitis religionis Chriftiana? heic aliquem fcrupulum 
lovent, ailercntes ; etiamifi licitum fic invaforem vic^ in juftum occi- 
ere, laudabiliustamenfa6lurum, qui occidi^quam occidere mavuk. 
dq; quodakcr, dumin peccato mortali extinguitur, periculum da- 
mationis incurrat. Non autem videri jufcici^ conveniens, utminus 
oftrum malum alterius malo majori depeilatur. Eam difficultatem 
:)lvereHcetaliorumfit; id tamen confiderandum fuericillis,quiifl:ud 
{rercrevelinc; in ejusmodi confternacione, aut dccretoria^ pugnae 
srvorenonelTe ocium, ut quisejusmodi racionummomenta curati- 
|sexamincc> cum eoomnes incenc^finccogicaciones, quomodopras- 
^ns mors declinari queac. Dein cum qui invaditur non ica fempcr efle 
aracum, uc nonfpacioaiiquoopus fibiputet componend^ anim^, 
fubducen dis vits rationibus ; feu utfarcinas cohigat ante^ quamfrofi- 
fcAtur e vitai uci loquitur Varro de re rufi, 1. i.c.i. Prseterea vix videri 

Ff ~ proba- 



^s LiBPvi m 

probabile, memagis fblickumefledeberedeanima aIeeriiTS> qtiamal- 

ler iftedefuaefl. SieFgoiftenegle6la animxfu^ curavitam meam 

impetac; cur ego pretioiiilima^rei mtx^ ejusq; irrcparabilrsdifpendio 

iftius animam redimam l flmm 1. % efift. I o. Varnm eftfrov'tdum,fte' 

rdre ex alijs^ quodtihi ipft mnfrafles, Pr^fercim cum non conflcc, an 

ille damnadoncm uriq; fit evmirus, fi vel maxime jam occifus non 

fucric. F,E traiaticium e jl:, ejus periculi non haberi rationem, in quod 

qoisfuare culpa conjecir, & ex quo fe liberare potefl:, quando vulc 

Heicautem nulium amplius, ralteminprje(cns, anim^ ipfius pericu- 

tmnimminet, modamepcculanceroppu; omictac. Qiudquoi 

iftlicecrentenciamajorem cribuit favorem i jbicaci, quam pietaci, 

dum per illam quis veiuc inviolabilis redditur. Sicenim fempcrpij 

homioesnefarijslacronibuseogerentur jogulumpraebere, ne dumre- 

fifluntj i/li damnacionera scernam incurranc Conf. Grotim \X c.2 

%,%. & C.3.. §, ^. Didlum Salvatoris, quo yckitxtmv ^roximum nojlfum 

ddigereifwutnQsi^fcs^^xi^\\z2inA\kmY\^ctm: non tam de gradu dilecli- 

onis., quam-dcejusdemfincerirate, quodncmo feipfLTnifido aucfuca- 

%o amore profeq uaDjr. Ex qno tam^o haotquidquam fequicor; fi cfi- 

\^€i\on\ propri^j&dile^flioni proxrmi llmulnanpoil5cfarisfieri,iiIain 

liuic cederc debere. vid.2. Cmnth. VIII. 13. Neq; sx '^\€m Exodi 23.^. 4.f .. 

DcHterojt.^x.v.^. (equicur, caricatemproximi prseirenollracommo- 

da. Nam inde hautquidquam deduxeris; (Inoil^^r qooq; afinus fic 

prolapfus:, alterius ?feum orius, quam noflrum eilelevandom; auc 

cdamcunc losteneri, quaoiopiuriscllioptis^ quod in if^a fubicvaci- 

one oobis ell: negligeoduiri, qu im ifteafinus. Ne dicam, qnod val- 

deadiiuc dubium fic, an eJLismodiinvafor fub proximi oomrneve- 

• liirepoil:r, vid. Luc&A.%p.fsrqii LdBantimdi^nn.mft!t\."^L c. F3. C/- 

fdT^^m carpit, quod I.5. Oij. dixcrac: eMmeJfevirumbomyn., quifroft 

qmbm^ofity meeat ncfmni mftkce{sttm. G quamftmflicem, dicitj veranh^ 

fente ntiamdptortim verb&rum' adjeUione cornmt . ^httd enim oftis fiierat^ 

adjtmgere, nifi laceiHcu-s injuria ?• Nmturumejfc dtxit bonum virum.ffti' 

tntUceftitm: jam ex hoc ipfe hni vm mmen^ amittatneC2(Je efii ft nocehit. 

Non mintdi.cmmmali efl.^referremjuriam, quaminferre .. Nam unde cert^- 

mmai/^terhominesxunde^ugna,. cmtentio us ^nafcuntur-y, mfi quod 'mW- ' 

' . ^ ittati 



CAPUT V. ^ 

hitAtio^pofiiiimpdticntiii^ mkgna-sf^feconcitattem^ejldtes r MuifdJIpAtief^. 
pam>quA virtutcmhil vefim-y mhil hofnine dtgmminvetnri^otcjl} mprobi^ 
^atioppojHerif^ txtwgueturfrotinm^ tanquam fi igni aquam fuferfuderis, 
jF.nimyeroutiquandoq; pcr impadcnciam lccli pugnse non neceflariat 
i^urgunc, quarcommodedeclinaripoceranc; icanon femperimprobi- 
cas, ubi in pacienciam incidedr, excinguicur. Neq; vero vircus pacien- 
tiaejChriftianistantoperecommendac^, adomnes promiicue injurias 
devorandas obligac. F.cquiricefe defendic, non hoc direde agir, uE 
jlceri noceac, fed uc fe conferveL Nec qui propuifac malum injuri- 
am facic, fed qui inferc. AHud aucem efl: inculpacam defenfionem 
bxerccrc^ aliud inhumanam vindidam moliri. Hoc jeque noxium 
haberi poccft, acq; injuriam incipere : illud non item. Porro qui aflc- 
^unc, laudabilius efle occidi, quam occidere, hanc exceptionem ad- 
kiunc; niftquiinvaditur,fitferfina.utilior^quaminvafor. Ac nimirum 
iuicer cancumpericulumconfticuco fcrupulofe fempcr expcndere va- 
caCj ucer pluribus fit hominibus ucihor, & ucrum mei magis mea, quam 
fui akerius ope indigeanc. Equidem id cercum eft, eum abs quo mul- 
rorum falus dependec, &cujusofficiume/l: ab aUis vim arcere, non de- 
bcrevicamfuaminju/lo invafori parcendo proderc; licec force is ea 
ific sequanimitate, Mi^quemifirum efle pucec ccctdere^ quam perire, ficur 
jPiib apud Tacit. Hift. 1. %p. Quippe cum ipiius exitium plurium faiu- 
jtem evcrtac. Tales func, qui alios icer faciences pr^fidi j caufa comi- 
tancur ; item principes, duces bellici, aliiq';, quorum mors multorum 
ipofi: icperniciem trahit. Et inquos quadrat iWud Li(ca^i\.f. Cum tot 
'm hac animafopidlorum vit afahi^ cj^ Vendeat^^tantm caput hocfihifecerit or- 
%is 3 Sdvitid efi voluijfe mm. Icem iilud amicorum Aiexandri apud Cur- 
\tium\. p.c.<S. ^JudeorumkocMacedonu columen ac fidrn diutuy^num fo- 
Vepolliceripotefi, quum tam avidemanifejits fericulis ojfera^ caput.^ ohlitus 
Itot civium animas trahere te in cafumf Exinde tamen hautquidquam 
fconfequitur; ^x ab ahquonullius auc pauciorum faius pendeac, eum 
iion rede poiTe invaforem occidere, quem vi vcre forcafie piurium, in- 
itereft. Hocmodo cfflebs auc orbus nunquampofTecoccidereinva- 
jforcm proietariumj ne hu jus liberi & uxor in folitudine, & egeilate de- 
lltituantur. Acqui fi ipfum refpedus uxoris, & libcrorum recrahere 

~ffa non 



LIBRI !L 

noii potuity ne {cclus faceret j quare alter horum Ia£!ui vicam Cuzm 
condonare dcbeac ? Notacu camen dignum efl: illud Pktonis de LL. 1.^, 
Tilio ne prodefenjwne quldemfua, [i aparmtibm videtje 'mterfeBumm,kgt 
ulla coMedituTj utparentcs^a qmbm in iHcemeditmefly interimatjfed omnia 
fotim [hfti^ere prdiiipitur^ quam qmdquam. ejmm^difacere., Mox tamen 
fubJicur: eihA(Poi^v<^^s^-^ovHlHvyiy cv qtiiTscn ^dxyi^ yevoixhTigt tj -nH T^oTra 

Y.cL^^Q» Si oftafeditionetvslqmvts modofraterfratrcm infe imperumfaci' 
entem pro dsfenfionc fua interimat^ quafi hofie fcrempto , purus fit, Illud 
eamen labi fecuii adfcribendu m, quod addic : Sifervm liherum fe defen- 
dsns interimatyiisdem kgibm^ qtdbm^ pafriciday fitfubje^m. 

§. If , Ex Iiadeaus di^fris eciam hoc adparer, quod c^des intra 
moderamen inculpac^ cuceP^ pacraca nulla labe pacrancem afpergar, 
adeoqjextrapoenamritporica. Non veroexeogencrefic, quibus ia 
fe viciolis lex hunianaj afFeduum humanorum, & ir^ violenri^ veliS 
cata, impLuiicacemindulgec; qualisedc^desadukeri marico permis- 
fa. De qua vid. 1. 20. L %%. 1. 2 f . I- 32. D. ad L. Jultam de aduU. & hjfi& 
prat. i.pr& cade Eratoflhenls, ubi o/lendiCjlege Accica pcrmiflum occi* 
dcre, non foium qui apud uxoremj (^d &qui apud concubinam de- 
prehendebacur; inio quiapud macrcni^ fororem, auc filium deprc- 
hcnfus erac> uci efl: apud Demoflhenem adverfMs Anflocratem. Racio- 
aem fubjangic .• ama-j pro qmbtu cum hoflibm dimicamm ad ecs ah omni coU' 
tumelia ^ injuriavindicandos ; pr&iisdemetiamamicoSf fiquam contrak- 
ges injuriami aut contumeliam eis fecerint^ eccidere lex concsfit. Cum erim 
non genus aliqiiodfi^ ami€orum^hofiium,fed e faSfis horumutrumcj^ cenfc* 
atur ; eos qui hoftdia faciunt,pro hofle ulcifci lex iiberum fecit. A dd. Vatt* 
rimMaximm l.p. c. L §.15. Ant, Matth&m de cAmin.adX. 49,0. tit. 3.C.3. §.15. 
feqq. Qoodfi igicur alicubipoenaaHqua autexpiacio iis, qui c^dem 
juflampacravcran!:, fuicinjumfla, ea veladc^demexinculpata curela 
commiilam non percinec ; vel fmeracione fuicincroduda; vel eo fi- 
nc adhibica, uc incelligcrecur, quancum fceius eflec injufta Ccedc liuma- 
numranguinemeffundere, cum eciam jufla Ccedcs aliqua luftracionc 
Yidcacur indigere. h^ndPhilonem jud^sum de vita Mofis i.i. hic dici- 
t^r: pmtificirnandaffiiUt luflraret reverfos a rccenti c^de hojrium quamvis 



CAPOT V, 22^9 

jur» per kges iirsdi haflem c^cciderej tamen qul necAvtt hominem , etia^' 

o^^m (^propxlfans injuriam, obndxim videtur> p'opt€r antiquam generis 

oonanoiem orimdi abuno cafite^ hactum fuit luflrandi caufa, ut nejfecies 

midcmfelerism eoscompeteret. -Beneficio ramcn afyli, quodpoenarti 

ixilijtemporai^ijcondnebarjDonvidecur opushabuifle, quivitam fu- 

;.m c^ede invaforis fervanim ivic i fed cantum, qui cardem involunta- 

iam quidem pacraverac, fed quam cxadta diligentia adhibicaevirarc 

>ocerac. TSlumer. 35*. Deuter. jp. Locus i. Para/ip. 2^. V. 5. ad defenfio- 

icmnon pertinec; &Davidicxtrudiocempli videcur incerdici, non 

am quod ipfc ex csedibus bcllicis aliquid labis concraxiflec, quam quod 

iliomaceriamexoperibuspacisinckrcfccndi fubcrahcre non dcbercCj 

!}ui bello cancum glorijc fibi paraviiTec. Scholiafles Buripidi^ in Oreflc 

iidverf. 820. tradic, morcm verercm apud Gra:cos fuilTej ucpofliju- 

ilamc^dem interfeflorcsgladium foli oftcnderenc, in argumencunt 

jniiocentias, quafi qui cx ipforummence 7rt('vJeiodpa,!i^7ravJ sTmit^&f^. 

fmnia videt^ ^ omnia audit^ fuper ea rc reflis implorarecur. Fx camea 

lidcm expiacione aliqua opus habebanc, & annaH exiHo defungi co^ 

gebancur. De quo exilio cciamcfi: Sipud Platonemde LL. 1. p. vid. 1. 1^. 

|, g. D. deposnts^ & Grotim m jior.Jfarf ad d, 1. Athenis quoqj de csedi- 

bus, quas quisiur£fa6tasconcendebac,cognofccbacur inpeculiari ju* 

iicio, quod dicebacur Delphinium, a cemplo ApoUinis Dclphinij, uci 

\Az^udL Oemollhenem adverfi^ dn/iocratem, & Scholmftcn Arifiophdnis m 

'^.quitihm. Sic apud i£chiopes, qui involuncariam ca;dem pacraveraCj 

bxulabac, donec a gymnofophiflis fdfifTec expiacus. vid. Philojlratm 

\ie vita Apoflonif 1. VJ. Apud Virgiiium Mneid. 11. ica ^neas / Me helio etar^ 

'0 digrejfumy ^- c&dcrecenti, Attrecfare nefas, (facra) donec me flumme 

vivo Abluero. InGanoneig. ConciUj Nannecenfis fub Formofo habi.= 

iica difponitur : Si quis cafu non voiens homicidiumpc^petravit , 40. diebm 

mpane cr aquapoemteat, quibmperaBvs hicnnio ab orati&nefideiwmfegregc- 

turynoncommuntcet, necofcrat; pofibiennium incommunione orationis of 

^feratj non tamen communicct ; pofl qmnquennisim ad pienam communionem 

recipiatury ahfimentiaciborum in arbitrio Sacerdottspcrmaneat. Sedneq; 

ihiccanon ad defenfionem fpedac, &fortafle piusjufloeftrigidus.Sic 

pc qu^habencuria%/^^/^^^^^i^*^r^/f^ L I. tit.p. l.I^. & inCapitui.Ca'' 

I - Ffs - _ reii 



rolil.^.ut.iy.^Iih.^/jk.ip^. non ncceflario videntup adc«de,quae 
jncra moderamen inculpatse tutel» fubfiilic, excendenda : auc ubiiflud 
fad:uni fuerit, merico nimiae fcvcritacis nocanrur. Uornacius quoq;^^ 
J.3. D.de Jufi.&juret\:d.^\t, judices in Gallia ad hunc diem religiofiffi- 
me fervare, uc nunquam fere in ejusmodi judiciis rei abfolvantur, 
quin fimul damnencur peculiaribus in paupcres erogationibus, aut ali- 
quando ctiam Chriilianis pro occifi anima facrificiis. Quod nonni- 
bil fupcrflitionis olere videcur, Fxfi bonis non fine caufa ejusmodi 
ca;disnecefllcas criflisaccidaL^. 

§. i<S, C^cerum defenfio quidem vic^, membrorumq'; ac pudi, 
ciciar^ canquamrerum irreparabiUum, magnum habec favorcm, ficut 
illaquoq,legemdivinampoficivamde Sabbacbo folvac: {vid.i.Mac- 
chab. I. v. ^l^feqq. Jojeph. antiq. Judaic. 1. 12. c. g.) Nain qui divcrfum fen- 
fcrunc, non fmc racione irridencur kplutarcho de fuperftiiione , ^Aga.. 
tharchide, cicance Jofepho ant. Jud. I.12.C.I. uc rairer, quomodo lidem 
1, \.coniraAfionem\{i\iOZ fadum laude dignirfimum videacur,quodob- 
fervacioni illius legis vica & patria? libercas fueric poflpoficay nifidc 
intencione hoc pocifTimum accipias. Enimvero circa defenfionem 
reru, qiise uciq-, reflicui poflunc, neqi omnes ica abfolutc homini viden- 
"tur neceflarise, dubitari potefl \ an ill^ quoq; per extrema fmt aflercn- 
ds. Pr^fertim cum mulcis valde arrideat, illud Taxilis apud PlutA^- 
chum Alexandro : j^/W hel/i^ mter nos, & prdio opm efty Alexdnderyqum 
ne^aquamnohis ademtum^ nej^viBum necefjarium veneris. pro quihmfo-^ 
Its fw^^flehahent hommes fanidecertare. Equidem quid judicium &mos 
omniomgentiumferac, in aprico efl:; quiad ncccm ufq; invaforum 
prorebuspugnari concedic. Imo pleraq; bella geri conflat, non uc 
aliis vita, fed res cripiantur. Ac ridiculus haberetor hofris, qui, ne tc- 
lispeceretur,protcflarivcllet,quod ad resduncdxat rapiendas veniar. 
Igiturilludcertumefl:, noniieri injuriamei, qui dum alcecius rcs ra- 
pcum autperdicum ic, occidicur \ ccfi alias iflse res vicx hominis atqui- 
pararinequeant. Nam in flatu quidem naturalip qui injuriam qua- 
Iemcunq;dolomalointei;itac,hoflisevadit; qui quo minusexcrema 
qu2eq; patiatur, nullo jure, quod in ipfo hsereat, munitur. Et cum al- 
ternonplus iuris ad res meas, quam vJcam eripiendam habcac, non 

minus 



CAPUT V, rji 

minus poceflatls mihiad illas, quam hanc defendendaoa competet, 
Quincumcicrares vica noflra non pofTic fervari, hancquoq; confc- 
qucncerimpugnac, quiillis me fpoliare nititur. Ac apcrcum cfl, fc^ 
curicacem accranguillicacemfociccatiscivilis, acgcncris humani fub- 
fiflerc nullo modo polTe, ni poccfta*s fic rapcorcs rcrum, quas uciq; ma- 
gno amorcprofcquuncur morcales, per cxtrema coercendi. Porro 
illi, quinoncicra anxictatcmrcfeheictorferunt, duabus hypochefibus 
nifi fuerunc ; primo, poenam juflam femper delido ^qualcm efTe de- 
jere hadenus, ut rco non majus bonum debeat adimi, quam ipfeiri 
alcero lacfit aucperdidit. Quod falfum cfle> aHbi oflendecur. Dein- 
de noxas, quae pro defenfione fui ac rerum fuarum injuflo invafbri 
Inferuncur, cflepoenasproprie didas, adeoqi per rcgulas juflitix vin- 
^icativse dirigi. Quod icidem falfum cft. Nam poena proficifcituE 
afuperioreinfubjedumex viimperij, cjusq; magnitudincm refpedus 
boni publici cemperat. Sed defenfio antiquior efl imperio civili,ac 
huam maximc locumhabetincer eos,^ quorum neutri in altcrum cfl 
imperium; eamq; intuicus propri^ f^lucis^ & neeefficas fua confcr- 
'i^andi moderatur. Aft inter illos, qui eadcm in dvitare degunty li^ 
bencianaturalisdefcnuonis efl vehementer rcflridla.- cum intrinfcca 
bivitacrs traiiquillicas (iTbfiftcFenon poffit, fi ob quamvis injuriam ho- 
tiliareponcrecrviMceat. Igitur id demum violent^ defenfionis ci- 
Jribusadhibcrefas-eftsquod exnaturali libertacc per indolem fbcieta- 
fe civilis, aut ieges civiles non cfl ademtum-. Qux licec concedere 
potuerint, uc civis majori illaco malo civcm invaforem pofTec repellc- 
[e,quahicifl:iinrcnrabac,(qHaIiseratIex Atcica,quce5i4J' 4>^e^v^ 4 «t><jv^ 

fente.maut abdHcentepervim ^ mjuriayflatim caufa defenfiOnU quu occide- 
nty impune occifmn ejf juhet. apud Uemefihenem ad^verJUs Ariftocratem:) 
fegularicer camen injurias, qu^ adresrcparabiles cendunt, a privaris . 
pcr extremamvim repelii nolunt. Cum per vires puMicas facili ne- 
^otio, ^ citra turbam reparatio procurari poffic, quse extra civitaces 
ibinvitisnon nifiperbeiiumobcinccur. Indc non opus eft, uc cum 
^rotw\.% z.i.%Al, adeafimusfolicid deex^quationcreiraptse,& vitas 
[aptoris pejtiavorem defcnfof s^ 5c odium rapcoris, Nifi zxxmBcsckf» 

addi**' 



232 LIBRI H 

add. /, dicere velimus, ciim plerunq; fit difficillimse dijudicationis, quid 
m tali adione cicra ultrave limiccs fteterit, natur^nonrepugnare,fa- 
^orem infpoJiacivel ipoliandipartemtrahcre,^raptoremfuremve 
odio profequi, id eft, in dubio veniam dare c^di hu jus generis, & igno- 
fcere. Incivicatibus igitur fuflficitjTi quis hmiccs defenfionis pericges 
civilesdeiignatosnonexceHeric. S\ tame hocfa6lufucrrt,invaforinon 
fitinjuria, ied fimpliciter inleges civiles peccatur. Sed annon falceni 
Gontra lcgem caritacis peccabitur, fi raptor rei reparabilis cxdacur? 
tlbi arbicramur, caritati adverfus hoftiiia proFcilum hadlenus dunca^ 
xat locum efle, quacenus probabilis fpes allucec, eo miodo illum ad 
poeniccntiam injuriarum, & componendam pacem, moveri pofle. 
Qux fpesubi decollavic, proditor fui efl:, qui hofti parcic. Quodfi 
autem raciomihifuadec,rem quasminimum valeat, eaq; propcer con- 
cemni mereatur, non ica acriter eflc defendendam ; idnon fit in graci- 
am furisautrapcoris, fcdneipfepropcer exiguamrcmmulcummole- 
ftice fufcipiam, auc humih nimis animo, avarusq; vidcar. 

§. ly. Hoclocoeciam difpiciendum fupcr nobiiiflima illalege 
de furc nodurno impune occidendo, diurno non item; qua^ extae 
'Exod. XXII. 2. Cui convcnit lex Solonisp quam ica refert Demojihenes 
rat. contra Tmocratem : Si quis de die fu^ra qmnquaginta drachmas fura- 
tmfueriti adundedmviros ahducieHmlicere, Sivero nooiuquodcun^fH- 
ratusfuerit, hunclicenoccidere, c^ inter perfequendum vulnerarej (^ ad- 
undecimvirQs abducere> fiquis velit. Kationem addic lllpianm rhetor\ ^ 
cv^^^fAspct^vvciTaj -nqji^QorjQ-Bg KctAsimi suvtoJ, cai ^swkV.^ksti» Intefdiu 
enim Iket vocare, qui auxilmmferantj no5l-u non item- Sic Plato de LL. 1. p. 
VvKJce}p (^S>py> ^Q 6i)ilctv eiai6v'Q,E7r\ KKoTuri j:t^yi'j.cf.TijiV-, SAVsXmKJeivpriga >ictjii^i 
€tW. ^^^s noctu furem domum fuam ingrejfdm mteremerit, mundm efo, 
Eadem lex in XIX cabulas translata : St noxfurtumfaxit.fim aliquis occi^ 
fit,iure csfus efto. Quam ica referc Cajii^s 1. 4. §. I. D. adL. dq^d^ Lex XIJ* ■ 
tdbb. furem noctu defrehenfum occidere fermittit^ ut tanien id ipfim cum 
clamoreteftifcetur. XXhiJac.GodofTedmadLL.XlL tahh. notat, pofleriora 
verba de clamore eflTc emblema Triboniani. Ea quippe in LL. XII. 
eabb. nonexcicifle, arguit locus Ciceronis inorat. -pro Miime: XIL tahuU 
i^Q'5f^irmmforem quoqmmodOf diurmm autem?ffetelodefend(rit^interfat 

imfum 



CAPUT V. 231 

mpunc volu ermt. M. Seneca 1. X. controv. ult. lex., qu<.t noBufnumfurem 
ccidi quoquomodo jubet, non de danato tantum , fiddefure loquitur . Gelinu 
;XI. z.ult, quando refert,Draconem infiires capitis poenam ilatuiflc, 
olonem autem dupli duntaxac^ addit : Decem viros Romanos intet 
^ius feveritatem^ hujus/(?»/><2^^^mediaince{Iiile via, , Nmifurem^ 
uim mamfefiofurto de^rehenfm ef/et, tunc demum ocadi perfnfcrunt^fi aut 
itmfaceret furtum, nox ejjet:, aut interdm teloje, amtprehenderetur, defen- 
teret. Clamorem aucem lex XIl cabk requirebat duntaxac in furc 
liurno ;, quando telo fe defenfarec. Si iufijurtumfaxint^fffe telodcfen- 
mt^ quirita to^ endoj^ florato. Pofl deinde ficdfi efcmt^fefiaudeeflo. Con£ 
[ 4.§.I.D. ^^£.^^v^//lubiitidem vocabulura ^que a Triboniano infar- 
jlum. Etfi non improbabile fic, fuccefTu temporis^ & per autorkatem 
l^rudentum iftam legem. ex parte mitigatam fuille ; agnofcence quoq; 
\uUcw 1. 14. obfv^. M quod adparec ex UlfianoX. V, ad edi^um^ cujus 
''erba integra extant i>i iollatione iegem Mofaicarum cr Bomanarum a Petro 
\ithi£o primum edita. Qiiae truncaca referuncur 1. f . D. adL. Aqmi.Add. 
.p.D. adL.Cornei.deficar. Cujus mutationis fortafle hsec ratio fuic, 
Ijuod nonnuUiexardibusfuisinpractereuncesimpeiumfacerenCj eosq; 
pccifos in furco pofl deprehenfos fingerenc. An quod confertas dc 
punitasincersedesfurandi non cam facihs occafio, ficuc furcum vix 
!)o{rec contingcre fme domini neghgenria. Confi Ju/im. 1. 2. c.%, §. d". 
Indepucat Cujacu^l.d.lc^tm illamXII.cabb. non inurbibus amplius, 
»c oppidis valuifle, fed cancum in agris adhuc obcinuifle, per l.i. C 
'uando lic. micui£. Quanquam hxc lex non de furibus, qui fclanculum 
es fubdiicere conancur, fed graflacoribus & prsdacoribus violentis 
. :gac; proucofLendicfubjundlaracio; utiJiimoftem->quammmabantur, 
.xcipiaptj (^ id, quod intendebant^incurrant. Sed & faepius di£lam le- 
rcmi^^x/. C£ciliui 2ip.Geiiium\.ZQ. c.I. falfb de noci^urnorum graffatortim 
nfidiofa violentia explicac. Gxterum racio difcriminis incer- diumuTn 
k no£lurnum furem canobisprsccipua videcur, quod abs fureincerdiu 
ieprchenforespofllcrecuperari, a fure nodurno nonicem,ubi is fefe 
. cdibusproripuericjquineq; pertenebrascognpfcitur, aucab unolicec 
brte agnitus conv inci nequit, dum e led:is non facile tefles excitantur. 
(n quafencencia hscc plcrisqj maxima difficukas videcur, quod cum 

Gg ifljc 



254 LIBR! n. 

iftxlegesinfurespoefiamcapitalemnondeccfnant, abfurdum fic,pri- 
Vatisineosdcmpiuslicenci^indulgere, quam fommapoteftas civilis 
fibivoluit fumcre.Ad quamreponi poteft^omneseaslcges circafup- 
pliciafurumpra:fupponere; resfurto ablatas,furc deprehenfo, refti- 
cuiautpenfari. Quofaao, pro conditione fuarumrerump. poenam 
dupli aut quadrupli fui^cerc judicabant. Exinde tamen non fequi- 
tur ; ergo leges in eo cafu, quo reparatio damni erat ceflacura, non po. 
tuerunccivibus ex eo, quodinnaturalilibertateliccbat,ampliusquid 
indulgere. Neq;enimquodin flacunaturali jusbelli indulget, id Ic- 
gislatorescirca definicndas incivitacibuspoenas fcquineceflum habu- 
crunc. Sicdancurcivicates, ubiadulteriumnoneftcapicale; &tamen 
maricisimpunclicecoccidcre adukcros in ipfo adu deprehenfos. Sa- 
nc quin injuria violati chori illaca aut incencata in libertate naturali con- 
ilicutis fufficiens bello caufa fic, nemini credo dubium effe; qu^au- 
tcm fit licencia bellincmo ignorat. Et tamen adultcrio perpetrato 
nolcbanc leges poenam adukerij intenderc ad id, quod ex ea caufa 
moti belli liccncia indulgec. ,Sed & quod lcx Romana tradit dc fure 
diurno, eumoccidi poife, fifetelo defenderit; hquido efl indicio, 
cscdemfurispermicci adconfervacionemrerum, & noncunc dcmum, 
quandoisultromeceloimpetic,fed&quando me, resablacas ipfi cri- 
pere aggredicncem, celo repellere inftituiL.. 

- §. 18. Qusecumitafinc, adparec, fruftra a nonnullisdi<aa? legis 
defurcno£l-:irnohanc adferriracionem; quod alias deii£ta fmcman- 
flira impunica, fi noa:u fur aufugiaer. Scd & apud Gm'mm\,z.c. i.§.a 
nonoccurricnihil, quod probarincqueat. Dicic, legislatoreshocvolH' 
ijje, direcfe rerum caufi neminem interfici debere, Id quod nos ex ifcis lc- 
gibus pcrfpicere non polfumus, qux de furibusloquuncur. qui,ut rcs 
clancalum fubducant, in «des irrepunt. Etfi quandoq,- in furto no- 
flurnoacciderepoflit, ut dum res measfervatumeo, vica quoq'; mea 
periclicerur. Qup cafu ex duplici capice cacdes furis fic licica. Ubi in- 
nocenciajme^nonobftac, quod ipfe me m hoc periculum deduxiffe 
videar, dum remmcamcupiorecinere,autrecuperare. Nam verfor 
inaa:ulicicoacpropeneceflario,exquofiquid pr^cer meam culpam ■ 
proveniac, nihiimihipocericimpucan. Quodfipropccrres omnino 



CAPUT r. 23f 

nonUcerctalteruminterficere, nonvidco, quomodoculpa Vaccr,qui 

profervandisrebusin talc fcpcriculum non imprudens conjccir, vbi 

1 occidcrcaut occidi neccflum foret. Sicut fruftra dcfenfionisfavorem 

implorat, qui in ducllum provocatus ultro defccndic. Scd & ratio 

lcgis ab ipfo prolata non fatis videtur folida ; quodnoau 'vixfit ccpa^d^ 

hibendorum^cfimm^ At^tdeo^fi cccififi furre^eridturj fmlttis credatw ck, 

mufe^vita, tuend^cauja dtcat furem mteremtum^ vefertiimfidicet cumali- 

quo mfirumcntOy quo rio-ccre fofit. F tfi enim dcmus, vocabui um Ebrai- 

cumpoflecapipro//^r/>'^/^<:/;?(?/^r/(9^iJr/<^ camcn,fica ratio legis fue- 

fat, planiuseracdixilTe; ficum telofuerit inventus. Quanquamneqi 

hoc fequacur ,• fur inventus eftcum teloi igicur iUius, a quo occifus 

; fuic, vic^ vim intentavit. Scd 5t ex lcgc Xil. Z^^^.nonfcquicur ; di- 

I urnusfurnonpotcratoccidi, nifitelo fedefendiflec; crgo contra no- 

: durnum furem efi: praefumtio, quod teio fc defenderit. Imo illa no- 

i dlurnum furem quoqtto modo occidi pcrmiferac. Jn 1. p. D. adh. Carmi 

I deftcar. vcrba illa, ftfarcere eifitie^ericulofiionon ^ctuit, dum rcm fervare 

! conatur^ pofterioribus feculis LL.XII. T^^^^.func addica. Ante iftam 

' additioncm probarinonpoteft, iiomicidiifuiflereum, qui furem no- 

1 durnum occideric, fi forccceftes adfuiflenc, cx quibus conflarec, noii 

1 fuifle eum, qui furem oceidic, ab ipfo in pericuium vitac addudlum. 

: Exemplum dc pueila in agro flupraca ad rem nihii facic. Nam ibi 

i cxprcfTe lex pro vieidem illaca pr^fumere jnbec ; hcic depraffumto 

■ Vitae periculo nihil invenitur. Quinpotius exre furum. efl, nuiiam 

; confcrcre pugnam, &inpcdesfedare. Facemur tamen longegcnc- 

rofiusfacerc, quifuremnodurnumjficommode pofl2t,capic,rebusq; 

fuis fcrvacis magiftracui dcfcrc, quam qui citranecefTicacemcum occi- 

dic. Add. quoq; Grcene^wegen delegil/M^ abrogatis 2.d 1. 4. D. ad l. Aqml. 

I iibiceftatur,legibusBatavorum non requiri,ut quisdc furenodurno 

cuni ciamorcteftjficetur. 

- §. is>. Qua:ricurdeniq;,anquiinjuriampriorintulic,rc«5lcpofIiC 
i^fiftereinjuriam vindicatum eunti ? Quod aliqui afKrmarunt, ideo 
quodpauci, proprio cx arbicrio injurias fuas cxfequenfes;, tantumre- 
ponant vindidse, quantum accepcrunc injuri^. Vcrum nobis hcic 
paulo diftindtius videtur pronuriciandum. Sciliccc ex lege naturse, 

Gg 2 qui 



%IS LIBM 11. 

qui injuriam akeriintulic, facisfadlionem debecofferre. Tcnetur etiam 
quilibecoffenf^ veniamconcederealteripecenci, & poeniccnci, oblaca 
reparacionc damni daci, & cautione de non ofFendendo in pofl-erum 
prseftica.. Igicur qui facisfac ere renuit, & refufionem poflulanci refi- 
ilitj injuriam injuria cumulac. Sed qui asquam facisfa^H^ionem obla- 
rarh refpuit, & omnino armis vindiclam perfequi concendit/injuflam 
vim molicur, eiqj jurc refifli poterit.. confMvml. p. c.I. & Gm.lX 
C.l^.lS.ScBcefien^SLdh..h 

GAPUT VI. 

DE JURE ET FAVORE NECESSITATIS. 



/. 6 7. ^id jttri^ eadem indfdgeat inres\i 
alternm l ' 



t.Nece^itM ejmtuplex ?' 

Z.Ui>i ji44 dutfa. vor necejfiti^ is fu^detur ? 

■$»^uidilU CHK^ detjuru infiipfum j attl \ S, ,^id pro rebnt noftris fervandu liciAi 

direSie tnalsos. j inresali§rttml 

4. c^idindire^e CAdem indalgeat f \ 

Norcomniumverfatur vis neceflltatis, quod illia lege carcat, ac 

m omnibus humanis inftitutis femper excepta intelligatur, acq; 

ad muica agenda. jus dec , quKcicraeam incer vccica habcbantur. 

M. Seneca I.4. controverf.%y .Nccejsitas magnumhumanx infelicitAtis 
fotrocimu^ ^ft. Add: oracio Lenculi apudZii//^^ 1. IX. c. 4. Ea vis un- 
de_fic,& quousqi fe excendac, curacius jam eft difpiciendum ; eoq; ma- 
gis,.quod quidamparumautniiiil efiicaciaecirca moraliracem adio- 
Gum eidem cribuere.videancur. Ance omnia aucem obfervandum, 
Q^^o^Ciecro \.%.de inventione dupliccm faciat neceflicatem ; ftmflicem 
f^ abfolHtam^CHinullavirefilliptefl i qtitzm^ mutarine^ ienin foteft : ^ 
netefsitudinem cam adjunSi^ione, Qux icerum triplex efi, adhoncftatenii 
(^quo refcrre pofTis illudPtini/ 1. lefift. 12. fumn^a ratio Japicntibus prane- 
€.e(^itate^\) adincolumitatemi ad commoditatem. Quarum Wlz. fumm/t 
fity Tdtera. huic proxii9ia i tertiaac levi{^imACommoditatiSiX\ux cumpriori 
ELunquam poffic contendere, Quanquam autem honcflas pr^flec 
incolumitatijhanctamen interdumillipofle prjeferri, fi^ ubi incolu- 
micati confuluerimus, q'iod fitin praefentia de honefbate delibatum* 
Yircute aliquando & jufliciarccuperari queac. Ubi id non pofHt, ho- 

nefla* 



CAPUT VI. Z3r 

liedatcmpr^fer^ndam. Etfi alij moneant, quotiens neccnTitudini ad 
honeftatempr^fercurneceflitudo incolumitatis, fadurn defendi noA 
tamprcefcriptione;uris5cdire(fla via, quam excufatione human^ in- 
firmitatis, pervocabula venia;, & mifcrationis, & clementicC .• neces- 
fitudini autem commoditatis multo minorem vim five ad defcndcn- 
dumfivead excufanduminefle, niii resfit cum judice, qui il:udij,& 
propenfionis fux majorem, quam juris & fapientia^ rationem habcL 
Enimvero nobis hcic potifldmum inquii-itur de neceflitudineincolumi- 
tatis, quamnam illa vim habeat ad eximendum aUquem a(flum ab 
obHgatione legumcommunium. An fcihcet aliquandolegibus ve- 
tica agcre, aut pr^cepra omirtere po/Iimus, quando citra no/lram cul- 
pam inejusmodianguOiishajremus, utaliter ialutemno/tram expedi- 
renequeamus. Ubiadparet, quicquidcft illud five juris, five favo- 
ris, autvenise, quodncceilitatitribuitur, uniceindepromanare,quod' 
nonporfitnon homo omni fiiudibadfeconfervandum conniti; coq; 
non facile pra^fumatur, raremipfi obligacionem impofita, qu^ ardori 
broprise falutis confervandas prteponderare debeat;. 
1 §. z. Equidem de hoc nemo pius dubitaverit, quin DEUS, qui aB«- 
iblutus tfi: dominus noftra: vicx, & quam nobisprccario heic agcn- 
dam indulfit, tam rigidam nobis legem dicere queat, utmoriendum 
jnobis fit potius, quam vel latum unguem ab illa difcedamus. Ex quo 
'generelcgemdenonedendafuilla*credebant Juda;i2.M*^rf^4^. VIL Ec 
i"edequidcm,quod fuillamedifiTeincjusmodi cafu habebatur pro ab- 
bcgatione ver^ reJigionis.. Cum: extra talem cafum utiq'; nefas non 
fucrit, indefedlu aliorum ciborum, fuilla vefcii nc quis fame pcrirec. 
Scd&fa^peperimpcriumcivilctam fcvcraahcui mandaca injungun- 
tur, utmorspotius fitexcipicnda,quam abillisdirccdendum. Enim- 
jvcro tamngidanon fempcrprsefumitur legum pofitivarum obligatiOo 
Hasenimquitulerunt, autquiinfiituta qu^dam interhominesintro- 
duxerunt,,cum utiqV falurem auc commodicatem hominum pcr ea 
promotumivcrinc, reguIarircrquoq';cbocuIos habuifie prsefumutur 
tcnericatemhumansE natura?,&quam non pofilt non homo TefuQ;ere 
&amoIiriilIa, qu^adipfius dcfl:ru£lioncmtendunt. Quam ob cau~ 
fam pler^qjlegcsjfalcem pofitivse, mtclliguntur cxcipcrc cafumnC" 
' Ggj; ccfil- 



258 LIBRl n. 

cefficaris, feii non obligarc , quando iprorum obligationem comita- 
turum efletmalum, humanam naturam deftruens, auc communi ani- 
mi humani conflantia fuperius; nifi exprefle, auc per negotij natu- 
ramifbequoq; cafus fit comprehcnfus. Unde neceflicas non id qui- 
dcmefficic, uc diredelexheic&nuncpofricvioiarij feupeccacumad-, 
miccii fcd exbenevolalegislacorum mence, iimulq; nacurs:human2' 
confideracionc pr^fumicur, cafum neceflTicacis fub legc gcneraliccr 
concepca non concineri. Quo facic locus Maitk XII. 2. 4. Scilicec quod 
maceria&ratio iftiuslegistantumrigorem non jubeat praeiumere, ut 
famcpotiuspereundum fit, quam panibus propofitionis vefcendum, 
Verum ucihsec circaleges policivasfacile admiccuntur, ica alcioris eft 
indaginis, aneademadlegesquoq'; nacurales fmcexcendendai nimi- 
rum an incafu necefficacis incermicci poffic, quod lex nacuralis jubef, 
aucfieri,quod eademvecac? Circa prius ex nacura pra^cepcorum 
affirmativorum conftat, illa, utheic &:nunc adexercitium aftusquis 
obligetur, pr^fupponereoccafionem, materiam & facultatem agen- 
di; quae regularicer deefleintelligitur, ubi quid fieri non pote/l, nifi 
ipfe peream .- cum amorem & curam fui abjicere fere inter impoffibi- 
iia, & qux communem hominum conflantiam fuperant, habeatur. 
Igicur nifi vel exprelfe in legecontineatur, vel ex quahtate negotijcol- 
ligatur, vitammeam potius amittendam, quam adlio omittatur, re- 
gulariter leges affirmativx exceptionem fummse neceffitatis habere 
intclliguntur; praefertim ubi quis in culpa non fuic^ quare in Lalera 
necelHtacem incideFec. Hinc non teneor pancm dare fameUco, fi egc 
ipfe eodem indigeam. vid. 2. Cormth. VII 1. 1$. Nec fi alter in aquii 
periclitetur, ipfum extraherCs fi mihi pro eo flt pereundum. Smcii 
de benefc. h 2. c. If . T>ab0 egemi^fed ut ipfe mn egeam; fmcurram perituro 
feedutipfeenen peream. Sed quod pr^cepta negativa attinet, id primc 
certum eft, non pofleper neceflicatem rede Rifcipi adus, qui dired< 
cendunt ad vioiationem Numinis divini; puta ut aUquis evitanda 
mortiscaufaDeum blafphemet, aut ipfum abneget, cultuiq'; ejus^ 3 
obfequio renunciet. Cum enim certum fic, DEUM homini long' 
graviuspoflemaluminfligcre, quammorsefl: naturalis,exipfaquoq( | 
racione facprobabilefit, cundem longe nobilion bono velle penfari 

jadlwran 



CAPUT VI. 23^ 

ja£luramvit« hujus, quam quisinhonoremipfiusfaGic; {CarpylMcs m 
Antholog. 1. 1. ^'p* h-Aouoiq Av^^aw ivcrs^itjg chc cc7dAco?is xi^C/?» Deperiit ju-^ 
^tsgratUntdlavirU'.) ncfas utiq;fueriCjevitando minori maloinhO" 
horcm divinum delinquere. Etfi qui tormentorum atrocicati fuc- 
cumbunc, miferacionenonplane fmc indigni. Circa illas aucem le- 
ges, qua; hominum invicem officia concinenc, obfervandum , efle 
qusdam pr2ecepcajuris nacuralis, quaefa£lumaHquodhumanumjauc 
infticucum prsefupponunc ; cujus finem fi quis confiderec, facile agno- 
fcic, iiiud adcafum excremas necefiicacis non excendendum; ardeoq; 
sandem exceptionem legi quoq,- inefle. Deinde «& hoc nocandum, 
lon pofle dici, ahqucm adufuo legem immediate violafle, nifiille 
pfi rede pofiic impucari. Confiac aucem duplici modo adlum ah- 
quem ab homineproficifci, vel canquamacaufa principaH, vel can- 
quam a caufa inftrumencali. Haec icerum duphcicer fefc habec, vel uc 
nullummocum, nifi a caufa principali imprefium exferac, &quidem 
poncranacuralemfuam inchnacionem,fiquamhabet; velecram ucex 
broprio & incrinfeco impulfu ad aftum exercendum fe convercac, hcet 
prioris quoq; cauf^ impulfio, auc dire<^io adfic. Heic fi quis homo 
oofiienorimodoadadumconcurrat, canquam caufa mfi:rumeDtaHs, 
tdus iilcnonprincipaHduntaxaccauf^, fed&huic canquam fuus, 6c 
tbipfo profe^tus imputari poceric Sin priori quis modo concurreric, 
DrincipaH duncaxac agenci, noninfi:rumcncaH a£tus impucabicur, Ad 
^3[Uod camen qua; requirancur, infralacius cxponetur. 

§. 5. His prsniifilsad fpeciales qu^fiiones, qu^ heic agicari fa- 
enr, accedamus. Ec illud quidem dubium non habet ; quanquarai 
iHas homo non obcineac jus infuamembra,uc illapro lubicu perdar, 
iuxec auc mucilec ; Hcebic camen abfcindere membrum infanabili mor- 
jo correpcum, aut per vulnus inuciie planereddicum, necocum corpus 
icreac, auc fana adhuc membra corripiancur, auc inuciH appendice 
jiequidquam aHorum ufus membrorum impediacur. An aucem 
fumma neccfi^icas eciam ahquod jus largiacur in vjcam,id efi:, an ad eflTu- 
fiendam morcem ignominiofam, auc afperis cormencis comicacam H- 
jcac occupare lencm cxicum, fuperius difquificum fuic. Porraquid 
paiios neccfiicas jurisindulgcac jam videamus. Carmbus hominum 

a nobis 



a4o LIBRI IL 

a nobisnoncserorumrefciin rumma fame, & deficientibus aliisnu- 
trimencis, miferandus quidem cibus^ fed ramen nefarius non eft. Ve- 
rumquid dc iili*s exemplis fic pronunciandum, ubi in fumma cibi pe- 
nuria alii func jugulaci invid, auc force dudli, vix liquec; cum ex una 
parcelexhomicidii,ex akera famis acrocicas pugnec, venccrq; auribus 
carens, &c quodcicratriiti/Iimumhoccemcdiumomnibusforec pere- 
undum. vid. 2. Reg. VJ. 2g. 2p. DeMter, XXVIII. f 3. Thremr. IV. 10, 
Jofiph, antiq.. Judaic.W.2. &: de bello Judawo l.Vl. c.21. Viodorm Skulm 
L 5. c. 40. Add. hiftoria de fepcem Bricannisj qui vafbum in mare pro- 
jedi, deficicnte cibo pocuq;, forcici unum nonfane relu£tancem jugu- 
larunc, cujusfangvineintolerabilem ficim, acfamemcarnibusutcunqi 
fedaverunc ; quos ad cerram delacos poft judex homicidii abfolvic. 
Prouc tx Nicol. Tuifio m obfirvat medicm. referc Ziegler. adGrot, 1.2. c. I. §.3. 
■Qui cenfec a navigantibm hoc ma:><:imei^eccatmn^ quod in mortt m unimj ^ 
miisj^mfiifittacontingeretr€onjpiravermti at^fericulum corporis perictilo 
/mimd antefofiuermt, Nec debuijje quenquam vitAmfuam tam vilifenderej 
ut ejusjactura ^lterim famem expkret. Ncc reliquos ideo in focium fuum 
fikvire debmjfe^ utftomachofiuo conjulcrent. Kcfi huic reponi pofTic ; afpe- 
renimis dici^ in morcemakcrius confpirafTe, qui force ducendum ccn- 
' Tentunum, ucreliqui fcrvencur, qui alias omncs fimul mifere eranc pe- 
ricuri. Vid Jona I. y.feqq. Unde nec anim se periculum heic fuifle me- 
tuendum. Illum animam fuam vilixftimare, qui cicra rieceflicacem 
eandem projicic. Nec fseviciarn dici pofTe.ubi in falucem omnium qui 
moricur, minoricumdolorefcrrum jugnlo exipir, quamaltcr infigic 
Velim quoq; ejusmodi cafum expendi. Si innaufragio plures in fca- 
phaminllluerinc,quamilla fcrre poHic, necf; ad unum pcculiari jure 
fcapha percineat,- an non force fmc ducendi, qui projiciantur,- &fi 
quis forciri dccredaveric , tanquam qui omnium interitum quasrat, 1 
absq; uiteriori delibcratione prsecipitari queac ? Verum circa ejusmodt 
cafus rariores judicium noftrum nunc fnfpcndimus. 

§. 4. I/lhoc frequentius contingic,uc dub in prsefens vicjc peri- 1 
culum incidant, in quo utriq; fit pereundum, ni unus quid faeiat, cx 1 
quo paulo ciciusalteri,ahas perituro, fara admoveantur. Vel eciami 
uc ex neceiTitatc periculum morcis^ aucmagn:e Iselionis intencemus 

alccri 



CAPUTVI. ^p 

akeri indire£le, itantnobisnonricpfopofitumiprinocere» fed dunta- 
xattalcm adum fufcipere, ex quo probabiliter noxa ipfi po/Tit inferri ; 
Lit cameii mallemus quavispodus aliaratione neceflitudine noflra de- 
fungij & ipfam li^fionera qiiantumin nobiseft ceinpcremus. Ejusmo- 
iiakeriuslxfionemuci nollrocum peccaco nonconjundam arbicra- 
nur: ica eandem qui pacitur, velucfacale malum cxcipere atq; sefti^ 
narp debec? Sc ob quod ei> qui inculic, re<fle non poffic indignari. Exera - 
Dla talia fmt. Si egf> nacandi pcricus cum akero nacandi impcrico ia 
hrofundasaquasincidifrema&j uci iierifolec^illemecircumplexus ce- 
leret, neqjmihicantsBfmt vires,ucipfummecumcfFerrepofiimi quis 
ncio mihivertericjfiommbus viribus ralem abs meamoliar,necum 
ipfo fuffoccr, etfi is per aliquoc minutasborjeparce^a me uccunq; cxtra 
iquas^pocuiilecfuflineri? Sic in naufragio,ubi cabulam ego occupavi, 
iuorum non capaccm, fiquis adnacans eidem fe quoq; velic injicere, 
pe fimul fecum perditurus, nihil videcur obflare^ quo minus quavis 
kolentia eundem a rabula repellam. Sic quando duobus fugientibus 
koflisnecera incentans inftat, unusvelponcepoflfedejedo, velporca 
^Jaufaakeruminpr^fenci vitKpericulo deftituere pocefl, fi uterq; fi- 
nul fervarinequic. Qualis necesfitas inbello frequencisfime obcingit, 
jit pauci finc defticuendi, quo fumma rerum fervecur. At rUnm de ex- 

iugAwTs.^r^ communis falutis fludioy finguldrum €^rd necejjano negligcba- 
. W;*. Apu d Firgilium Mneid. IX. Vandarm ut cemit^ quo (itjortunaioco, qui 
4f44 4g(itreSy Vortam vimultaconverjHScardine torqmt, obmxmlatishu- 
tsris^ ^ultostj^Jtiorum Moenihm exclufos duro In certamine Imqnit. Apud 
undemX. XI. pulfo Lacinorum equicacu fars claudere fortas, Nec (ocijs 
peirire viam^ nec moenihm mdent 4ccifere orantes. Conf. Li^iml.lS. 
. if . ubi Thurini hoc pr^cexto fceleratc funt ufi. i\pud Fioruml.^. 
.Ig.deNumancinisdicicur.- novtpme confdmm fugdifedit ; Jedhoe_quo.j^ 
mtis equorum cmgulis uxores adcmere.fummo fceiere^fer amorcm. Sic 
bild Tacitum Annai. 14. tanquamerracum bellicum annocacur, quod in 
jemplo coloni.^ Camaloduni non motis femhm (jr Jotminis juventm fola 
\efitterit. (add.Z/w^ l.V. e.40.) Qoni^^^iAtmSuetonim Mnim o^pidi 
iammjervare umverfajiatmt, ne£fletu& lacrymisauxiiiumejm oranti^ 

fih umfle^XM' 



24% LIBRI n. 

Mmflexm efi^ fmn thretpmfeBwmJigmm^ tjr comtantesinfanem dgmink 
acclfsTct. SlqMOs imbeHisfex^y aut feffk ^tas attinH-efat^ ab hofte oppnft 
funt. Cumtamen tanta necesfitas nondum premerec, humaniter Da- 
riusapud Cumum\.\S . c.i(f.pontemLy.ci fluminis noluit refcindere, 
addcns ; (e maHe mfequentihas iter dare, quam auferre fugientibus-. Altc- 
rocaru>firobun:iorquismorcemintenC^ans me perfequatur, ac inan- 
guftavia, qaa fugiendum, forte quis occurrat; ubi admonitus non 
ceCTerit, aucidtcmporislocire anguHria non adnfiferit^ licebit fane il- 
lumimpellere, &pcrcjusdem flragcmfugam capeffere, etfiprobabi- 
liter ex ifto impulfu vehementer videatur affligeiidus. Nifi force illi 
peculiariobligatione cenear^ ut etiam ultro pro eodem periculumfu- 
bire dcbeam. Quod fi fugse i-nterpo(itus,admoni£us Hcet, decedere via 
nequeat; patafiinfansfit, aucclaudus,faLtemexcufatione merebitur, 
quipedibus, autcquoper eundem^^faltumpociusmolicur, quammo- 
ras nedendo corpus hofti prsebet. Id autem exemplum;, quod aliqui 
afFerunt, quare cul pa non vacet, manif eftum efi. Prafeciiis quidam mi- 
litaris epraliofMgiensj hofte inflantej de fm militibtu unumin confertaturhA 
antepofitHmtrAnsfoditinefugamoracrearstur. Huicenimutiqj.tanCum 
crat virium, ut folo impulfu viam fibifacerepoflet. Excufabitur ta- 
men, fipraeter intsntioncm armis fuis forte noxam intulerit. At vero 
fi quis petulanter, aut inhumane mihi obftiteric, & viam fugiendi con- 
cedere abnuerit, eum dircde quoqitanquam hoflemproilecnerepof^ 
fum, quantumcunqidemum is inde Isedatur. Conf. La^antim div. /^ 
ftit. 1. V. c. 17. quLnoflris alTcrtis nequidquam opponitur. C^terum 
iiti vicae periculum quocunq; modo declinafre magnum habet favo- 
rcm; icapariferemodo defendicur aut excufatur fuga, cum l^fionc 
obflanciom fufcepca, ficui mutilatio membri, aut ahudgrave vuinus 
intentetur. Nam & calia intentanti adexcremum usq; refiflipoteflj 
^ ubifuga periculum decliriatury etiamimprovidum & imporcunom 
impetum confternatio cxcufafi^. 

§. f. Yidcamus jam,. annecesfitas noftram vitamfcrvandi jusi 
aliquod indulgearin re&alienas, ut invicis dominis, vel clam vel apercs c 
Tiiftis rapcis, fubvenire nobis queamus? Nobis ad foUdam ejus quasfli-:. 
©nis decifionem necefiarium videcijr paucis iibare caufas introdu- 

dorum^ 



CAPOT ?l ^ 241 

'£!ornm dominiornm, de quibus infra prQlixios agitUF. Qpge idx pp- 
tisiimum funt, ut difcordiae ex communione prim^va ortse cojleren- 
lur, atq; induilria hominum, alererur, dum proprio quisq; Marce res 
fuasquserere neceflum habet. Nequaquam autem ideo res funt di- 
{kinCtx.ut ncquis per eas aliis inferviret, & ut divitiis repertis foJus 
iincubarec^- fed uc sirca ufum illarumpro arbitrio quisqi poflet difl 
Iponere, & ubieasdemaliiscommunicareplacerec, faitcm occafionem 
ij obligationis ab altero adquirend^ haberct. Inde poft proprietatcm 
j rerumintrodu6lam data eflfaculcashominibus nontantumcommer- 
j eia infigni cum utilitate generis humani exerccndi, fed & materia par- 
ta humanitarem &: beneficcntiam ad verfus alios uberius expromendi, 
i cum antca opera tantum ac labore aliis liceret infervire. vid. Ephef IV. 
i zs. Eft porro ca domini j vis, ut dominus res fuas ipfe poffic difpen-_ 
ifare, eriam adquasakeri tradendasobligacur. Kx quo confcquicur, 
jquodresabalterofibidebitasnonftatimipfe quis invoJare queat, fed 
1 dT)minii, ucukro fibi eas cradac, pofcerc debeac. Qiiod fi carae ifte ulcro 
I obligarioni fua? fatisfacere cergivcrfecur, hautquidquam ideo tanta vis 
j domniijipfiuseric, ucre^akeridebita invico domino non poffit cripi 
per aucoritatem judicis in civitatibus, auc per vim bcllicam in libertatc 
I nacuraii. Ac licec, fi merum jus nacurale refpiciamus, ex imperfeda 
;diincaxac obligatione,ucpoceex vircuce humanicatis orca, quisccnea- 
tur, ut alteri in extrema neceiTlcatc conftituto rebus fuis, quibus ipfe 
jpari modononindiger, fubveniat,- nihilramenobflat,quominus per 
jlegem civilem in perfedam ifla obligarionem evakfcat. Uti apud 
Ebrgeos fa^ftum fuiffe mcmorat Seldenm I. Vf. c.d°. de]M.&Q- ubi 
per forenfem fencentiam ad dandam elcembfynam cogi pocerac, qui 
quod fibierac prasflandum denegaret. Unde mirum noaefl, ipfos 
noluiflcpauperesfl,Tosquidquam exalieno fibi fumer€,fed rogando 
tancum accipere a privads, auc a publicis elecmofynse exa61:oribus. 
Adeoq;fubrepnonera alieni per excremam necelTicaccm apud ipfos 
pro furco auc rapina habitam. Qiiod fi camen in aliqua civicate pau- 
pcribuscalicercaucum nonfic, neqjduricia dominiprccibusexpugnari 
qucac, necfaculcasfuppcrac, ucprecioaucoperaegefl:ati pr^fenciquis 
fubvenircpofTic, num ideo fame fiieritmoricnduni? Num ulli infli- 

"^^t tuto 



244 LIBRI IT. 

tuto humano tantaefle vispotcric, utriaker officium facere negligat 
mihi pereundumfic pocius, quam ab ufitaco & regulari agendi modo 
difcedendum? IgicurnonjudicaVerim furci crimine fe ilium adftrin. 
gere, fi quis prscer propriam culpam incxcrema inopia rerum ad yj. 
d:um nccelTariarum, auc quibus corpus concrafxviciam frigoris mu- 
nicur verfans, poftquam ab^liis locuplecibus acq; abundancibus ncq; 
precibus^neq^preciojneqj oblaca fua opera, illas uc ulcrofibiconcede- 
renCjimpecrarepocuic^vijautclanculumeasfubducac; pr^fercimubi 
intentionemjiabeac^carum aeftimacionem prseftandi , quando copio. 
fiorforcunaarrifcric. , C^tcrumquodejusmodi necefljcaspofllccon- 
tingere fruftra negacur,. Quid enirn , fi quis in aliena regione inops, 
ignotusj amicisq; carens deflituacur, naufragio cjedus, aut fubdudlo 
pcr fures viatico, velquod interea domipatrimonium cafu pericrit! 
Sinemoinveniacur, qui egenci fubvenire, ejusve operam conducerc 
velic ; aut, uci fieri fuevic, ipiius mendicancis liberali ac inccgro habitu 
moci, cicra neceflicacemhuncflipempecere crediderinc^ an idco mu 
ferofame fueric pereundum? Equidem Pfover^h. VI. 50. 31. fur vocat 
cur, furci poen« obnoxius, qui rcs alienas furripic ad explendam famem 
fuam,. Sed accuracius infpicienci paccc, iftum furem haucquidquam 
excccma ncceflicace, qualem nosfupponimus,urgerij autiniquo fato 
eitra fuam culpam & defidiam in famemincidifle. Namutiq; inniii- 
tur,domum ipfumhabercj&fupelle^lilem, quae fuf^iciat ad reflicu- 
endumfeptuplum; quam poterat vendercj aut oppignerare, inven- 
turus utiq; emtoremautereditorcmtemporibus copiofis & tranquil- 
lis. Neq;enimadparetibi prsefupponi,, tempore belli, aut per anno- 
nas caritatem id' furcifuiffepatratum: Et qui non amphus habebat, 
unde fefe alcret, debebatfeinfervitutemvendcre. Yid.Levit.XW.'^^' 
Selden. I. VI. c. 7. Non obflat Vrovefh. XXX. ^ : 

§. iS. Gfotm L2. c. 2. §. (5*. eam difiicultatem iflhoc modo expe- 
direinftituit. , Eos,qui abinitiodiflinclarerumfingulariumdominia 
introdlixerunt, hanc veluclimitationemi/tis addidifleincelhgi, quod» 
dbminij vistuncdebeatexpirareadexcludcndos alios absrerum cuiqjc 
propriarum ufu, quando altcr citra earundem ufum fervari nequitji 
adeoqiinejusmodi.cafu neccflicatis rem propriam, eitra quam akef' 

homo 



CAPUT VI. ^ 2^r 

homo perituFUseft, in eommunionem priinagVam rediifTe cenfeii 
Vel quod eodem recidic, quando primum homines dominia diftinda 
infticucrunc, fingulos cum fingulis pa6lum iniviflc, utabsaliorumre- 
bus, nifiquancumdomini concedunc, manus abftincrentur; ut camenj 
iibi excrema urgeret neceflicas, cujuslibcc re , cicra qua fervari quis ne- 
^uic, canquam in mediopoflca ucificconceflum; Cum enim in le- 
sribusfcriptis ea fic flimenda interprecaciO;, qua; quam minimum ab 
s^quicace nacurali recedac ; mulco id magis faciendum in moribus, per 
.;acitas duncaxatCGnvencionesintrodudis. Id aucem eflc asquiflimum, 
jc cuiq; feconfervare indulgeacur ea re^ quas ipfi unica curic occur^. 
i 'it. Enimvero heic non deeft, quod in dubium revocari posfir: Nam' 
1 in necesfitate quis accipic ju s aflerendi fibi res alienas, veluc in medio 
ftae forent pofitse; non adparet> quare quiseasdem ipfi domino, qui 
barinecesfitate premitur,ubi viribuspr^valuerit, noposfit eripere.Id 
huod tamen Grotm non concedit. Deinde ejusmodi rerum, quas 
Wutinmedio pofitas mco jurc arripio, refticucio haucquidquam eft 
tacienda ; quam camen heic Grotim requiric. . Ec fuerat quoq; diftin- 
^uendum, ucrumquisin eamnecesficacemcicrafijamculjpam:, an ve- 
ro per ignaviam auc negligenciamincideric: Qua diftincftione hoa^ 
jpofica, jus videcurdari ignavisnebulonibus, qui perfocordiaminege- 
ftateminciderunt, uc alieno labore parca pervimfibiqueancufurpa- 
jre; adeoq;per pigriciam concinuacaegeftate,induftriis necesficacem' 
imponere, ejusmodi inutiiia pecora ingraciis aiendi. Acqui omnes^ 
jpordati admitcunt, uti cicra fuam culpam calamitofis merito fubveni- 
tur; itapigrisventribus merito occini, quod in fabulis reponebat fa-^ 
Irnchc^ per hiemem cicada; formica. Quo ^^jdt^^xx^Fktarchi afofh-^- 
khegm. Lacon. Cum marltimui-^r^do incnrfiones in agrum haconicum fecffet ^ ■ 
\jjetj^ deprehenfaiy ac diceret ; finon habuij/e, mdeftipendtajuis militibm 
herjohe^^et^ nej^Je ah hahentihui^otuijfe mpetrare^ ultro ut darent ; ita^ 
wemjje^ut ■viauferret; Cleomenefdixitt, aijvleju,^ yi' mvfj^a.* compendiojk 
Mi h£c malitia. Cum ergo hceat domino difcrimen facere inter eos, 
llquifato, aut qui fuomeritofuntmiferi; patccfane, jusefledomino imi 
Ijremfuam, £tiam adverfuseum, quiin extrerna necesfitate conftitui- 
fcur, valicurum, ha6lenusfaItem,ucposfit dijudicare, dignusne ficille: 
l! Hh 5. miferi-- 



Z-^iS LIBRI n. 

mifericordia, anminus; utq; adeomateriamliabeat, oportunobene- 
iicio egentcm fibi devinciendi. Apud omnes qiiippe maximum be- 
meficio pondus accedere judicatur;, fi per id extrema fuerint difpulfa. 
Atquinuliuseftgrati^iocus, R quisaltcritribuat,qu^ per vimjurefuo 
& tanquam fibicompetentiahic^ripere pbterat, Igitur melius purores 
iftha;c cxpeditur ex noilra fententia, fi dicamusjcumquiefllocuples 
teneri fuccurrere innocenter egeno cx obligatione imperfeda, ad 
quam cxplendam quidem regulariternemo per vim adigi debet: fed 
tamen fi fumma urgcat nccesfitasj, id eam efficere, ut iflud tantifper 
€omodo vindicariqueatjquoea^qux jureperfedodebentur. Id ell:, 
ueextra ordinem adeatur magiftratus, aut ubi tempus id non ferr, vi 
aut^lanculumereptareurgensnecesficasdifpellatur. Nam ideo prae- 
cipueadilla, qu^ ex virtutehumanitatis debenrur, jusduntaxatimpcr- 
fedum conceditur, ut altcnfit occafiooftentandianimumofficioex- 
plcndo ultro pronum, flmulqi alios beneficio devinciendi ficjiiateria. 
Iftud ubi quisinfuper habuerit, an ideo egeno fame pereundum, quia 
iocuplecis inhumanitas precibus expugnari nequit? Quin potius & 
rem fimul, & meritum perdat, qui ultro humanus eile noluit. Ex di- 
€bisquoq;cIarepatetratio exccptionum illarum, quas C7rtf//>^af1ertio- 
mfuasfubjungit. Namcum inevitabilis tantum necesfitas indulgeac 
pcrvimvindicare, quod ex obligatione imperfe^la debetur; mani- 
feflum cft, prius omni modo tentandum, an alia rationc, quam per 
vim, autclanculum necesfitas posfitevadi; puta adeundo magi/tra- 
tus, preccs adhibcndo, promiffa rcflitutione, ubi fata mollius fluerc 
coepcrint, operamofFerendo. Dcinde hucdefcendinonpotcfl^ubi 
dominus pari nccesfitate tenetur. Nam hunc in abundantia agcrc 
pr^fupponimus. Id quod ulterius extendendum judicaverim, nefic 
quideminvitoremfuameripidebere, fi manifefl:um fit, cummox iti 
candcm necegfitatem dcvcnturum, fi res ifla alceri cederit. Heic enim 
fibi quisq; proximusefl. Facitquoq; huc illud apud Berodotum Ura- 
nia: cumThemiftoclesAndrios pecuniam pofcerer, duobus magnis 
siuminibus frctus, SuadeU (jr Necejsitate : illi d uo numi na non m inus va- t 
lida opponcbant, Inopiam c^ Impof^ibditatem. JCtorum regula, quam i 
€rmfii heic adducit, infari caufafopdentis conditwnem effc melwrem, huc 
^ * ~ nonvi- 



lOflVidetiirqnadrare. Nam timc tantirpef pto pofTeil&re pronufi- 

siatur, quando pecicoris jus nondum liquidum e/l. Verum de domi- 

\ix jure heic nuUu eft dubiui .• cum hoc duntaxat quseratur ; an per fa- 

iam legem humanitatis ego tenear perire, ur alter fervetur. Quod 

lemo adfeveraveric. Ca^terum adpofite ad cafum propofitum apud 

Zurtium L 7^c. i. dicicur : melwr efi caujafaum nontradentisy quam pofien-^ 

is aitemm. Dcniqi & nos aflerimus, reilitutionem, ubi commode fieri 

Joflit,e(Tefaciendam,inprimis ubires fueric magni precij, aut quara 

rrads condonare alcerius fortuna; non ferant. Quodfi autemresfir 

nodica:) qu^q; alcerius faculraces gravare nequeat, fufficiet, fi veluc 

X d^ebito gratitudinis , ubi occafio coleric, oft:endamus, nos hbenter 

p£bencfkiumfuifledebicuros,fi perejusde cenacitatem licuiflct. Sed 

!Uod Grotim quoq;refl:itution€m fieridebereadferir, id ipfius hypo- 

befi parum^ congruit. Namfi in cafu neceflTicatis primacvae commu- 

\\cm\% jus redibac, fic ut quis fuo jurc rem alienam acceperic, nulla erid 

kciendarefl:itutio. %^A quia h^c fieri debet, adparet fanc, domini 

Ijsinremfuam non cxpiraffe per alcerius necefliicacem , fed ipfum 

ponte eam alteri debuifle concedere, gracis, auc accepto pretio, ali- 

ve penfadone. QLiodquiaifte negHgebat, neceflTicas jus quidemde- 

jiteam rcmarriprendi, fubiflo tamen onere, quoddominusilU potc- 

5«:impon€re ; nimirum urvel ad graticudincm ipfum,, yel ad asflima^ 

oncm rcfundendam obhgaret-..- 

§. 7. Super eadem quaeflione ab ahis non minus in divcrfas par=* 
;5-. difceditur. Cap.fiqms.X.defurttSy glofla inteUigit duntaxat de 
jiodica, non autem de fumm a necefTicate, Didac. C&varruv. ad caf.feC" 
pum. p. 2. §. /. n: 5.. eandem fere com Grotio f ovec fententiam. ^od^ 
necefiitatem extremam» inquit, //V^4^ abs£furti velrafina vitiores alie^ 
f accifere adfuhlevandam eam necef^katem, rationemejfe ^quia fer ham 
niafunt communia. Siquidem natura iffa inftitutHmeflyUt resinferiores 
nt ordinat£.y (^ d^liinai,ii ad hominumneceptatem. Quamobf^em divifi&- 
\rrum, quapfi inflituttonemjurts naturaUs facta efiy non derogat ratwni 
jUurali, quadiUat cx rebm temporaiibm fiibveniendHm effe hominum ne- 
'({sitati extreThA. Adducitur Ibcus Amhrofij ex Gratiani decreto c.ficut- 
i\. dfi,.^'^,Bfiiri^miump_anis efij quem tudetmes imdorum ind^mentum. efis> 



M$ LIBRI n. 

fluodtMfecludk, Ant. Verezhu ad tit. Cod. de ftirtk §. 5. pro eademren- 
tencia has afFcrt rationes ; quod vi majore quis id copellatur facere, nec 
pr^Bfumatur dominus invicusj quiaconrencire,& ulcro indigeaci fub- 
venire ex humanitacis racione tenetur ; & quod in extrema necenTi- 
race non tam rem alienam, quam communem videacur accipere. Ine- 
di^ tamen neceiTicace liberatum reflicuere debere, qu^ accepit. Anton, 
Matth^m ad L 47, D.//>. i.§. 7. inter crimen & poenam di/linguendum 
arbitratur ; ut crimencommitti, etiam penuriaurgente,fateatur, poe- 
iiam taraen p ropter neccflicatis vim delinqucnti. aut remiccendam^ auc 
cercemicigandam cenfeat. Quod autcmomninoheic furtumcom- 
mittatur, iiifce rationibus probare inrt-ituit ; quod uciq; lucrifaciendi 
animum habeat , qui deficiente annona jcibum alteri fubtrahit. Ad 
quodreponipoceft, vix vidcrilucrifaciendi caufa remalienameripc- 
re, qui peream extremse fu^ necellicati confulcum ic, eo animo ac vo- 
£0, uteandemquamocyilime pJoHic refundere. T)dndQfimdulenu 
sontreBdtio rei alienAY oz^cci nequit, quando alceri eam dandi obligatio 
smperfedaerat, acinaltcrotalejus, ut in pr^fenti cafu, quo commo- 
«feftme-fe-i pocerat modo^ arripere poilec. Pr^terea /<j/^ jadiac, virofi^ 
fienti dtij^bmonHlUm tantavimrnferripoffi^ut Jctens altqua fi tnrpitudim 
gontammet : at^ in ejtisntodi cafibmy ut Ctcero fcrihit Je offic. 1. 5. fuum cui^ 
mcomrmdumferendumefftrfotipu,, quam de alterius cemmodis quidquamfib' 
trahendum. Enim vero fpeciofe philofophari cxtranecesHcacem^con- 
flicutoinproclivi eft. Neqjmajorinejusmodifafto, proutida nobis 
fuit determinacum, turpitudo eft, quam quod in fame ad fordidos,& 
beftialcs ciboseciam fplendidi hominesincerdum defcendere adigun- 
£ur. Neq; dc commodis augendis & decrahendis agicur, quando lo- 
cupleciviro, autcuiejusreijaduragravis nonfic, minuci quid fubcra- 
hicur, nequisfame, aucperinjuriasaerispcreac. Circai.2. g.^D.^iL. 
Rhodiam dejaBu, momt.,puhlica utilitdte urgente, qusdquis^ frugum dmi 
fia^dlat y id etm addnnonafHbfidiumfroferredeberei noniamen fingHk 
indulgendum, ut fito arbitratu auferant^ quodfibi dsfit, dijsfuferat. idi 
emm fuhlica autoritate m igifiratuum ejfe facte ndum. Sed an ideo fame r 
moriendum,ubi amagiftracunuilumefl: fubfidium fperandum ? De-'( 1 
niq; quod ahqui addunc, nullAm hac mfme legis invenin diffenfationem\^ I 

idvanum 



CAPUT VL 2^p 

d vanum efl. Nam in fuperioribus Tat' rmommt^ allatum, quare 
lonficpraprumendum j legem de furcis ad prasfencem cafbm excen- 
|i deberc. 

j §. 8. Deniqividecur&necefficascircaresnoftrasverfans^vcni- 
jm indulgerc res alienas pcrdendij aut i avadendi ; cum hac camen re- 
tridione, utcicranoflram culpamillud periculum rei noflra^ excice- 
ic,ucidemcommodioreviadifpeilinequeac, ut ne pro viliori nofl-ra 
^ alterius prctiofiorem perdamuS) uc s^ftimationcm ejusdem pr&fle- 
tius, fiqmdem iftaaliasperituranonfuerac,& deniq; inparcemdam- 
i veniamus;, fl alterius res una cum noftra alias peritura erat, qua; 
lunc fua ja£lura noftram fervat. Quo fundamenco nicicur sequicas 
I '^is Rhodid dcjacf^^ qua cavcbatur^ ntfi levamU navis gratia j a^m mer- 
^umfaBm efi, ommmn contHhutlomfargaturi quodffo ommhtu datum efi. 
id. tot. titnl. & qui ad eundem, ac in leges nauticas commencati func. 
iicfunes &retia, in quse navis mea impulfa eft, dilcinderc licebit, 
I aliter illa explicari nequit. vid. 1. zp. §. 3. D. ad B. Aqmliam. ita 
;!imen,uc fi cicra culpam mea fadum id fuerit, damnum utrinq; com- 
I lune fit. Sic orto incendio, eoq; meis a^dibus imminente, iicebit vi- 
1 ni sedes diiHpare, ita tamen, uc quorum aedes hoc modo fervacse funCj 
I damnum farciant. Quanquam enim 1. 7. §. 4. D. quod vi mt clam. 
; atuat, ubiincendium perveniffet ad ^des, quse dejedia^ funt, eum qui- 
ijejecitefTeabfolvendum : communis tamenfententia «quitati magis 
tccdit ; (add. 1, 4>>. §. i. D. adh. Aqml.){\ urgente incendio domus aliqua 
tlirutafitcseterarumconfervandarum caufa. id damnnmcfle farcien- 
»bm a vicinis^^ad quos verifiniiliter ignis potuit pervenire, etiam fi ad 
ipmum, qua: diruta efl^nondum perveniflet. Id enim fanedurum 
|mis foretjcum peralterius rei deflrudionem rem mea fervaverim, 
ilillumfblum devolvere damnum, me immuni. Ex iisdem etiam 
|ndamencispleraq;deducuntur, qua^ a JCtis Romanis traduntur, de 
itmnoinfe^Oj ubi poffeflbr rei ruinofae, ex qua rebus meis pcriculum 
iLiminetj cavere adigitur de damno, fiquod vitio operis concigerit, 
jpflando : ac fi illud renuerit, per edidum prsetoris ego immiffio- 
ipminruinofasiflas^desobtineo. Uci&iliud,quodInterpretes juris 
]|omani traduntj fiquisfundum, confinibusundiq';,pr2ediis non fer- 

li viencibus 



Zfo LIBRI ir.\ 

viencibusclrcumiatum, Iiabeatjeumqiadirenequeat^ compelli debe- 
rcajudiceconfinem, utadicumconcedat:, fakem pro aliqua recpgni- 
tione. Cjecerum exinde quoq; Grotim L 2. c. 7,. §. lo. colligic^ liccreci, 
qui pium bellum geric, occuparelocum in pacaco folo ficum ; fi non 
imaginarium , fed cercum fic periculum, pehoilis eum locum invadac 
& irreparabilia inde damna dec ; (1 nihii fumacur, quod non ad cautio- 
nemficnecedarium, puca, nudaloci cuflodia, relidadominojurisdi- 
dione,,&fru6tibus; deniq^fi id fiac animo reddenda^ cuflodise, fimul 
acq; necelTicas illacefTaVeric. Quibus addendum fuerac, dominoprius 
denuiiciandum,ucip(eeciam atq; eciam locum cuftodiac, oblacisquoq' 
adeamremfumcibus; aucfimalit, inucilemeundemadpr^fidia reci. 
piendafaciat. Icem, ubi fumcus inejusmodi loci municionemfa^flifu. 
erint, non ccneri dominum ad eos refundendos, niii ipfe uciq; eosdem 
faduruserat; nec obtcncu fadorum fumcuum ulcra nccefficacem ifli 
locoincumbendum; cumalcerpereosfumtus non iftius locimelio- 
rationem, fcd proprias regionis defenfionem fpedlaveric. Redc ta- 
mznBosckrm addiX Grotij monet, ex ufu omnium feculorum & popu- 
lorum conflare, neminem putarc, fe teneriad permittendum alteri, 
pericuIumabhon:etimenti, occupacionemIoci,autarcisfua?, fiimpe- 
dire pofllt. Adeoq; fi alter occupaveric, hoc ex iis efle, quibus facili- 
or veniatribuipotefl:, nonexiis;, quse juris naturalis titulo citra figu- 
ram, & oratoriumcolorem defendi queunt. Quibus accedic, quod 
facile apud hoflem fufpicio pollic oriri,. dominum loci cum altero 
clam in ipfum confpirare ; fic ut hoc modo alicni belli moles facile in 
/ipfumdevolviqueac. Imo fi vel maxime hoftis intelligat, domino 
invicolocumoccupatum; tamenfiisalterum indecxturb^c inflituar, 
belli calamitatibus ifle fubjicitur \^ quas quovis modo dec^(nare nemini 
vitiopoteritverti. Sed &nefcio quam parumconfulcukneft, plures 
in domum fuam hofpiccs recipere, quam quos commode icerum pos- 
fisexpellere, &quibus nolcns volens amicus effe cogaris, 
quiqi cibi, fi libido fubegeric, ulcro migrationcm 
injungere queant-». 



SAMUJ 



SAMUELIS PUFENDORFII, 

pE JURE NATUR^ ET GENTIUR 

LIBER TERTJUS, 



CAPUT PRIMUM, 

IT NEMO L/EDATUR, ET SI QUOD DAMNUM 

FUIT DATUM REPARETUR. . 



. Homo homimm , tjtac^ res Udere non 

I dei>et. 

, 'X)amnum,fiquod datum refarandftm. 

, ^idfit diim»um. 

: J^inam damnum dentf 

\^o ordineUdentestemantur .? 



^.^otmodiiUfioJjatP 

7, Dereparatione exemplum in homicidd^ 

S. In ee qui mmiUvit : 

^,7« aduliero^ 

lo.Influpratorei 

1 1, Jafure, 




^ Uid homini advcrfus feipfum exercendum injun- 

^gac lexnacuralis, quantumq;ei licenci^e^autfavoris 

K/circaconfervacionem fuiyrerumq; fuarum eadem 

'^indulgeac, hadenus expofuimus. Jam cranfcun- 

duin elt ad illa przecepta, quibus officia adverfus 

_. ialios homines obeunda concinencur. Ea fupra di- 

^ ^ vjfimus in ahfoluta, & hypothetka. In claifc ahjolu- 

tcrum 5 quse cicra omne ancegreflum humanum infticucum omnes 
jhomines obhgant, mericoprincipem locum huic deferimus : ntneouis 
]alterum Udat^ ut^fi qmddamnum alteri dederit, idreparet. Eilquippe 
hocomniumlacilTimum, omncshomines uccales complexum,idemq; 
facillimnm, ucpocenudaadionisincermifTione conftans, nifi qua ob- 
lu«fiances racionilibidinesquandoq; compcfcend^ func. Quin &ma- 
xime neceflarium idem efl:, quod citra illud focialis bominum vita 
nullo modo confiftere queac. Qui enim nihil boni in me conferc, qui 
nc vulgaria quidem officia mecum mifcct, cum eo tamen tranquille 
j viverc poffum, modo nulla racione melsedac. Imo a maximamor- 
taliumparcenihil amphus quam ifthoc defideramus : bonafere incer 
paucosinvicem communicancur. Aft cumeo qui mihi nocct, quo- 
modo pacificepoflimviverc? cum natura cuiq; tam tenerum amo- 

V\ % rem 



;22r LiBRi m. 

femruirerumq; ruaruminreverit, ut non pofCit non omnibus modis' 
repellereeam, quiiilis noxa inferre aggredicur, Muniuncur amcm 
hoccepr^cepco, & veluc racrofanfba efle jubencur non illa tancuin, 
qu^immediacenobis ipfanacura conceffic, uci-eft vica, corpus, mctn- 
bra, pudicicia, exiHimacio fmiplexjlibercas.- fed eciam ejusdem prar- 
cepci vis fefe peromniainftitucaac conventiones, quibus aliquid ho- 
mini adquiricur, difFundere incelligicur, tanquam finc quo illa planc 
inutiiia forent. Sic uc quocunq; ciculo aliquid noilrum iic, hoc prcece- 
pcoidemauferri,corrumpi,,l2edi^ ufibus noftrisex coco, auc exparte 
fubtrahi vecetur. Quanquam ctiam idem mulcis praecepcis affirmati^ 
vis virtualiter infit, dum illa unum ponendo ipfius concfaria remo- 
y^^^' Qiiam manifeflre autem hujuslegis neceiT!itas quorumvis fefc 
animis ingerat, adparet ex Se;^ec4 de benefic. 1. IV. c. 17. Dk cuitibet ex 
ifti^i qui rapto vivunty an adilU^ cfu^ [atrociriijs (^furtis confiquuntur , md' 
lint ratione bonapefvenire ? Optabit ille^ cuigrajpiri dr tranfiuntes percute- 
Tc qaaftm eftj potim illa tnvenirei quam eripere. Neminem reperiesy qm non 
mqmti<tpr£mysftne neqmtia fim malit. Cicero offic, IIL Detrahere aiiquii 
alteri^ (yhommem hominis incommodo fmm augere commodum^. magiseft 
csntra naturam^ quammorsy quam paupertas^quam doloK 

% 2. F.x hocce porro prsecepco confequiturjT^^^/.'^^/ aliquo kfm 
fitilUta, ddmnufnj^datumullomodo^ quiipfireBepoteft imputariy tdyquan^ 
tum^ ejmfieripoteft^ ab e&dem effe farciendum. . Cum alias Vaniim fit prsecc* 
pifle, nealterl^dacur, frubidefado is Isfusfuerit, damnum ipfrgra- 
tisficdevorandum; &quiMt, fru£lu(u^injurijefecure, &:citrarefu- ^ 
fionemgauderequeac. Neq; enimcitraneceffitatemrerntutionisabs 
feinvicemi^dendis pravitas mortalium unquam abflinebic; nec qur 
damnumpailLTs eil:, ei facile fueric, animum adagcndamcumalccro" 
pacemcomponere, quamdiu iftius reparacionem non obcinuerit. 

§. 5. Damnumec/iproprieadrespertinerevideatur; anobista- 
men ita laxe accipiecur, ut omnem l^fionem complcdatur, quje eciam: 
adcorpus, famam, pudicitiamq,' hominis fpe£lae. Adeoq; nobis id 
notac omnem IjEiionem, corrupcioncm, diminucionem, auc fublati- 
onemejusj, quod noftrum jameft, auc interceptionem cjus, quod ex 
jure perfeilo debebamus haberc. j fi ve id dacum £\% a natura j,ii ve acce- 

denC3 



CAPUT L / ari 

d<^nte fado humano autleg^ attributum ; five deniq; omiflfioneni aue 

denegacionem alicu jus praertationisj quam nobis alter ex obligadone 

perfeda exhibere tenebatur. Huc quoqj idiQit^umtiliam dedamatio 15, 

ubilate oflenditur, damnum dedifle, quiflorcs in hortofuo vencno 

infecerat, ex quo vicini apes perierunt. Palmarium tamen argu- 

mcntum ineo confiftit; cum omnibus conftct^ apes elle genus ani- 

mancis vagum, & quodnullaratione adiliefieripoflit, utex certo loco 

pabulum pecac : igitur ubicunq; illasli^bendi jus efl, ibi quoq; omnibus 

vicinisquamdamvelutfervituteminjundam intelligi, utapibuspas- 

fim citra-ullius prohibicione vagari Hc^at. Add. 1. 27". §. 12. 1. 45). D. adLl 

AquU. Heic tamenobfervandum, cum dupUci modo nobis aliquid 

^ebeatur, vel ex obHgarione perfeda vel ex imperfeda, quorumilli 

[n nobis perfedum, huic imperfe^Slum jus refpondec; circa prioris ge- 

lerisdebicaduncaxatdamnumnobisinferri, exquoalter ad reil:ituen-- 

ium teneatur, non autem circa illa, qu^ pofteriori modo debentun 

[Sramcum iff haec ab altero ex ultt-onco velut impulfu vircutis cu jusdanx 

{iebeant pr^flari, mihiq; noncompetac faculrasipfum adcademex* 

libcnda per vim adigcndi ; inconveniens fueric damni loca ducerea, 

alianon accepifle, aut penfacionem eorum poflulare, quse ab alcero» 

lon nifi pcr modum beneficij ulcronei poceram expedare. Ac uti iHaj 

■dquae habenda idoneus tantum fum, inter mea numerare nequeo j 

c & illis intcrverfis fuper damno accepto queri non licec Eleganter 

Q2LmxcmAriflateks Ntccm. V. C..4. 'ss-AsweiiJ&i i^sv, o ^ ^oviQ-Yi(Ju§;^r,fjLa.<Tt 

dvs?\.i^Bs^ci V» Nonejl bcufktior, qui alt,erif€CHHqs juis non Juccurrit per 

•nacitatem. Frgo alcer, cui propcer hoc vitium non fuccurritur , nor£ 

abctfAcfryof fgu minus. Quoetiam ^cvimtu\\u6.Cicer0nisproCn.?lan^ 

0, ubicoricendic, quanquamforcafleLaceranenfis Planciunfdignita» 

; fuperaverir, penes populum tamen fuilTe, i/io pr^terito huic hono- 

kmandare5,eum adiflos habendos neucri jusperfe(ftumfueritqu^- 

£um. E/lconditio/mquity Itbprorum fofulorum >foJJe Jujfragijs veldare», 

\eldetraherey quodvelint^m^, Et tamen ibidemid^ qxxod debuit ipopu-^ 

Asfaeere, opponiturei,quod/'^/'»//; vocabulo debendi fumtoproobli^ 

|itionciIIaminusperfe£la, qua ad cujusvis virtucis exercitium tene* 

ipr, Qu^anc^uam eirca iflud di^^um Gmmlz c» J^. §. j. monet^ ea=^ 



^f^ LIBRI m, 

vendum effcjiie Confundantnr, quse ad diverfum genus percinent. 
Sienimpopulusj qui adhonores digniflimis conferendos ex folapru- 
dencia regnatrice tenerur, alicui commiferit facukatemfuo nomine 
inunia alTignandi , ubi hic indi^nos dignis praeculerit, qui pra^cereun- 
turdeinjuria, auc damnoillacoqueri quidem non poflunt. Populo 
tamenjusefl:, eledorem iftum rationem gefi:orum,damniq; exele^li- 
one indigni in remp.redundancis penfationem pofcendi. Sic & civis, 
artibus ad munus aliquod gerendum inftrudusj, etfi ad iUud obtinen- 
dum hautquidquamjushabcatadverfuscivitatem vaUturumi jus ca- 
men habec juxca alios prenfandi ; in quo ii per vim auc fraudpm ab ali- 
quofuericimpedicus, poflulare pocericnonquidemcocius reiexpeci- 
ts, fed ambigu^iftius fpei ^eftimacionem. E/l & hoc circa ^flimaci- 
onem damni obfervandum, quod fub illam veniac non modo ipfa res 
noflra, autnobisdebica, quse l^edicur, perdicur, auc incercipicur ; fcd 
€ciam frudus, qui ex ipfa re pro veniunc, five jam finc percepci f quan- 
quam hi jamperfe^flimadpoflintcanquampecuHaresres,) fivead- 
huc fperencur, fi modo dominus eos percepcurus fuerat; (vid. 1.(5*2. 
§.I. 'D.dereivmdk.) dedudlis tamen impenfis^ qui ad frudus percipi- 
endos fueruncnecefTarij; ne cum ahena ja£lura locupleciores fiamus. 
^flimacio aUcem fruduum fperacorum incendicur vel remiccicur, pro. 
nc hi longiusaucpropius a fineincerci provencus remoci fuerinc. Sic 
minoris erii ceftimanda meflisin herbaperdica,quamqu^jammacu- 
ris flavefcic ariflis. Quin & civihum, quos vocanc, fruduum habea- 
da eric racio. v. g. Qui alcerius a^des incenderic, non folum eas inflaura- 
recenecur^ fed&repararepenfiones,quiBexinis incerea poteranc p?r- 
cipi. vidi.l.f.C. dereiiJindic. Add. quoqi 1. 23. §. I. Iz^.prme. Ti. adl, 
Aqmlidm.. '^xVhilone Juddio de uiciimis conftac, fi quis ob damnumal- 
teridacumpoenicenciam egeric, damnumiddebuiflerefticuere^fuper- 
addica quinca parte pretij;, in folatium ejus;, qui injuriam acceperac. 
Sed &illud manifeflu, pro uno velut damnohabcri, quicquidcxali- 
quo damno, velut naturalineceflitate, deincepsmali profluxic. vid, 
I.X7. §. B- 1. 30. §. 3.D. ad L. AquU. M. Seneca 1. V. excerpt. controvetf^l 
Strabo I.12. de Ariaracherege,refcrcquod^;?^^y?^> quihmdamohfiruBi^'} 

sdqms Mel<;uexitHminBu}hratm hahet) proxmam flamtiem totam Ud 

dikerii 



CAPUT L Zff 

dilfieritj atj^ mfilas^u^tsdamj tanqudm Cjckdes^comfreheHdens^Uerllitei" 
ibifit mofatm. Claufiiravero adumm^ rupa aqua,filutaefi , irttumefa- 
\ Bm i Euphratcs magnam CappadociiZ partem trdxis^ ^ multas habitationes, 
I (^confttadelevit. Agrum quo^^ Galatarum nonfarvo affecit detrimento, 
i ^ua cxre XXX. talentorum damnomnltatmy ejm reijudicio Komanis com*^ 
■ mijfi. Add. 1. 7. §• 7- ^- ^^l- AquiL 

§. ^. Circaillos, qui damnum dant, repetendum eft ex l.I. c.f',. 

§.14. quibus modis alicui alterius fa^tum imputetur. Potefl: quippe 

alteri q uis damnum dare non modo immediate, & per fe, verum etiam 

per alios. Potefl& damnumabaliquoimmediatedatum alteri im- 

pucarijadeoqjejus reparatioabipfo poftulari,quiaadiftius fadum ali- 

iquid conculit vel faciendo,vel non faciendoj, quoddebebatfacere., F,c 

iquidem ut vcl ipfe principalis caufa habcatur, vel ucerq; pari palTu 

'ambulet, vel idem acceflbrij, & caufas minus principalis loco fic. De 

ibisigicuromnibus fciendum, illos ica tcneriad reparationem damni,, 

jfi revcra caufa damni fuerint, fcu momentum aliquod atculerint ad 

kotumdamnum, aut ejusdemparcem. S^pe enim accidit in illis, qui 

Iminus principaliceradalcerius fa£lumcommictendo alic negligendo 

fconcurrerunt, ut fine eorundemadu aut negle^luispquidamnumde- 

dic, cercus fuerit omnino id dare, ifl:iq;,adeo veluc fuperflui accelle- 

rint. Ubi quanquam eorum voluntas & conatus crimen habeat ; quia 

camen prsefentis damninulla pars ab ipfis profluxit, rcftitutio ab iis- 

tlem poflulari nequit. Hautquidquam tamen audiuntur, qui obten- 

^unc, fl vel maxime ipfi operam aut confilium non accommodaflenc, 

^liostamen nonfuifredefucuros, qui operam facinori locarent; ade- 

|)q;citraipfosdamnumutiq;fuifle dandum. SufScit enim ipforum 

!)pcram revera aliquid efKcacis habuifle circa producendum da- 

bnum. Neq; vero ifti alij immunes erat futuri, fi & ipfi heic manus 

idmovifTent. Ec videmur inuniverfum hancce regulam dare pofle: 

ircaillos, quiadreparationemdamnitenentur,vel non; nempe ubi , 

pisadipfumadrum, quo damnum fuit dacum, realis aliquid operse 

Son conculic, neq; ut ille fufciperecur anceccdcncer efFecic, neq; m 

[arcem aliquamemolumencivenit ; is liccc occaflone iflius a£lus ali- 

luo peccaco obflringatur, ad reflicucionem camcn damni non cene-^. 

I - - ' Bittr^:. 



%ft$ LIBRI lE 

bituf. Unde qui feneantur facile colligere liGebit. Sic quis negaveric, 

peccare, qui alieniscalamitatibus perinjuriasaliorum hominum con- 

ciliacislaetantur, atq; infukant ? Yid. PfilmA-^y. V. 7, Quis camcn Jios 

ad damni reparacionem teneri dixerit? Idem diccndum de iiis, qui 

pravumaliquodfacflum, ubj jam patratum fueric, laudant, excufant, 

Verbis defendunt, dummodo reparacionem damni hacrationenon 

impediant; autqui antequamid fiat;, ut fierec opcanc,autdumfit, ta- 

cite iascantur, ae faVenc. Nam quod affercur ex QcerDnts Vhilifpca % 

^uid intereftmter fuajdremfaBi, ^frohatorem? autqmd refert^ utrum 

'vohierimfieriian gaudeamfa^umf non efl feria aliqua fencentia, jfed 

ffefutandse duntaxat alceriusineptseobjedlioni reponitur. Necfi ma- 

ximeferiaeflec, ad rcparationis obligationem poflet extendi. Undc 

&:idem didum Ciceronis minus adpofite videtur adplicari ab Ammta- 

fioMarcellino 1. 27. quando de Probo prastorij prasfedlo (Mzity mnquam 

ilienti velfirvo agere quidquamjufijfi illicuum; fedfieorum quenquam r;*/- 

menullumcomfsrerat admifijfi, veliffa re^ugnantc jujlitia , mn exflorati 

ftegotiofine rejpe^u hom honeftij^ defendebat. Nam 6c ifliis audaciam ad- 

debat pcccandi tanti patroni fiducia, & tiic defenfione fua impcdiebat, 

ne damni a fuis dati reparatio fierec. Quod autem attinct eos, qui 

confilium dant, idquidemcertumefl:, fiquismodumdamniinferen- 

di fuggerat, eum ad reparationem tcncri. Sed fi quis cantum in gene- 

re fuadeac alicui, utv.g. ad latrocinia, ad furta feadplicet, autfiquis 

deftinationis jam certo aflentiatur, uti timidi principum confiiiarij, aut 

adulatores folent, isadreparationcmhautquidquam ceneri videcur. 

conf Mt^ Matth^m de crimm.froleg. c.l. §.7.8. 5). Circa illos deniq;, 

qui omittendo id, quod debebant, ad facinus alienum concurrunt, ob- 

fervandum;tuncdemumexfua omifllonead reparandum daranum 

ipfosteneri, fiomiferunt, quodex obligatione perfefla facere debe- 

banc; non fi quod lex caritatis aut humanitatis duntaxat didHbat. 

Talienimmodoqu^mihidebentur,cum pro meis nondumhabere 

queam, neq; fi intercipiantur ad reparationem agere potero. Quic- 

quid contradicat Zteglerm ad Grot^ \.%.z. 17. §. p. 

§. f. Qupdfiigiturplures ad unum adfum, ex quo damnum 
profluxitj concurrerinCj inpreefl:andareparacione hic ordofervabicur, 

ucprimo 



CAPUT I 2f;?, 

3tprimolococeneantun quiiraperio, autalio modo,ad nece/Hcatcm 

jiccedence, ad fadlum impulerunc. vid. L 37. /'W;^^. adl.Jquii' 1.2. ij. 

1.4. frinc. D. dcnokaL a6iwn. In ejusmodi enim cafibus pacrator faci- 

jioris, feu qui manus admovit, inflrumencalis eric caufa. Ubi cicra 

beceQicacem quisadfacinusacceflir, ipfe primum cenebicur, tum c^- 

ccri, qui ad facinus aiiquid conculerunc. Ita tamen, uc fi a prioribus re- 

par^cio fueric fada, pofteriores ab eadem finc immunesi (ecfi non a 

poena.) Sed quid fi a pluribus, in eadem caularum clafle con/licucisj 

idcm adus profedus fueric, an fmguli cenebuncur m folidum, an vero 

proracaduntaxacparce? Gr&tmd. 1. §.11. heic pronunciac, mfohdum 

tcnerifinguloSiCiHiadattumiAufam dcderunt, fitotm actus abipfis, etft nott 

folisprocefit. Quae fatis obfcura func , nifi exemplo illu/lrencur ; cui fini 

iioc quadrare arbicramur. Tres func, qui faces fimul alicui domui in-» 

jecerunc. HeicadusinQenfce domuscocus videcura fingulis proces- 

;fille,ecfinon afolisj cum xqucdomus fuerit confiagracura,licec unus 

Kancum facem injeciflec. At fi plures aliquem fuftibus invaferints 

jquorumunuscapici vulnusinfiixeric, aicer brachiufn fregeric, cercius 

joculum excufferiC;, fingulinondecotal^fionecenebuncur, fed quisq; 

ipro eo, quod ipfe fecic. Ecfi f^pe, quando unus elabicur , qui depre- 

jhenduncur, infolidumdamnencur; pra^rtim ubi confpiracum incer 

iipfosadfacinuspacrandumfueric. Clarior res fiec, fi diftinguamusin- 

1 cer adus dividuosj & individuos. Hi func, ad quos mulri concurrunr, 

Jfedita:> ut eriamexuniusoperaintegera6lusfueritfecuturus> neq'; fin- 

iguliscertavelucpars iflius queat allignari : uti efl incendium, perfos- 

110 aggeris, & fimiles. Nam damnum inde datom idem fuiflet fecu- 

turum, fivelmaximeunustantumeifacinori rtianus admoviflct j iic 

utdefinirinequcaCj quota pars incendij, vel inundarionis a fingulis 

proveneric. Ad calem adlum fi plurcs concurrerinr, finguli tenebun- 

tur in folidum hadenus, uc fiquidem omnes fimul comprehendantur^ 

arquales damni parcesfinguli farcire debeant; afl: ubi rehquis elapfis 

linus duncaxat ficcomprehenfus, ab ipfo folidum poffic exigi.Nec mi- 

nus, fi exdeprehenfis aliquinon fincfoIvendo,locupIeces infblidum 

tenebuncur. Etin hoc differt quocf ; reparario darani ab exadlione poc* 

n^, quodibiunofolvencerehqui liberentur,- cumidemdamnumbis 

Kk %( reparari 



2fa LiBRi m. 

reparari jequum non fic, (etfl per modum poen« id non raro fiat ^) fed, 
ucfolidapocna pluribus, qui ad idemfacinusconcurrerunc.infligacur, 
frequens efl. Quo fpedtac cafus ille apud \^mtiliamm Injlit. Orat. I.7. 
c. 6. FurqHAdrtiplumfilvatj duo (krripuerHnt fariter decem millia, fetun- 
iurabutroi^quadragena, illi poflulant, ut^vicenaconferant. Ubi contra 
fures videtur pronunciandum. Nam ex legibus Romanis adio furti' 
jfiveduplifivequadruplicancum ad po^n^ perfecutionem percuiebat. 
^.ult.lnfiit.deohlig. qua ex del. nafi. \.y. §. f. 1.8- iy.d^ jur^sdictioneA.^S, 
frtm. D. arborumfurtim cdfkrum. 1. 54. D. deinjurijs. Add. 1. Ii. §. 2- 4-1^. 
adb. d^iml. 1. f i. §. 2. ihid. 1. If . §. %. D. quod vi aut dara. 1. 21. §. ^. D . de fw^ 
tis. Hotaman.iliuflf^quaff.^^i. 

§. (S. O^cerumucaliquisanobisl^dacur, auc damnoafficiaturj 
fieri potefb vel dolo malo deilinacoqi confilio, vel per folam culpam 
cicrapropoftcum quidem, noncamenabsqjnegligencia, eaq; vel levi- 
ore,Jvel magis fupina ; vel deniq; per cafum forcuicum, fic uc ifta Mo 
re<n:e nobis impucari nequcac. Sed & apud nofiullos populos impir- 
cari folenc, non iiia cancum damna, quje cooperancibus nobisperalios 
daca func; fed &qu^ citra poficivum noflrum inflnxum afervisauc 
pecoribus, beftiiscf; noflris profeda funt. Vid. ^xodi XXI. ZS.fiqq. 55. 
fiqq, Quin ad refiicucionem ceneacur, qui dolo malo damnum dedif,^ 
dubium efle non pocefl:,&quidem ue exadifTime omnia damnumid 
-eonfecuia compucencur. Sed & ad reparationem cenencur, qui cicra 
propoficum pcr negiigenciam;, quam facile erac evicare, damnum in- 
Eulerunc ; cum ha:c quoq; non minima focialitacis pars fic, ica circum- 
fpe^teagerey uc noflra converfacioaiiis non fiacformidolofa, auc into- 
lerabilisj & f^pepecuiiariexobligacionc quis adaccuracam diligen- 
tiam adhibendam adflringatur. vid. 1. ^. §. 7. 1. 14. D. de offic.fr Aftdis. 
1. 27. S. 9. infin. §. %^. 34. 5f . 1. 27. 1. Z9. §. 2. 5. 4. ad L. Aquiliam. Imo 
&ievin.lma culpa ad reparacionis neceflicacem fuflicere potefl, fi mo- 
do negotii indoles exa^Aiffimam diligentiam non ultro veluc adfpef- 
necur; auc fi non ejus magis, qui damnum accipic, quam qui dac, culpa 
verfecur; aucnifi magnapercurbaciojvelnegociicircumflancia acca- 
racam: circumfpedlionem non admiecat ; puta fi quis in fervorepugn^» 
dum arma quacit, proxirae fibi adflantem laedac. Sic apud Manum <. 

# /^ V.H.! 



CAPOT 1 X^^P 

7,RI.5.c. 44.adoIercenti, quiinrociumenremimpidic, dum lacro- 
fiemferireconatur, itaPythiarefpondit: EKrstvct^ ivv sTui^v-, d^v>^Mv, y 
f sfAiciysv Atfiei,7rsA&tg '^x^tS^^'^^^?^'^^^:>^i'^^-fJ^*i^<^' T>cfendens jocium 
^^erfomucrQnemcaJli : purior es manibm nunc, qmmprim ejfe filebas . Add. 
^pi^etm enchir.c.i^.ii Simplicim ad d.\,tircafinem.nt(Z nonl 44. 1. f2. 
§, 4. D. adL. Aquil. & /;?/^ rfretes thi. Ex cafu tamen forcuito ad repa» 
rationem nemincm teneri manifeflum eft, ubi fcilicet nulla alicujus 
culpa admixtaeil'. Nam ubi ImenihiladmifTumeft, quod impucari 
inihi queat,nulla_ratio efl, quareegomagis,quiinvitus damnum feci, 
fatalemaium luere debeam, quam alter, qui accepic. Add. l.f. §.2. 
l. 7. §. 5. adU Aquil Quod fi tamen pauper a locuplete per cafum for- 
fiiitum fitlxfus, liberalicati ipfius congruens erit, miferum aliquo be- 
^ieficiofolari. Superadionibus aucem noxalibus, & de pauperic Gro- 
fim quidem d, l.§. zi. cenfet , eas ex jurecivili pofitivoq; efle ; cum do- 
|minuSjquiinculpanon efl:,natura adnihilteneatur. Alii tamen i/las 
ladiones naturaiicEquicarimaximecongrucre judicant,licecira prKcife 
|a jurenaturahnon diditcntur, Plate de LL.l. XI. Si fervm velferva 
\4lien<)irei ofjecerit, five imferUia^five immodefato aliquo ufu id fecerit > nce 
I qui dammmpaffm ejfy caufimprdbuerit, domtnm ejm autfatisfaciaty autfer- 
\vumfervamj^illiiqm d.amn^mfajfm e/}, tradat.Sicuti & antiquifllmum in 
jcamremexemplu cxtatapud^^'Ar/^./f//r^/. Vicforem de orig.gentis Roman^^ 
jdeEvandro,quifuraccmferv5 Cacum Recarano Herculinox^ dedi- 
i dit.cujus ille boves furatus fuerac. Quare aiitem dominus animalis po- 
i tiqs daminum ferre debeat, quam is, qui ab animali, contra naturam ge- 
jnerisfponce commoto, & cicra domini cuipam, Isefusfuit, racio h^c 
videcur,; quoddominiarerumnon prsjudicenc huiclegi de repara- 
tionedamni. Adeoq; cum ancea, rebus adhuc in prim^va commu- 
1 nione confbicutis, mihifacukasfuerit, ubi abaliquo animali Ixfus fu- 
jifremj quacunq', ratione abillo damni mei reparationem quscrendi; 
j eafaculcas perdivifa rerumdominia mihi prseclufa non incelligicur. 
; F.ccumdom.inusexilloanimah lucrum capiac, egovero damnum cx 
codemfenferira, reparacioaucem damnilonge fic favorabilior, quam 
j lucri adquifitio ; adparec rede a domino animalis poflulari , uc dam- 
j num ab eo dacum ipfe reparec, auc fi canci non iit ipfi animal, illud 
I Kk 2 ^ ' noxar 



2^^ LIBRI IIL 

noxas dedat Idq; multo magis procedit in {crvo, qui utiq; natur ali- 
ter e/l obnoxius reparationi damni abs fe dati. Sed cum ipfe nulla ha- 
beat bona, undercparatio fieri queat, ejusq, corpus domini fit, a^quum 
fanee/^,ut,d6minusautdamnum reiirciat, auti0umdedac. Prafcr- 
cim cura citra hoc fervo daretur licentia omnes pro Jibidine Isedendi, 
iineq;abip{bi quinihil, &nereiprumquidemhabet, neq; adomino 
reparatio damni obtineripoflec. Nam Ci vel m.axime verberibus ipfu 
autcarcercpledereobl^fionemdbminus velit, lcelb inde hautquid> 
quam facisfieri potefl.. Vid^ Interprr. juris Romani 2idint. fi qmdrufet. 
fauferkm. SladL. AqmlUm. oC Conliant, V BmpercMr Baba Kama,. Huc 
ctiam pertinct c. t. t).dcdamm infecte, Ca^cerum ^z reparationibus 
damni in univcrfum obfervandum efti fi per maleficium datum fir 
damnum, ejus reparationem poenam non tolier^. vid. 1. 43. D. deftmis.. 
TXi\ ultro eandemobtulilTereatumnonparumminuar, tanquam cer- 
tumpoenitentia?fignum; LucA.Wy,.^. Notatu quoqidignusefllocirs 
^^Vi(^ MichaelemGlycam Amaljom.W. de Michaele Paphlagone. C^- 
terumMichaellm^eraterdeimHmm Romanumper omnem vitam deplorare 
non definebat^acDeumbonis operibm^ m^onaflerijs condendis, benignitatem^ 
egentes flacabat.. £^ vero-profmjjent illi, fiquidcm abjecijjct imfermm^ cu- 
jmgratia molitp.s eafacinorafuerat : ^ adultera repudtata, frivatuspc-- 
catumfuumdeplorajjet^, Nunc ilie nihilhorumagensyftd Zo£ confuetudiyH 
utens fimperiummordicusretinens , depuhlicts honis iuf^eciem bcneficia quA- 
dampr^ftdnsj eo^ pacfo ueniam fe confecuturum fherans ; numen divinuy^ 
Cr mentis expers cf" injufikm ejjeputabaf\ quodalienis opibtis redimi pceniten^ ■ 
tiampateretur: Verum iftis illu/lrandis exemplaj qu^ a Grotto 1. d. af- 
fcruntur, fubjiciemus;. 

§, y. Homicidainju/lustenetur folvere impenfas, /1 quae fa^lx- 
funtinmedicos; &iis, quos occifus alerc ex officio, oWigacionis perj 
feto vim habente, folebat,putaparentibus, uxorijliberis^f^nonfiquos 
ex mifericordia alebat, egenis,J cantum dare, quantum valebat illa 
fpes alimentorum, habitaratione non tantum facultatum occifi , fed! 
& ^tatis tam huju^, quam alumnorum. Modiim eomputandi ali- 
mentadocet 1. (^8. D: ad L.Faicidtami Sedquod ZtegkrusadGrotfjd.L 
arbitracur^ etiamlucri aliquam habendamrationem, quodbccifusfa- 

cere- 



CAPUT l tSt 

ere poteraf, ii diutius Vixiflk ; quod utiq; iflorum hereditatem fe- 
iflec opimiorem .• idvix admittendum videtur. Cum tale lucrum, 
dhucincertum, nonduminterbonano/lra ccnferi queat,acfuturum 
smpus ^queaddamna quam ad lucrapatear, ncc quantum de ifto 
acrofueratconfumturus occifus hquido conftare queat, Eft auter» 
lomicidainjuflus, quiocciditeum, cui ne abiilooccidereturjuseratj 
uiq; adeo dum occiditur injuria fiebat, Quod jus eo ipfb, dum foci-- 
le animal hominem naturaefle, aq; mutua laefione jubetabftinere, 
juiqj hominicompetere inteUigitur. Cuitamen juri, quantum in fe, 
omo renunciare poce/l, faltem neacertis ipfum perfonis Ijedi nefas 
it; idq; tacite, aut expreffe; Tacite quidem remittic jus illudj qui 
iterum fme jufla caufa per vim invadir. Hanc enim cum quovis 
lodo abs fefe repellendi alter jus habeac, neminem pra^ter feipfum^ 
oteft accufare, qui dum fua vis injufta repelHturj noxam accepic. 
xprefTeautemeidem jurirenunciac, qui cumaltero inbeUumexcon- 
ddo defcendic:, BeUi enimlexeft, urcuiq', licear, quantum potefl, ad 
' oflem opprimendum conniti; Qjio fpe^lat ihud Plutarchrm apofhtK 
.4C9n. DHofueripugnahanf. horunt alter alterl falce vulnm letale intulito 
• Hm autemfuerl famiUares^ quifacls comfonendkgratia intervenerant^ fro- 
■Mterentjfe ultoresfore, d^ fercujjoreminterfeciuros ; (jtv^ajuaog («7^) ■arj^V 

Mite shficrcy inquit. feretenimhoc injujie. idem enim ipfe facturm eram^ 
jftrenuus fuiffemy 0'antevertifjem: Add. I.4. Kf. \.y.%^. I.f2.§.l. D., 
)^t. Aquil. Et quanquam in ifto bcUo fortafle contra caricatem fit pcc- 
4tum; ilhustamen foHusviolatioad obHgationem penfationisnon' 
iifficic. . Cjsterum Uberi hominis vita «ftimarionem non habec; & fi 
Ipbcrcc, non efl, cui iila exfolvi polTit,. Nam ad propinquos ejus Vita 
npercinet, fed interefl cantum ipforum, utiflevivac; adeoq; eo 
odincereffepr^flito, eeftimationemvitx poftularehi ncqueunc. Se- 
s fe res habec in fervo ; qui cum cotus fic dbmini, ac ad modum alia- 
mrerumincommercium veniac, preciumutiq; habet,ipfoq; occifo 
qui fuo jure id pofcerc queac; Quod fi durum nimis videatur, & 
|>humanitatealienum, fervumadpecorismodum ^flimari ; dicerc: 
li:ebit,noa ipfius perfoneBjfed qu^ ab ipfoproficifcipoflunc, opera» 
I Kk |; rumi 



g<f2 LIBRI Iff 

rum pretium poni. Oxttmm pari modo ad reparatioiiem damni ec- 
nentur, qui per lafciviam, quse dolo malo sequalis eflj akerum occi- 
dunc. vid. 1. 4.§. f. D. ^d L, Cornel. de ficar. & ibi Godofredm, 1. lo. V).ad 
L.AqmL Itemquiperculpam, & incircutiirpe<Se ca^dempatranc; cu- 
jus exempla poniincur in Inflitut. de L. AqmL §. ^fiqq, fi miles in alio loco, 
quam qui ad exercendum deftinatus eft, dum fefe exercec, aliquem 
trajecerit; auc fiid paganus feceric in loco, ubi exerceri miiicesmoris 
cll. Nam fi a milice ibi quis non deftinaco confilio craje(flus fueric, 
miiesimmuniseric, quia iftius culpa eft, qui eo fe cohculic; & hic in 
officio fuo verfacus efV. Add. 1. ^. §. 4. D. ad L. AquiL Icem fi putacor 
cx arbore dejed:o ramo fervum cranfeuncem occideric, prope viam 
publicamaucvicinalem, neq; proclamavic. Si proclamavic, necillc 
curavic praecavere, excra culpam efl pucacor. Uci & fi idem feorfim 
aviaforte, velinmediofundoc^debac, licet non proclamavic; quia 
ineoloconulliexcraneo "jus fuerac verfandi. \.i\.V).adL,AquiL Icem 
£\ medicus segrumdeflicueric, auc per impericiam noxia medicamenca 
adhibueric. v'\^.?limm\.'%^.z.\. Icemfimulioperimpericiam aucim- 
becillicacem recinere non pocueric mulos, ( fcil. fl ulcro ad ejusmodi 
munusfefeadplicuerit, non ficoadus fueric, & de impericia auc imbe- 
cillicace proceflacus fueric,') quo minus akerum opprimerenc. Add. 
1. f . §. 3. i. 7. §. 2. f . <S.^\. 8. 1. 9.fnn€. §. 3. 1. n. fnnc. 1. 51. 1. f 2. §. %. D. ad L 
4qmLQon^.c.$.^.feqq.X.dehomicid. Sic & iflosj, quibus lex divinaiV//- 
mer. ^f. ^Beuteron. ip. afyla indulgebac, adejusmodi reparacionem 
obligatos probabile e/I: ; cum is, cujus manubrio ferrum elapfum eft,a 
culpa non penitus fitimmunis, cum illud mclius munire debuifiet-/ 
Quomodotamencumregulari ftatuciviii congruac, ut ejusmodi ho- 
micidam involuncarium vindex fangvinis, excra afyli terminos de- 
prehenfum;, impune occidere pocueric, nondum facis difpicimus/n: 
implacabiliejuspopuli genioaliquid indukum fuifle dicamus. Conf 
Tacit.Germ.c.%1. Homer.Odyff^.o.v.X/Z. 

§. 8. Qui mucilavic, fimiiicer cenebicur ad impenfas in vulnu; 
curandum fa£las, &ad ^flimacionem ejus, quod jam, q ui mucilacus efl> 
minus lucrari poceft. conf. I. l^.prim: D adL. AjuiLl. y. D. de hisqmdejn 
felejfud. Nocacu digqaefuncheic Lbrasorum Jtgcs, qu^ referuncuii 

kCon 



CAPUT l 2(5-1 

li^enpMmo WBmfereurm Babakam^ c. 8. §. I Qm proximum l^diCj 

i eoquinq; nominibuscenctur ; nomine damnii doloriSf curatloniSy ces» 

hionis^ & ignommi<&. Dammm hoc modo seftimanr. Si v. g. illius 

c:ulum exeoecavic, manum amputaviC:, pedem fregiCjCum confide- 

inc, acijfervus efTec in foro vendendus, acq; ^flimanc, quaoci ancea 

l^ebat, & quanci jam valec. Nam fi heic diverficas condicionis. & 

iicus perfonarum accenderetur, nullam fore pucabantcercam ^iii- 

ijandi racionem \ cum in fmguHs vic^ generibus, & perfonarum fla- 

tidiverfifllmofemper quidpiamproferrepofTet Isefus^cujus nomine 

(^mnum velvicium corporisadmodum extendeBcc,. ejusq; compen- 

itionem augeri poftularec. Icaq'; omnes laefos pro fervis hac in parce 

(inferivolebant, quorumpreciumignorari non pocerac. Adeoq^ (1 

ifrcea V. g. f o. fidis seflimacus, poflea 30. tantum vendi poiler, Isedens 

:i).ficIos, quanci Izefus deprcciacus fucrat, rependebat. Circa. dolorem 

iitradebancv.g. fiqms hominemaduilericveru, auEclavo,etiamiti 

ngue, ubinon fit vibex; tum expendebant, quantum homo iflius 

(bndlcionis reporcare veilec, uc tanto dolore afBceretur. Nam fane 

]pmincm divitem & delicatulum invenias, qmgrandipccun.ia,ucvei 

odicumdolorem fuftinear,^ adduci non poflit: viciflim robuftum 

endampauperem,laboribusq';adfuetum deprehendas, vel prode- 

rio magnum dolorem non detredare. Eoin dolore ^flimando ita 

ocedebanc. Ponebant v. g. regem conftituifle, utiflius condicionis 

pmini manus amputareturrexpendebantq;,,quancum ifle dacurus 

lec, ucmanusfibipocius leni ahquo medicamento tolleretur, quam 

iolenco i£hi gladi j. F.c tantum lidens la^fa doloris nomine debebac 

)lverc. Con£ 1. ^.princ. & § . i. D. demjurijs^ ubi cum in ter verberatis- 

^mScpulfationem^ hoc difcriminisflatuatur,uti/^r^(fr^r(?^//if cumdolore 

'.dere.fuijatefine dolore-y etiam dolorem seftimari pofle confequi vide- 

if. C\VQd.CHratio?iem hocj3b(erval>ant; fi euratione femel fa£la pu- 

[ularfuccrefcerent, fiquidemexinflidia plaga id fierec, percuriens te- 

ebatur etiam harum curandarum mercedera exfolvere; fi nonex 

iflida plaga, liber erac. Si fubinde plaga fanaretur,& recrudefceretj, 

tead curacionem ejustenebatur; fi in folidum femel fanatus foreti 

on amplius ad curationem tenebacur, Pici quoq; poflcCj Isedentem 

• ■ ^ ^ner 



^S^ • LIBR.I m, 

;€eneri, fi^pcr fe vulnus recruduerit; non autem ficulpa M, aucpet 
impenciaminedentis. In flacuenda ^ftimarione ceffatwnis ab opere, 
quamoccafione vulneris aker habuir, con{idera.bancJ^fumcanquam 
fi cucumeres cuftodiret. Id quod doclores Ebr^orum ica iacius dedu- 
cunt; fcilicec ipfum pro vicio corporis, nec non pro exanclaco dolorc 
seflimationem a la^dentc accepifTe. Itaq^ quid v. g. pede vel manu 
inutilacus , fi manum vel pedem recinuifief, lucrarecur , fpe£landum 
nonefleconcendunt,- fedquiajam pro manu &pedefacisfa(^umerc, 
quiddamnidurancemorbopaciatur, operis refpe<3:u,quodlicecmu- 
«ilatus, tamen fanus faceret, expendivoiunt. Idcirco muciiacum il- 
iudpreciumiingulismorbi diebusexpecere pofle cenfenr, quod e fer. 
¥aco cucumerario quocidie reporcarec. Sed quia perindenon eil:, ma- 
fiu an y^zii^ quis fic privacus ; vulneracus ad cempus decumbaC;, & poil 
fanicacemfmevitio recuperec, anmembrum tiliquodamiccati iflde 
Cubcilius a Maimonide modus a^flimandi ceflacionem per cercos cafus 
proponicur. Si membrum ejus mucilacum non fic, fed £egrorer,& ir 
le£lo decumbaC;, aurira rumear manus, uc taiidem convalefcat, akei 
ipfi ceflationemuniuscujusq; diei reddet pro rationeopificis^qui ab|C 
©pereceflatj aquoilleabftinet. Sin Ijedens eum membro mutilaVfr 
ffit, autmanum amputaverit, redditomanusvalore, feudamnoprS' 
ftito, quoad ceflationem eum ut cucumerum cuftodem confiderant 
atqi expcndunc, quanta fit hujusmodi cufliodis merces quotidiana 
quotq;diesjegrotaverit, fupputant^ tantumq; ipfi rependitur. Si 
aniiiterfipedemipfiabfcidir, eum, ac fi ad portas civitatis cuftoden 
ageret, confiderant. Si exca^caverit oculum ipfius; acfiinmoli 
ffnoierec, fimilicerq; fimiles aeflimant. In ignomima deniq^ lucnda 
omnia pro condicione ejus, qui eaminfert, & qui patitur, sefliman 
da. Cum ionge gravius fit ignominiam pati abs viii aliquo homine 
quam abiliuftri ; & qu^ contumelia fordido homini ievis eft , hono 
' ratum acerrime j^fficiat. Ubi obiter addendum, quod d. ioco fubjun 
gicur: fi quisdete£to decidensiasdatprsetereuntem,&fimuiignom: 
niaafficiat, putainlutumifto impetu eumprotrudendo,iiiumdamr 
fi6mineteneri,ignominia; nonitera. HsecexlegibusKbraicis. Spc' 
€lat quoq-.huQlMt^lD.iich^ ^mej^udmnf vcldeicf. & \,'^,D.JiqttAdrup 

Ul 



I CAPIJT I. %Sf 

'iWobfervanduin, quod cicatricnm & deformifatis nulla rllimatio 
iTc traditur;, id ad liberos duntaxat homi ncs reilringi debere, Nam i 
(l3m luxuriofis Romanorummoribus formofa mancipia magnisefti- 
jiarentur,^pen{atio utiq; locum habere poterar^ fi quis alicu jus faciem 
prvulneradeformaflet. Imo&rede sejflimatur deformirasillatapei? 
^blnus faciei virginis^ innupt^q; foemin^j cui f^epe docis infiar eftori: 
^j'acia. Acinuniverfummoleflafane eff: infignis deformitas, nosq; 
^iisredditingratos, jocisq; ac concemtuipetulantium exponit. Niii 
{jjod in bello acceptorum vulnerum cicatrices opinio virturis te- 
it vid.exemplnm M.Servilii apud tivium l.^f.c^p.fubfffem.^d, 
meca de henejic. \. V. c. 24. \.\i.frmc. D. adL. Aquti Benc tamen circa 
|:nfationemmutiIacionisobfervandum; ibi non tam caxiari & a^fli- 
ilari ipfum membrumj quod eft res insflimabilis pretio numarioj 

II damnajexufumembriimpcditoautfublatoemergentiajemendara 
oconditionetemporum, hominum, facultatum. In qua corredi- 

^keiliim Verfatur judex,membra membris comparari tum ratione 

l||tis, tum ratione dolorum, neceiie eft. Boeclenis adGrot. 1. 2. c.I. §. 6. 
§. 5). Exemplum de adultero, & adultera, qui tenentur non tari- 

^mindemnem pr^ilare maritum ab alenda prole adulterina,fed&le» 
imisliberisrependere, iiquoddamnum patiuntur ex concurfu ita 

llfceptjefobolis ad harreditatem : ad eos pertinet, qui indire£le, & 
rconfequenriam adufuo aliis damnura dant. Nam alias diredlc 
ulcerium hautquidquam ad daminum pecuniarium fpedat, Circa 
hanc vtmZiegierm adGrotijd. I. §. if. monet, rc6le__quidem maritum 
onerealendi prolem adulterinam immunem debereprjeiliari. Sed 
legicimisliberisfitreftituendumdamnum, quod ex concurfuejus-. 
m prohs in hasreditate fentiunt, dubio non carere. Qua?ftionem 
imtantum eife de haereditate materna; ad quam liberi adulterini 
nirenonpofTmt, nifi jubence lege. Igicur ficubi kx civihs adultc- 
losfimulcumlegicimisadmacernam h^redicatem vocat, damnum 
; a lege dari, non. ab adulcero. Quibus & hcc addi fortafTe pofTet, 
^oadulterosiflisliberisadreparationcm non teneri, quia liberisad 
naparentumvivorum juspcrfeaumnoncompetit,ex cujus dunta- 
tlaefione necefficas reparacionis oricur. ,, Sicuti injuriam non facit 
I Ll ' parens 



2SS LIBRI III. 

pareflsliberis,adrecundaVota tranfiens, etfi iftis exinde fpes ha;redi: 
tatis infigniter minuatur. Enimvero in ifthoc exemplo adparec ab- 
ftrahi, tuma difpofitione legum civihum circa fuccefllonem hhero- 
rum adulterinorum in bona parentum, tum a legibus poenahbus in 
aduiteros convi^los ftatutis ; atq; ejusmodi reparationem ab adukcris 
etiam non deprehenfis tum marico tum liberis genuinis deberi rcde 
afleritar. Namhberifaicem talejushabebant, ne ahus prajter legiri- 
mum matris Cax maritum ipfis cohaeredes conciliaret; (quod jus ex 
jfine pafli matrimoniahs ipiis quxficum eft.) Kx eodem quoq^padlo 
marito jus erat, ne ab aho fuppofitos puHospro fliis, etiam ex bonis 
dotahbus , alerct-». 

§. 10. Qui virginem imminuit vi aut fraude, tenetur ei repende- 
re, quanti minoris jam ipfi defioracse valec fpes nupciarum. Eft quip. 
pc nonmediocris inflar docis flos virginicatis. De quo elegans efllo- 
QUSz^xxdiApul^j^^i^^^ologia: Vifgo formofa 3 etfi fit ojjpidopauper^tamen 
abunde dotAtdcfl. Adfert quipfe ddmaritum novum animi indokm,pl- 
Critudinis gr atUmi foris rudimentum, Ipfk virginitatis commenddtio juri 
merito£ ommbm maritis acceptifuma efl. Igitur aequum eft;, ut, qui iftuni 
£orem invitjc abfluiit, faltem id ipfi refundat, uc amplitudine doti; 
maritum invenire queat. Quanquam commodiflimum fit, utnif 
condicionis difparicas, auc ahud quid obftec, iflc ftuprator defloracair 
ducat. vid. txodi XXIf. \<S. 17. Deuteron. XXIL iS.ip. Sed qu^ uitrc 
ihmeram libidinem confenfit, habet quod fibi imputet. Etfi regula 
riter major iieic culpa maris, quam puells prsefumatur. Quod fi qui 
virginem padlione matrimonij ad concubitum pellexerit, ducereean 
uciq; cenebitur. Necf; eft, quod quis objiciat, pada circa irm; turpcn 
invalidaefle. Cum enim legenaturaliinterpa£i:um macrimonij,ejusq 
exfecucionem nuUum requiratur incervallum; (vid. Tobi^ VII. 10. 18 
fedtantum moribus ac legibus civilibus ; igicur iflo quidem juretur 
pis condicionon videcur ; eris mihi uxor, fi flatim tanquam uxor coi 
pustuummihiprsebueris. Sed&fi quid turpitudinis inejusmodiprc' 
peratis nuptiis infit, ob favorem matrimonij ad invalidieatem pa6 
ncn valere judicatur. 

§. IL Fur ^ raptor teacnsur rcm fubcravlam reddere c mn fuo ir 

cremen( 



CAPUT I. zs:^ 

emeflfo nattirdi, &ciim requentedamno,& cefTantelncro; ctiamfi 

nam infuper furti ant rapin^ nomine cogancur fuflinere. Nara 

fus repararionem damni quseric ; poena autcm ad ufum rcip. exigicur; 

amfane judex haucquidquamlseroimputarepotcrl-,ut ideo ipfe re 

a carere cogacur. Unde in quibusdam locis abfurde judiccs remfur- 

f dvam fibi recinent;l«fum, ut fefe furis fupplicio folecurj jubent. vid. 
^rtf// F. Ord. mm. art. 2lg. Add. 1. 3. §. 12. D. de fectdw. I. <^6. §.I. D. defur^ 
i<. 1. y.vrmc. D. de.mcendw^ ndna. Sicuti & illud juri naturali non con- 
ruic,ut fumtusinfuppliciiTi furisfaciendos l^fustolerctjcum ad pw- 
licum magiftratus ofiicium fpedlet, fcelcra poenis reprimere. Ad 
(Liod fi requirantur fumcus, qui ex facukatibus rei repeti nequeunc, 
! publico debent expcndi^ non a la^fo ; cum pra^fercim ex aliis muldis 
tfnolumentum in fifcum redundet. Sicut v. g. fi bellum fufcipiatur a 
ip. quod civcs quidam abaliqno injuria fmt affedi,-non illifoli, ad 
<uosvindicandosbellumgeritur,bellifumtustenenturconferre. Ali- 
ild autem efl, fi la?fo a judice optio fuerit data, num malit res fuas reci- 
jere, an furem fufpendi. Si enim pofterius elegit, nihil amplius qnod 
letat, habet. Ftfi talem optionem judex non re6le la:fo permittat ; 
Ljmfupplicianoxiorum non Hbidini privatorum, fed bono publico 

:. |ebeantur. Quod fi autemresfurtivarperierit, GrQtim^.V pntatsefti- 

-jiationem non fummam;, nec infimam, ^o,^ mediam pr^fl:andam. 

' luod non fine caufa difplicet Ztegkro ad h. 1. Cur enim ullo favorc 

eicfuremprofequamur? Ec cum rc6le fummum pretium exigerc 

ueam, quandoingrariamaltcriusremvendo, alias mihi non vena- 

im; quare.furi, quiinvito rem abflulir, aliquid remitteredebeam? 

tdd. I. p. D. deinlitemjurandoX. z.prmc. D. adL. AquU. verb. (juantiidin 

7 mno fkri?m fmt . 1. g. %.i. I. ult. D. decondiB.furtiva. Atq; hoc cafu 

:iam reflitutio debetur a fure, aut ejus hseredibus, (non tamen nltra 

ireshseredicacis,) etiamfifurcorporepoenas lucrit. Hancqnaquam 

nim iniquum, aut crudehtati proximum efl, uc reus ultra poenam 

nortis,auccorporis afHidivam, damnum quoq"; & id quod intcrefl 

jefarcir^ teneacur. Er imperite huc allegatur illudtritum ; mors omnid 

nvit. ex Novella %%. C.20. Fra^ftationes perfonales folvit mors, non 

lebita, quje bonisveluc inhxrent, eaq;ad qnosvis poflcflbres comi- 

ll Ll 2 tantur 



n 



2S$ LIBRI IIL 

canear. Q]iaIeefl:|hocdebituiiidammreparandi. De reliquis laifio- 
nibus-faciliscft fuiDrumcio; &denonQullisinfra peculiariter ruo loco 
agetur. Ac de damno per animalia illato, feu pauperie kcc JCti Ro- 

CAPUT 11. 

UT OMNES 

bus naturaiiter habeantur. 



h HomQ m naturdker d^ualf^ ah homne 



habendfUt 
z^ ^disJtfnatHralls a^ftalkas-, 
$■* Rationespro eadem popnlares» 
■^. Conftderatto is,-^iiditaiMreddit homines 

Gmmodos, 



^omodo per eam res inter plures di. 




Videnda. 

6. In eandem peccattirperfHperbiam: 

7. & contnffjeUam alijs tlUtam, 
8.j4nfervi natnradentur? 
p.Unde inAquaUtas inter homnesprevefiiat, 

Rxter illum amorem, quo homo fuam vitam, corpusq; ac rc$ 
profequitur, &: per quem non poteft non omnia, ad eorun- 
demdeilru(^ionemtendentia,repellere aucrefugere; depre- 
hendicur quoqi ipfius animo infica tenerrima qusedam fui cefti- 
matio .• cui fi quis aliquid detrailum eat, non niinus fere, imo facpe 
magis folet is commoveri, quam ficorpori ac rcbus noxa inferatur. 
Qua^ seftimatio licec ex variiscauiisintendatur; primum tamen ejiis 
fundamencumvideturipfa-humananatura. Jnipfo quippe hominis 
vocabulojudicaturincflealiquadignacio; &ultimum fimulatq';ef!i- 
cacifllmum argumentum^ quo aliorum infolensinfukatio resGndicur, 
iflhochabetur; utiq; non canis aut beflia;, fed xque homo fum atqjtu. 
Humana porro nacura, cum omnibus hominibus ^que compecac, 
iieqjfocialemcuminiohominexdtamdegerequis po(Iic,abs quo non 
falccmuchomosedimatur; indeconfequicur,jurc nacurali pra^ceptum 
efle, Lli qtiU ^alte'i*nm.hommemdjlimet ^t ^traSiet 3 ttnnqtiammturalitcr 
fibi aquakm^ feu ut tzque homlnem. 

§. 2. Iflh^c acqualitas interhominesuE mehus intelligatur,ob' 
fervandum efl:, quod Hohbefm ds clve c. I. §.5. eandem reffcringac ad 
paricacemvirium, acczeterarum facu-cacum humanarum, quibus ho* 
mines in ^cace adulca finc inftrudi ; & exinde oftendere velic, cau fam 

hiberc 



CAPUT n. 2S^ 

labere Iiomines, quare naturaliter fe invicem fnetuant Ule enim 
iiullummihimetum incutere valet, cujus vircs adme l^dendum noii 
bertingunt. Atquiinterhominesctiam qui viribus paululum eft in» 
feriordtero^dolotamenfaltem, autadjuvantedcxteritate ac teH ha- 
!)ilitate, etiam robuftiffimum neci dare potcft. Cum autem maxi- 
inum maiorum naturalium, qu^ ab iiomine proficifci poirunt, Hc 
norsjquamquilibet adulcus alteri inferre poteft ,• & vero qui aequa- 
ia fibi invicem infcrre poflunt, fintaequales, qui autem' maxima pos- 
*unt, ncmpe occidere, aequalia pollint; inde confequitur, homines 
jiaf ura ii^vicem ^quales efle. Verum in eo quod If^e fubjungit ; indqua- 
itatemi qmnmceftialegecivUieJp mtroductami dormitifle mihi vide- 
ur. Nam antea loputus fuerat de naturaU asqualitate virium huma- 
iiarum ; cui male opponicur illa in;squahcas, qu^ per legem civilem 
cft introdu«5ta, quippe qu^non vircs hominum, tzdi flatum eorun- 
dem atq; conditionem af^cit. Lex quippe civiHs non facit, uc unus 
dtero ricrobuftior , {^d ut unus alterum dignatione antecedat. Enim^ 
p-ero quanquam ifthsec virium sequaHtas huc quoq; poiHrfacere^ us 
pehomo iiomini temere infulcet; quippe curpi anceps fit cum pari col^ 
lidi, ac flulcum sequali fua cladealteri malurri velle conciliare : tamen 
jilia efl fpecies asqualitatis, dequa hoc loco agitur, quam fartam te- 
ftam fervari generis humani quam maxime interefl. Equidem uti in 
aliisjita heic quoq,- veluc folertiam fuam oftentavit natura, dum mor- 
jialibus non cademmenfura bona fua, corpus autanimumfpedantias, 
fuit admetica. Sed uc incer iftam varietatem jufta fibi harmonia con- 
jlcc^ifth^c^dequa agin3us,a?qualitas efficic. Scilicetquemadmoduns* 
nrebufp.beneconflitucis aliuscivisalium dignicate, aut opibus exce- 
lit, libertasautemomnibusinaequo pofitaeft: ita quantiscunq; quis- 
mimi corporisve docibus alios excellat , non minus tamen juris' 
laturalis officia adverfusalios ei funt exercenda, ac ipfe ab aliis eadeni' 
sxpedat; necideopluslicentiajeidemconceditur alios injuriis aflfici- 
mdi. Sicuti5cneminemparcainipfumnatura,auttenuisfortunapec 
!ead idcondemnat>^ deterioris condicionis circa fruitionem com- 
nunis-juris fit,quam alij. Sed quajunnsab altcro poflulareaut expc- 
^^ Siarepoccfli, eademalijquoqj;, c^eteris paribus, ab codempoilunt; & 



■Xfo LIBRint 

quodjiirisquis m alium ftatuit:, eoiprum uti ivaximecoflTetlit, Scu 
I3ti Vh^drus I. \.fAb. iy. loquicur : Sua q/^i^g^ exemfld dehst £quo ammopati, 
Seneca epjl. ^o.primapars AqmtatU eji dqualita^, Euripides Phoenifsts v. fjg, 
K&ivo Kd/^ioViTiKvsVyiavTfjm, 1i(jLa,v , ^ C^iA^fcsVi (piAotii IloAei^^sTnAsai , ^vu- 
|atf;)/^f TE^fiCtittcj^^e/f^v^w* I/iMd multo melm e/i, oJiU, Mquaiit^tem tdcret 
qudifemper amicos amicis^ Urhes ufhihus, (jr focios ficifs coiligat. Inde pro« 
bari fane nequir illud Ciceronts offic. 3. Lexipfa ndtura^ qu£ uttiitatem ho* 
minU c-onfervat^contin^t, decermtprofecFOy ut ahh&mtne inertiat^inutili 
ad fafientem^ henum^fortemtj^^vtrHm transferantur rcs advivendumneces- 
faria: qui ft occiderit, muttum de comrmnt utiittate detraxerit. AcqjiA:- 
hanc poflumus vocare^^^^/;^4;V?^J;i'm ; quxcxinde oritur,quodobli- 
gacio ad colendam vitam focialem omnes homines xquahccr ftringat, 
quippe cum eadem huraanam naturamjUC talem, comitetur. Quo 
loco & hoc obfervandum, ahas quidem incerobhgationes afuperio- 
reirijuniflas, &eas,qu^ ex mucuaconvencione oriuntur, id videri di- 
fcriminis, quod ha^ quidem flacim aUquem non ampUus flringanc, 
quando altcr prius ab iisdem difcenric \ ilise autem adhuc tenere pos- 
iint adquid pras^ftandum , Ucetakerin officio mutuo refpondere de- 
fierit; idq;quia perautorem obligationis penfari potelT:, quod ifte 
minusjufto habct. Hadenus tamen obUgatio ad exercenda advcr- 
fus alcerum officia juris nacurahs, utut a fupremo Numine injunda, 
convenic cum obhgatione ex quavis conventione orta ^ quod ubi unus 
abcadircedac, idem ab alcero illa officia poflulare amphus nequeac, 
&pr2ecereahicjus accipiatiftum, per vim ad fatisfa£Honem adigen- 
di. Ftfi iflhanchcentiam, flatui naturahadha^rentem, in civitatibus 
temperari, iflius focietacis indoles exegerit_^. 

§. 5. Sunt & ahxrationes, ad popuhim valde plaufibiles, qua; 
ad ^quahtatem iftam medicandam, atq'; iUuflrandam non parum fa- 
ciunt. Quasinternon poftremaefb, quodadeandem ftirpem quid- ' 
quideft mortaiium originem fuam referar. Unde Boetim de confolat. 
fhiiofl. 5. infolentiam nobihum caftigat : ^idgenm crj>ro4vosJlrepitis? 
StfrimordtavefiTa., AutoremJ^DeumJpecia-sNufhis degener extat,7^vitfjs t 
pejora fovens Proprium dcferat oHum. Item, quod ex eadem materia i 
corpufcula noflra CQiulent, fragiha&perinfinitos cafusdeilrui apca. 

Sic 



CAPUT II. . iri 

Sic &eodem modo omncs propagamur,, eodem m.odo intra materni 

lacebras uceri coaiefcimus; nec alia porca nobilis in dias luminis auras 

prodic, quam plebejus aliquis. vid. Sap/e^t.VU.f, Eodem modo 

kdolefcimus, nucrimurq; ; ineandemfacdicacemapud omnes ciborum 

recrimencaconvercuncur. Deniq; ad candem mecam omnes cendi- 

mus. Morsdqucfedepulfatpauperum tabertJtts^regumi^tur^res. (S-ctvdTii^ 

^vjsg Q(pHXdfis$a, morti ornnes dehita turhajumm-y inquic Incercus Poeca 

InAntholog.) ac in eandemcabcm aucpulverem omnium corpora re- 

: iblvuncur. Claudianui \. %.in Ruffinum. Hucpofi emevitam mortdia Je* 

■uiavitamiyeveniunty uhi nulla manent difcriminafatiyNuHm honorjvano^ 

'.xutum nomine regem Pfo-turbatplebeius egens: VhocjLides. Tmvm; \m vUvsg^ 

OmnefvitafuncftaifUtiles.^ hucianuidiaLNirei^Therfita: 'taolif^ia. j^ c*- 

ih, H^ ofioioi «.Tm.vng. Apudinferos acfMal^ttas efl, fares^fmt omnes. Add, 

%irAcy^.$>.fcq(f' Identidemquoqiafapiencibus inculcatur, quod va- 

iis cafibusj fortuna^qi ludibrio omnes fimus obnoxii ; vel potius, quod 

leminiDeus de fbabili & inconculFa felicirate, <k confervatione prae- 

!entis ftacus caveric, fed pro occulco confilio providencix fuse diverfos 

3er diverfa cafuum genera rapcec. Valet.y imo & ^oYtiimafurmnismU' 

'Hre, ^ mfignem attenuat Ueus ^ cbfcurafromens. Horat. ad.L^^. ,^utd 

p^Ls^vitet nunquam homini fat cautum eji inhora^. id, U..l^. Fortuna tato 

mva negotioy^ ludnm infolentem luderefertinax Transmutat incertos ho- 

rtores., Nunc mthi., mmc alijs henigna. id. III. 25). Kuc quoq; facic illu- 

llris locus apud i'^»'^*^^?^ jhyefit : Ille qui do-nat diadcmafrmtt^ ^em ge- 

mnixa tremueregemesi dnxius fseftrum tenetj (^ moventes QmWa divi^ 

Mtj metuit^ cafui Mcbties rerum\ duhium^ temfus, Vos yquibus reBor 

'narisat^terra, fmdedit vnagnnm neeis at^j^ vitjiy Poniteinflatos tumi- 

Hos^ vuitus : qutcquid a vohts mimr extimefaty Major hoc vohis d«minui 

inatur. Omnefkh regnogrdnjiore remum ejl. ^&uem dies vidit v^eniem 

(perbur/h Hunc dtes vidit fugiensjacentem. Nemo confidatmmium fecun- 

^U : Nemodefieret meliora iapfis. Mtfcet hac iliis y frohibet^ Ciotho Stare 

wtunam. rotat omnefatum. Nemotam dfvos habutt Javentesj Craflt^ 

um utfejjetfibi folliceri. Res Deus nofiras ceien citatas Turhine verfat. 

LxreligionequoqiChriflianaplurima, qu^ huc faciunc, afFerri pos- 

unt j veluc, qviodamici Dei noa nobilicatejpoccncia auc opibus, 'i^& 

pieca^is 



tp^ LIBKIIE 

pietatis fincefitate 5eilinientur,ac in extremo judicio, pr^miisq,-ac 
pocnis poilumisnulla fic ratio habenda eoruroj quibus in vitahumana 
mortalcs pras aliis fefe efFerunt.». 

§^4. Ex polita ifthac ^qualitate aliqua profluunt: pr^cepta', 
quorum obfervatio maximam vim obtinet adpacematq; amicitiara 
inter mortales confe rvandam. ^ Ac illud initio manifeftum eft, eum, 
qui aliorum operaad fuum commodum uti vult, viciffim quoq'jin 
eorundcm fefe ufusdifpenfare debere. Nam is utiq; alios fibi inae- 
quales Eeilimat, qui illosquidem,ucipfiinferviant, po/lulac; ipfe con- 
cra immunis femper efle cupic. Ec qui ejusmodi animum pr^ fe fert, 
non pocefbnon alios vehementer offendere, & ad abrumpendam pa- 
cem occafionem pra^bere. Mafcule Caradacus apud TMitnm 4nn, XII. 
'Nonyfivos ommhus imferate vultis f Jeqmiur^ t^^omnesfervitutem acclpant, 
Ld^iantua div. mjiit. 1. 5. c. 22. Nihil ftfienterfit^ quodfiah ommb^Jiat^ m- 
utik efl^ acmalum. Sic etiam uti illiad focietatem quam maxime func 
idonei, qui facile eadem omnibus permittunt, qu^fibi: icaplanein- 
fociabiles funt, quidumaiiis ^t^^ fuperiores exiftimant, omnialicere 
fibi foiis volunc, & ante cxteros honorem fibi arrogant, partemqj prs- 
cipuamexrebusin medio pofitiSj ubi nullo pr^ rehquis jure eximio 
pollcnc. Qiiemadmodu enim inextruendo cedificio lapis, qui propter 
figuram anguloia &afperaplusloci cseteris aufer^^ quamipfe iraplet, 
neq; ob materise duritie comprimi vel fecari facile potefl;, nec «difi- 
cium compaginari finit, tanquam incommodus abjicitur ; ita homines 
ttAsovskJc^, qui per ingenij afperitatem,retentis fibi fuperfiuisj, neceffaria 
aliisadimunt, neq^ pr^ afleduum contumacia corrigi poflunt, mo- 
iefli & inrolerabiles ca^teris exiflunt. Hinc jure naturali pra^ceptum 
-inteiligitur j ut ne quis^ cuifectdiarejm non eft qu^fitum^flm fihi quam ff^i- 
qui^ arroget, fidalios ^qMoJecumiurefi'mfef?mttat. Apud Dimyfium Udic. 
1. VII. ita tribunus plebis : a,y^.<p&) ?f^ dva^oS-sj^iiTCf) (pvuso^^ ^iHuio) tS^s «£'- 
Sfjtsv, fAn TrAeiov sx^v viJ>(5v rov ^yitjLOV, (a^t^ ^Mov, ^uod adnatut^A nonfcripAi 
necfromulgatas leges attinet^fofiulamm P. C. utflehi nonflu^necmmusjuris 
fit quara vohis. Magifiratm fine^ frincifatmj homres^ virtute ac fortu- 
fia inter vos fotiorihm debsnfatemur : mterum ak injurijs effe liheruwt & 
fi qukmtiilerit^ in eum jure vmdicarii mnihus m sadem ref. verfiantihui' 



- I CAPUT II . ^75 

\c xqm ccfKwune dfiCimm. L^ctmtim div. injlit. 1. 5. c. IF. ^ivuuho- 
\i»cs adticquare, arrogantiiimjJuferhia?M, tumorem fuhtrahtre dehet : ut 
\tforentes dr elatifares e/Je (e etiammenduifjmis Jciant . Unde iDfoIen- 
lajn vehemencerredolec illud Uvij[. 3.C. f |. Satis Jitjjcrfj^ himtlis ejt^ 
i/ ACiuojure incivitatevivity necinferendo injMfiam^ necfatiendo. Qiiafl 
|ero indignum fic, privilegia nobilitacis iion valere ad dirpenfacio- 
lemseqyiiTiiTiceifliiTS l^^iSy quodtthmon visfieri, alteri ne Jcceris. Quo 
fndamenco nicicur iila laus, quam Plimt^ mpanegyr. Trajano cribuic : 
humilleJeexnohiS:, ^ hoc magisexcellit, at q^emtnet^ qModumm ex nohis 
itat: necmintis homimm fe, quam homimbus pr^&cjje memimt. SciliceC 
i e, cum imperium ruiciperec^ promiferac,- calem fe fore imperatorem 
c,ga privacos, quales fibi imperacores privacus optaric, In quem fen- 
flmGarba ad Pifone apud Tmtum H. \:\6, Utiltjsimt^s idemAnquic., ag' 
hvijs^tmtis honarummalarmn^ rerumdekcttis ejl, cogitarey qmdautvolu^ 
eisfiih dio frinci^e, aut nokieris. Ec Seneca efift. 47. Hdcpr^ceptt mei 
Jmf^aeft: (iccumtnjeriore viv^s^ quemadmodumtecpnJuperiGremveHes 
ivere. Sed & ex diftis adparec incolerabilis infolcncia effaci illius 
afud hucanum I. f. Nunquam [iccura deorum Se fremit^ ut vejira mortij, 
4.ftr£J^falutiTatava€ent. ' Procerummotus h^ cuncia Jequuntur, Hu- 
?i num faucts vtvitgenu^s. 

§. f. Fademquoq;2equalicasof!:endit, quomodo quis fefe de- 
tjac gerere, fiquidem jusincerpluresipfi fic diflribuendumi ^^nem- 
p tanquam dquales eos traciet^ (^ neutri quidprd altero indulgeat , nifi 
qWrjtumpecuiiarejfu ilii qudfttum attrthuerit. Qui enim uni prajal^^ero 
iiilulgendonacuralem^qualicacemnonobfervac, eum qui pollhabi- 
tt ell:, concumelia fimul, & injuria afHcic; dum neq; ei, quod debe-' 
d, cribuic, & dignacionem a nacura dacam decrahic, Livtm 1.3^. c. 4.' 
^'dodalfiiceati tthinonlicerey aliquidnaturalis aut pidoris mt mdignati- 
6^^ hahet. Huic confequens efl;, uc fi res inter plures diftribuenda 
dj^fionem non admiccat, eadem, fi fieri pofHt, cornuniter uti debeanc, 
^n^a^qualejushabenc; idq;fiquancicasreipermiccac, quancum quisq; 
vlit. Sin res iftud non ferac, ut tunc utancur ea re prsefinito modo, 
.&proportionate ad nurrerum utentium. Ahus enim modus exco- 
gikri non potefl ^qualicatem obfervandi. Quod ii autem neq'; di- 
' Mm vidi 



zy^ LIBRI ni 

vidi res,. necf; comtminieer habed poiTic, ufus ejus fit vel arternus; 

(C^mp^lVil.c. (S. Rexmtantoutrmi^faniscertammey &fihidifjicikm^ 

^prateritis gy^avem ele^wnem fHtunm rati44 yinvicem p^ihire eos jufsiti) 

vel fine hocquidemrLiscedat, & reliquis^quipollens aliquidprgeftari 

nequeac, per ibrcem uni eric illa adjudicanda. Nam in ejusmodi cafi- 

bus commodius, quam fors, remsdium inveniri nequit; quippe qu^ 

opinionem contemtus removec, & cui nonfavet, de dignatione nihil 

decrahit. Gonf! Hohhes^de ci-ve c. 3. §. if . 16. 17. 18. Ubi fortem duplicem 

facic, arhitrariam & naturalem. ^Quarum illa fit confenfu contenden- ' 

cium, qui in evenrum autcafum alicujus rei compromittunr, quein! 

per arcem regere, aut prcWidere neq ueu nt ; fic ut iiia fors refpedu ho- 1 

minum a mero cafu, & force forcuna dependeat. Ad naturalem au- i 

tcm fortem ipfe referc pYmam occiifdtionem^ qua res, qua^ neq; dividi, 

necf,communiterhaberipoceil, cedic iih, qui primus manum eidem 

animo fibi habendi infecerit: ^frimogemturam^ cujus jure exbonis 

paternis, qu2neq;dividi, neq; communiter haberi a pluribus liberis 

poiTunt, primogenito cedunt. Quanquam , fi accurate veHmus rem 

confiderare, proprie nulia fit fors, niil arbitraria. Nam nulla adpa- 

t.^z ratio, quare ejusmqdi eventus, quem propriam per induilriara 

nemo procurare potefl, ahcui jus tribuat adverfus sequales vahturum! 

nifi hoc juseidemeventuiexarbitrio, &conventione hominumforet 

ailignatum. Undeoccupanci cedit res, quse nuUiuseft; quia cumdi- 

ilinwla reru m dominia per hamines introducerentur, tacita convcntic 

interveniife inceUigicur .• uc quje res nemini pecuHaricer forenc ailigna' 

Cce, neq;eas inmedio femperrehnquigeneris humani incereilec,cede- 

rencilii, quiprimuseasdemoccupailec. Sicuti & jus primogenicura 

conventioni, aut conilitucioni human^nacales debec. Cur enimali 

as fracres reiiqui, iisdem parencibus orci, deteriore eile conditionede 

berent obid., quodpr;silarepenes.ipfos nonfuit? IwAc Arifiotekstih 

VIII. C. 12. A^eAfpcnOTi, "Trh-^vsp' ooDVTzclqriKiKiauig diciykrJ.TJ^cn. Fratres tt^UA 

les fufsty mfi^quod^tatedijfcrant, Ideo autem ifta quandoq; fortis VO' 

cabulo vehiunt, quiaperhumanam induilriam dirigi, aut pisvider; 

nequeunc; & quiaob iita poilhaberi concumeiia vacac. Verum di 

bifcealibilacius, 

f.cT.Contr! 



CAPUT IL ~ %rf 

§. S. Cofitra i/lhaiic ^qualicacem peccaCur quocf; perfuperbi^^ 
aij qua quis nulla de caufa, aut non fufficiente aliis reCc prseferc, & ve- 
k insequales eosdem prae fe defpicic. Qux quantopere abeac a vera 
{pncrofitate feu magnicudine animi:, eleganter cradidic C^rthefim de 
pfyiombt^s arf. l^2.fiqq. Ubi cum pofuiilet, pr^cipuam partem fapi- 
^id« efle, nofle quomodo, & qua de caufa qnisq; fe ^ftimare auc defpi- 
credebeat, dehinc oftendit: juflam caufam nos a-fiimandi nnicam 
i:omaDare ex legicimo ufu liberi arbicrij noflri, & ex imperio, quod 
ijno/lram voluncacem exercemus: quippe cum pr^cer folas a£lio- 
ris ex iflo arbicrio pendences nihil fit, unde poffimus cum racionelau- 
ciri vcl vicuperari. Indeveram generofitatem, qu^efficit,uc homo 
i Eeflimet quancum pocefllegicime, in eo conflflere, quod noric,nihil 
rvefafuumefTe, prscerhancce iiberam difpofitionemfu^ yolunta- 
tj, &quodexfolo ifliusredoautpravoufu laudaridebeac^ auc vitu- 
frarij quodq^ fenciac in fe conflans propofitum eadem bene uten- 
C , Eos autem, qui hoc de fe norunc & fentiunc^ facile fibi perfuadere, 
lligulos alios homines idem deleipfisfencire; ^quoniam in eo nihil 
ct, quodabaliopendeat. EtidcircoeosdenTneminem unquam con- 
tlnnere, acad excufandaalioriimpeccataellepronos, quaflmagisex 
erore, quam mahcia fmcprofedla. Ac uti nonmuko fe inferiores il- 
Ijducunt, qui opibus^honoriboSjformajingenio, eruditione antecel- 
l!nt, quodhseccancinonefle judicent; ficubi eadem in fe invenerint, 
I uc idco mulco fuperioses aliis, quos excellunc, fe judicare.^ Inde in 
gnerofis quodi deprehendi honefl^am humihcacem, qua^ confiflicin 
t\ [iexione, quam facimus fuper infirmicace noftr^ nacurse^ & erroribus, 
-c osolimpocuimus commififle, auc deinceps pofTumus commiccere, 
c| i non minores funt iis, qui ab ahis comitcipofiunc : perquameffi- 
cur/ucnos nemini pr^eramus : reputantes parihter ca^ceros seque 
tjnefuohberoarbicrio, acnos, udpolTe^ quo Eequepollenc. Aflqui 
bnam opinionemdefeipfis concipiunc quacunq'; aha de caufa, non 
jjdlerevcrageneroficace, fedcantumturgido faflu; qui femper qui- 
em yiciofus, verumeomagis, quocaufa propriee exiflimacionis fue- 
' rll iniquior. Omnium vero injufliffimam fuperbi^ caufam eflle fu- 
{jrbireabsqjcaufa, idefl^cum ouis etiam nihilcogicatfibiineflemeric 
I . Mm 2 propcer 



%yS tlBRI III.. 

propeer quod^/limaridebeat, acgloriam in ufurpatione putans con- 
fiflere, credic eos, quiilliusflbi pius arrogailt, ejusdem quoq^ plus ha- 
bere. Qupd vicium tara abrurdumeilej, uc vix credibile fic dari, qui 
ica fe pro ilituerenr^ ni multi-eflenc affcntacores, qui vana rualaude he- 
bccioresiniflhancruperbiami pr6peiluni:_,„, 

§„. 7„. Gravius adhuc contra iilhanc ^qualicatem delinquitur, 
-fiquis contemtum adverfus alios oftendac figois excerioribus;, puta, 
faifliss verbisj vultu, rifuj ac quacunq; contumelia. Add, l.f .§. i. D. 
qm jatuddre cogantur.. Matth. V .Tl^. Quod peccatum eo deteriuseft 
cenfendumi quo afperiiisperidaliorum animiin ira^Sjacurcifcendi li- 
bidinem concitantun. Adeo.ucmuki deprehendantur, qui vitam ma- 
iinc pcrix;ulo prsefenci exponere, roulto magis pacem adverfus alium 
abrumpere,quamcontumeliaminultanipati„. Quippecumperhanc 
violecuriliud bonum, quo maxirae humanus £&{q. animus efFert, cu- 
jusq; adeo tenerum valde fenfum habet ; gloria nempe & exifiiimacioj 
cujusintegritateac vigoreomnisanimi voiuptas conflati^., 

§.. S„ Exdidisetiamcolhgiturj-merito explodendamillam fen- 
tentiam ex Grjecis antiquis hauftam, qua quidam homines natura 
fervi ftatuuncur. Id quod, fi ita.crude accipiacur, adverfa fronte cum 
jequahtate hominum naturali pugnat; Equidem id manifeftum efl", 
quosdam homines ea i ngeni jfelicitate poilere, uc non folum fibimec 
ipfis poftint profpicere,. verum cciamregendis aHis fufficiant.- quos- 
damautemperingeniihebetudinemadfe ipfos regendos efteineptos, 
quin prave, aut nihii agere, ni ab aliis dirigantur atq; impellantur; 
eosq; cum f^pe natura robufto corpore dotaverir, hujus minifterio abs 
_ talibus mulcacommodamreliquos pofleredundare. Hi ubipruden- 
tioris alicujusimperio fubjeili vivunt, finedubio ftatum nadifunc,in- 
dbli fu^ conveniencem, UndefiinterillosimperiujTi fponte fitcon- 
ftituendum, naturas eft utiq; congruumj ut in iftos confcratur poteflas 

jubendi; his autem neceftiras oblequii injungatur; quaracione ucrisq; 
confjkum eric, Acq; in hunc fenfum adiiiicci poceft iliud Ariflotelisfo- 

7v'^ovvdu.sPQV ro) awjLL^^ATtdTjta^Triiiw, dp^oasvov, ?(cij^vcr^ eyAov.. cio^scTTdTyiHfh 

toaj rdvj^ injij.(psp{, Qnod_iza-i^^ip^l:^{ D^^. Hsinfm,. Nihil magts con-^ 

gTHi 



CAPUT II . zyy 

;^U!tJiatUf*J, quamut q^£ndtHrd (Icjk-at compdr4t4, utfrudentU dcmente' 
'XCelUnti atq^ in Imgum omnUprojpiciant^reliquis^ c^u^minm hls excellunt^ 
mperent^ acdomiMntur, ContraverOi qui&ficnatafunti ut corporis vigorc 




iucit, etiam condacit Jervo, eadem£ utilitas e(i utriusj^. at^ commoditas. 
Iinimvero longe abfardiilimum forec credere, ab ipfa nacura Hacira 
i6lu prudcncioribusin hebeciores efleimperiura dacum^ auc ralcem cale 
ius, ucillihorceeciam invicos ad ferviendum adigere queanc. Nam 
it aduconfticuacurimperium, fadum aliquod humanum ancecede- 
•eoporcec;. Ec nequaquam apcicudo nacuralis adimperandumftacim 
ilicui dac imperium. in eum, cui a nacura ingenium eft fervicio apcura.< 
Neqi {lacimquodakeriefi: ucile, idlicec mihi per vim ipli imponere. 
kam hominesnacurali libertaceex xquo gaudenc; cujus diminucio- 
kem uc paciantuPj necefliimeftjiprorumconrenfus expreflus, velca- 
hitus auc interprecacivus accedac, auc aliquod ipforum fadlum, quo 
^iis jus fuic qu^fitum eandem vel invitis eripiendjor Inde re6i:e lUpiamu 
\.^.T).de Juftit^0- J-dre cradit, ;//r^ naturali omnes homines liberos nafii. 
d quodG'/''<?///^l.a. c.?a. §.IL dicitinteUigendum de hbertateKaSc; ^- 
rim non de ea, qu x sfl '<-^' sfuv%o t!^!^^ hoc eil, ut natura quis fervus non 
it, non ucjus habeac, neunquam ferviap; namhocfenfunemo liber 
:ft, utfervusfierinequeat,. Idquodcciam ficpoteratexprimi. Cum 
laturaomneshomiaes-^quales produxeric, fervicus autem citra mx- 
hualitateminteUigi ncqyeat; (nam fervi utiq; efl: agnofcere fuperio- 
em, adlibertatemaote ixnonrequiriturhabereinferiorem:, fed fuflS- 
:ic fuperiori non eile fobjedum:) ideo omnes homines naturahter , 
:itra antegreflum fadlum humanum, Hberi inteUiguntur; Habilitas 
autem naturalis, feupraffentiaearum qualitatum, qu^ad/latum ali- 
buem requiruntur, non confefcim aliquem in iflo ftatu colIocat_>. 
ponftatim rex eft, aucrdux, quiimperio eftdignus, aut exercitui re- 
endo aptus. Neq; ftatim fuo fibi jure fafces vindicare poteft Lollius 




"^Hcentis adfe cm^4 ^ecums-i confahj^ non, unm ami. Nam quod eft 

Mm jy a 



•^70 ' - ' LIBRI m. 

apud Vlutdfchuminfelofiday quod ifte imperium diDtius, quam perle- 
geslicebat, retinuerit, ne fucceflbruro focordia rem pefTundareCj ex- 
craordinarium exemplum eft. add. Comel. Neposm£p4mmonda c.^.g. 
^Livim 1.2(5".c.%, Hoc loco eciam interprecandum eft illud AUoutii 
apud Senecam ^. controv. 21. neminem natum lihemm ejje, neminemfervum : 
hacfoflea mmmafingults imfofdjfe fortunam. Scilicet quamdiu adiiuc 
omnes erant aequales, non poceranc iiomines concipi veluc diftindi 
per calem ftacum, qui naturali illi flacui asqualitatis opponitur. Ve- 
rum cum pofbea, quieoftatu exxidcrant, peculiari nomine fcrvi vo- 
carentur, qui naxuralem fliacum retinebanc^liberi dicebancur. Exem- 
plo res potefl: declarari. Quamdiii in civicace aliqua nullus exiftic 
miles, omnes cives^quali cenfencurordine: ubi autem pars civium 
militise aucoracur, jam oppofica vocabula miiitum ac paganorum 
emergunt; cum, ancequam ulius e(Iec miles, nemo paganus poiTec dici. 
In quem fenfumeriam capi poceftiilud, quod adducic, & rejkk Arifto- 
teles polit. 1. L c. 3. i^^sW liiv d)p IhKov c^v^q , t^v 'j eXevBep^gv 5 e lege ejje^ utali- 
mfitfe/vmi altm liber. Nifi enim fervitus infKruto liominum eOec in- 
troduda, uniformis erat futurus hominum ftatus, fervusqi a libero 
nulio pocerac difcrimine incernofd, cum ille omnino non excarec. 
Quanquam&iilud did:umica polliccxplicari: juralibercacisacfervi- 
curis, prout jam incer homines incivicacibusvivences confiderancur, 
per leges civiies elfe definita. Sed & aiia fiinc, qus" fencenciam de fer- 
vis nacura, ica crude accepcam evercunt. Nam vix quisquam eH: in- 
genio ica (lupido, quinarbicreturvredius aut commodius fuofeinge- 
niovivere, quamfiad aiceriusarbicriu ^qCq componac. Idquodmul- 
tomagis in incegris nacionibus obciner, quarum nuila ica abjedo eft 
animo, utnon domeflico regi imperio, quam aliis fubjesf^a eile malic. 
Deniq; cura adu imperium anacura non fic conflicucum, fervi vero 
nacura, quos Ariftoceles vocat, plerunq; (int robufto corpore ; anceps 
faneincerprudences, & hofce certamen eric, in quo ifl:icerCamadeo 
vidoriamfibi poliiceri nonpoflunc. Unde & explodendum elT: il- 
lud, quod referturab Ariflotelei.poiit.c.i. ^ioCpctaiv ol m)ifi]a^yQa^^d.pav 
^>i\yjVst4 a^x<^-4V emog. dc, rcwro^pv^T^ ^d fiQafjv ii^) ^SXev» jdco dicmt-if^^ 

ejfe^ut CrdcihafharUim^erenti quafinatura idem fit-^harharum ^ frvHm 

# 



CAPUT IL 27P 

*jje. UuripideslphigAnAulide: (^ci^^ccp6-ii>^'s)^m?e4Kkapz^^^ d^ ii^ap^^- 

\iiq s7kn*ijiV' "ra ^j^ >§ ^^AovyOi j sAsv&j^i^ Convenit Gr^cos barbdrls imperare^ 

\imAutembarharos Grms.Bdrharienimfiintnaturafefvi:, Gr^civere lihcri, 

tloc modo in proclivi eflec, omnes popuios a moribus noftris difli- 

^ences barbarorum convicio nocarcj & ex folo i/lhoc pr^cexto eos- 

leminvadere. CcEcerum ifta fic forcaffe commodius proponi pos- 

unc, fi dicamusjhanc menrem Ariftocelis fuifle. dum fervicutem quan- 

iam facic nacuralem, aliamlegalem ,• quod ifta (ic, quando homo he- 

beSj, fed robuflus fervic alceri, qui ingenio ad imperandum apco efl: 

iraedicQs; qaa racions ucerq; indacu fibi commodo vivic; iegalis 

ptem fervicus fic, quando per iniquitatem forcun^,, aucpropccr con- 

icionemmacrishomo ingenio pr^dicus ere6lo, metu, auc per leges 

dadlus domino deceriori fervire cogitur. Quod ubi fit, nonpocefl 

on calis fervus adverfus dominum odium fovere. Contra ubi invi- 

lemcoraparancuringenia, qu^ipfanatura ad utrumq; flatum idonea 

inxit, amicitiaqujedamincerfervum&dominum exiftit. Idtamen 

ixum cft iemperhabendum, propter meramillam aptitudinem natu- 

alemneq;iUiius perfedlum ad imponendam alceri fervitutem, neq; 

kuicobligationem ad eandem recipiendamdari. 

§. 5). Addendum quoq,- heicpaucis eftde ilksqualitace,quse 
lonredarium efl f^atus nacuralis, quam poflumus vocare aqualitem 
oteflatis £€u lihertdtls . Per quam hadenus omnes homines natur^litcr 
pqualesintelliguncur, quodcicraantegrelliimfadum autpadum hu- 
fianum nemo poceftacisquidin akerum habeac, fed quilibec fuarum 
(3ionumaucviriumfitmoderaE€3«'. Qii^jequaHcasdeindeperflacum 
ivilemfuicfublaca, in quo, dum unus aut plurcs poteftatem jubendi 
laliosacccperuntyreliquisnecefritasobfequij fuit injundla, maxima 
me in^quaiitas incer impcrantes & fubjedlGS refultavit. Sed cum in 
:atu civiiiinter ipfosquoqicol^civesin^qualitas deprehendatur non 
Dlum circa exiftimationem & dignitatem (dequa infral.S.c?.) ^ 
t:iam circapoteflatem, quam quis inaltemm obtinet: fciendum cft, 
artem iflius ina^quaHcatis provenirc a ftatu patrumfamilias, civita- 
;m antegreflo, in quo iiti poteflacem,in uxores, liberos, ac fervos quse» 
tam, fimul in civitaces inculerunt. - Sic ut iflh^c in^quaHtas hauc^ 
luidquaniaciYimabus origiaem d.U3ieric, fedi/li& fit andquior^ adf^- 



^ oq;illa*patnbiisfamilmsnon data f?ca civkstihm.Ccd relic^g^etfi alicu- :?Ii 
binbn cicra infignem limitationem & diminudoncm. } nimxero H 
quidprseterea inxqtialitadscirca poteilacem inter cives invicem de-, 
prehendicur, id ab fummo imperio civili provenirc in apricoefl. 
Quippecum, quicivitacemfubierunt, omnempoteflaceminfejquan- 
tum quidem.adnaturam ci vitacis neceflarium erac, in fummos im»pc- 
rances transculerinc. Ac proindc Ci quis ance civitatem con/litucam 
quid poteftatis in fe jamin aiium transtulerat, id iranficione in crvi- 
tatem vel extinguitur, vel ifliusfuprema^difpofidonifubjicitur. Pofl- 
quamautemquis fummum imperium civile jam fubiit^nullo m,odo 
poteflakeripoteflacisquid in fe concedere, cuod adverfus jus fummo 
imperio qujsficum valeac; cum hac radone duos dominos non fubor- 
dinacosacciperec, quibus fimul quis fervire nequit. Qiiicquidigi-^ur 
in^qualitatisincer civespoflconflicucas civicatesexiflere coepic, illud 
oricur velexminifleriopublico^ quoparriculam aliquamiimperijcer- 
tiscivibus in rcliquos fummus imperans exercendam delegac: vel ex 
cerco privile8;io per fummum imperantem indulco. Kx opum au- 

^ tem difparital:einter civesper fe nuUa inirqualitas oritur,nifi quatenus 
infignesopesmaceriamprsebenc de fadoaliis nocendi, auc comrao- 

^ dum afferendi;acq; inde cenuioresopulenriorum grati^ adrepere, 

iidemq; fe fubmitcere fueverunc, vel nenoccanr, vel uc commodo 

aliquoab iis madencur. - ConC.Luciy^ dnuftimCor.ftans dejnre Bcdefia- 

fiicorum tit. 5. Verum ifta in^qualicas civilis nihil obflac illis prsece- 

pcis, quseex sequalicacenacurali jani deduximus. 

CAPUT III 

' DE PROMISCUIS OFFICIIS HUMANITATIS. 

i. Homo hominis tommod^ promovere y/De admittendis hojfttihm. 

debet; . Vi^.De fedeexterisconcedenda, 

s.Idt^velmdefimte: {ii.^De foro prdenda, 

^^VeldefinitepervulgaremhHfnanitatem. ! i^ey^nalena ^uis emereteneaturf 
^, Ejtts exempla fKinmisra, \is Dec oncedendis matrimofiijs. 

S.^Deiranfituper terras alienas goneeden- i'}-. An mii p&JJit hegari, qaod promifcM 
doperfoniSf j ommhii* conceditnr f 

' i.&merctbM. \i ;/De beneficsntia. 

''j.A-^f^fro tranfitti exirjiveBiifjilqueat? \l(f DegratOr 
SfDeacceJJfiadlittus^almtm^ " >}'j,&pn^rato ^mm^t 




CAPUT IIlV 2St 

NimVeroparum efl:,alterum nonla^fiile, au£ je/limationem de- 
bitaei,nondetmxine; perqua^julladuntaxat odij caufa remo- 
vetur. Boni quoqi aliquid in alterum efl conferendum, fiqiii- 
dem ardiore adliuc vinculo animi hominum funt conjungendi, 
Nec focialitatis debitum exhaufit, qui infeflo aliquo, autingrato fa- 
domeabsfefenonprotelavit,- fedaliquidproficui pr^Tlari debct:, uc 
ahos quoqinatur^me^parricipesinhifce terris degere gaudeara. Si- 
mulq'; neceffitudo &cognatio, a natura inter hommes conflituta, mu- 
tuis officiis exercenda. Seneca e^ifl.\QN. J^dntuium efi ei non no cere, 
^ui debedsfrodeffii Egregie Platoe^ift.p. qu^ efl ad ArchyUm Tafentmum: 
V«ot?-(^ Ti^i^ii ^z ^'^l^y lAovov^yeyivsVi clT^t^a. iT^g yivsa^coq ^umro jniviiv Tntjfi^ 

\is^(^slcti, 70 ^stij oi <)^m<^v]sQ' i^ ^sol Aoimi (piAci. Quod itaexpreflit Cicenf 
'offif. I. Non nohisfelum natijkmui; ortmg^nofiri-partemfatria 'vindicatypar- 
"em farentes, fartem amici. dt^ {ut flacet Stoicis) qu£ in terris gigmn^ 
^uriddupimhommumomniacrcan; hominesautem hemmum cauja ^ffi g^^ 
i ufatos, ut iffiinterfi alm altjfrodeffefofimt. In hecnaturam debemtu du- 
Vemfequij & ummunes utihtatesin medmm afferre^ mutatione officiorum^ 
dandoj accffiendo : tum artibm, tumofcraj tum facultattbus devincire ho- 
ninumintirfefocietatim. ' IdemOffic. '^Magis efipcundum nAturamomni- 
^ m gentibm^fifierifofiit^confervandis autjuvandts maximos Uhores^mole- 
Has^fufeifere^, quam^jivere in folitudme non modofine mIHs molefitis,fed 
\tiam m maximis voluftatihm. Add. quoq j La£famttu divin. infiit. 1. VI. 
1. 10. II. Philo fud£t4s^ quodDet4sfit immutahilts: Abominandtfimt omnes, 
lui frofrtamtantum uttlitatem caftanty contemtisc<zteri^Sytanquamfihifelts 
Utt^ non item innumeris alijs^fatrt, matri^ uxori, Ithsris^ hu?nano gcneri. 
[xplacitisGyninofophiflarumerat: cf Kivlvm ^vx?iv^7m^ hav&p&im' 
\z(m,v ^?7 Tm^^Hv. infcricitlo verfantem animampmel in<?reffam humanum^ 
\^fft^ nefas neglgere. Qi^xxdi Heltodomm Mthtof. 1.2. 

§. 2. Promoventurautempernosaliorum. hominum commo- 
a vel indefinite, vel definite ; & quidem, ut vel nihil nobis^ vel ahquid 
ide deccdat. Prius fit, 11 quis animum autcorpus fuum probeexco- 
t, utad producenda ahorum commoda reddatur idoneus ,• art fi in- 
^nij per folertiam taHa inveniar, quibus vita humana reddatur inflru- 
ior. Qpod iUi demum reclifTime pr-^flabunt, quibus cordi efl illud 

Nn Colu- 



agi LIBRI m. 




ad parec, in legem natur^ peccare illos, qui nulla honefta arce fefe ex- 
calunt, fibiq; ignavi, aliis graves animam pro fale habentr, ne puci- 
f canc ; numerus cancum & fruges confumere nati. In qua clafle cea- 
fencur &:ill, qui^opibus per majorcs rcli£tis contenti, ideo impune abs 
fe ignaviselicaricredunt, quodaHorumindufbria jamiirpartum, unde 
vi<5liceat. Sicuti & Virgilim JS.n. VI. non immerico hoipitium in tarca^ 
roafllgnat iis, qm divltijs (bti Incuhuere refertis^ Nec partemt/ofuere fais. 
Ad quem locum illu()randum facic lex apird Mile/los , qua caucum 
erat, utquifatrimomHmconJumjerdt^fepulcrofatris non dignmforet, Dio-- 
genes Laertimin Democrito. Inde & Apoftolus incer caufaS;, quare cui- 
vis laborandii iit, hanc quoq^ refert;^ 'Iv^sx^j f-^s-mm^ova} 7oo;^&ia,vsxovh 
ut^psjsit imperiiri^ cui opmjuerit. BphefW. 28- I^t Horatim : Cur eget indi^ 
gnm- fpaupertate) quisquam te divite f Huc pertinenc & illi, qui ad por- 
corum inftar neminem nifimorceruaexhilaranc. Inquosluficano- 
nymus Poeca in Anthologia: nA^^&iif ^aai as 7iuii]sgjy^'j <rs^ ^>)fx) ttsvs'^» 

vopLoi^i "^m vvv 'yivsjoj dy^oTfict, Dives habere alijs, cumjis^ meradicepaufefj 
Ujm, Afoilofhanes^ efl quia teflis opum. Namji utare tms^ tnafunt : h^redi- 
bm illajijervesijam nuncfunt aliena hona. Nec mea fententia ab hac clafle 
eximenda runtillainuciliaterr^pondera, qusc obcencu religionis non 
nifi multo diflendere pingui abdomen laborant, aliorumq; laborc 
partas opes per ignavia deglutiunt. dequibus redle Zofmm L V.fecriho- 
mo alias profanus.) Monachiiegitimis nuftijs ahjiinent^ c^ tam in urhihmy 
quamvictSjfo^ulofa collegia complent hominihminonmaritatis^ nec adhellum'. 
necaliumreip.necejJkriumuJumtdoneiSy nifiquodvia quadam progrejsiabeo 
tempofe in hunc usj^ diem magnamagrorumfartem adfe transtulerunt ; .^ 
Jiih^r£ttxtu qr^afi cumpauperihm omnia commmifenty omncsfrope dixerim 
admopamredegerunt. Contramaximislaudibusfemper celebraci funti 
quiuciUa vicjs humanxpcringenijfolerciam excagicarunc, eaq';non 
fibi foli recinuere, {^A alias quoq-, libenter communicarunc. Quippe 
zyxmfarum Je^ulta diftet inertia celata virtm. Horat. IV. catm. 5>. Sic 
¥irgtL l-C. in campis EI yflis locatj invsntas qm vitam exccluerefer drtes., i 

^4 



CAPUT IIl %B3 

Sm^faimemores alioifecere menndo, Ad. qxi^Ytxh^ Sefvm : qmefu^ 

4ierunt-i<^ ornaverunt njitamfer mventa art^cta.jignificdtautemfhilo- 

pfhos^ qm atiquidexcogitanjerunt^ unde "Jita colcretur. Add. Lucretms I. V. 

•ah tmt^ Hinc apud anciquos Tniilci homines dcor um concilio adfcripcij 

quia ucilibus invcncis, auc falucaribus inflitucis vicam humanam rcd- 

dideruncinftrudiorem. Decaufis, quarelfis& Ofirisapudy^gypcios 

jlivinos honores fucre fortici, vid. Dwdor. SicuL 1. j. c.15. 14. If. Cicero de 

fimbHS 1.5. Imfelitmur natura^ utp^edejfe njelimm quam^ lut mis^ inprir^is^ 

Uocendop ratwrnhusj^ frudentu tradendis. Add. Pkmus N. H. i. 2f . c. I. 

SenecA epijh VI. In hcc gaudeo aliquid difcerCi ut doceam: nec me ulla res 

dck&^ahit^ licet eximia fit c^falut^rtSj quammihi um fciturmfm. Sicum 

hacexcepione detur fapcutia^ utillamtncUifamteneam) nccenunciem^ rejici- 

'4m. hideperomniaprobandum non eft epicaphium Similis, quifub 

Adriano pra^fedurapr^coriiabdicacafeptemulcimosannos ruri exe- 

^ic .• Similts hicfitpa ejly qui in njitafutt tot annis^ vixtt annosfeptem. Hifcc 

[gitur 5c fimiUbus m.odis in oniverfum, & indeiinice aUorum commo- 

^a promovencur, feu ucnobis propofitum fitnonhuic aut illi prodes- 

^e, fedutvelut in medium per nos produda bona quibusvis expona* 

'Tius. Quolococamenquseripoflet; anfiquisv.g.inveftigailetmo- 

.jiumcitra magnum laborem, &ex vulgari atq; ubivis obvia materia 

lurum conficiendi, argentumve, eam artem teneatur propalare ? Id 

podnegandumvidetur, cum tali arcano evulgato commercia7pa- 

-. dmonia, opesq, & omnis fere civilis vica? ordo fic perturbandus. 

§. 3. Magisdefinicequis aliisinfervit, fi certis hominibus aliquid 
iidulgeat 5 quod ipfis utiUcacem quampiam pofiic afferre. Id quod 
fepe citranoftrum detrimentnm,autmolefi:iam, laboremq; fieripo- 
fl:. Qualequid alteri dcnegafie aut invidifle, detefl:anda mahgni- 
s, & inhumanitas habctur. Et merito canibus ejusmodi homines 
mparantur, quifoenoincub^nt^es^quovefcinequeunr, boveseodem 
ccefilirosmorfuabigunt. Sicqu2einhumanitasforet,fiegoremaIi- 
uampofilderenon am,pIiusvehm,propternimiamcopiam,auc quia 
flervacio ejus mibi molefl:aefl:; eam non potius integram rehnque- 
e, ut aliis ufum prcebere pofilc, quam eandem corrumpere ? Ftfi^fsepe 
ibello res,qy^ fervari ncqueunt,perdantur,ne hoftem contra nos 

Nn z . ipfos 



2^4 J^^B^^ "^- 

ipfbsinftruant Sic&lubenteraliis indulgend-^funtrcs, quse vocan- 

tur, innoxiae utilitatis.. Dequibus C/<ri?r<?<9^kl.. Omnu coramuma. homi^ 

' num videntur ea^ quAJunt gene?HS eju-sdem, quod ab Emiopofitum tn una rey 

trdusferrifexjmultivspotell. Ut liomo qui erranti comiter monftrat vi- 

am, Quaii lumen defuo lumine accendit;facit: Ut nihilominus ipfi 

luceat, cumilli accenderit. Una enim ex. refatisfercifitur} ut qmcquid 

fine detrim.aitopfit commodari^ td tribuAtur cm£ vel igneto. Bx quofunt 

illa commumay Ninfrohihere aquamprofluentem ; fati ah igne ignem capere^ 

fiquisvelti:; confilium fideie delib^eranttdare v qu^fkntiilis utiiiayqm accip- 

mtjdanti.nonmoiefta.. ^idre dr his utendum cfi^o* femper aiiquid dd 

cornmHnem utiiitatem adferendura, . Ssd quontam. cofi^ f^rvafinguiorum 

funt ieorum amcmy qmhis egeanty infimta muitttudo: vuigarts iiberaiitas. 

referenda efi- adiiium. Bmijfnem:, nihilominus illLiuceat ; ut facuitasfit^ 

quA in nofiros fimus iiheraies. idem Off.^, . erranti viam non monftrareAtht' 

ms exfecratiomhiufuhltcisfancitum eft,. Ejusmodi rebus nemo eft arcen- • 

dus, nifi forte per immania fcelera eftecerit, ut merito pro inteflabili 

fit habendus.- HincPiutarchus libro^ de invidta ^ adto tradit .• eos qm^ 

rumcalumnia offreffmfmt Socrates ».ut extreme maies ita. oderunt ^.itA 

dverfatifunt civesj ut nej^tgnem eis accenderent^lterf^interrogantibusre' 

fionderent 3 neiLinhaineo aqua uterentureademy fed quaiiit iavifient, em 

'tanquamfoliutdm a mintfiro juberent eflundi: donec iili tmfatientia odij 

fefe fufpenderunt.. Idem de Callicrate & Andronida tradit f^/y^/^ in 

€.xcerft..?etrefcianis ^A-^%. Ita Athenis certorum criminum damnatis 

neq,- ignis accendcbatur, ncqjcumillisconviviuminibatur, aut com- 

munia facra celebrabantur; uti ex orat. Dinarchi contra Artftogfitonem 

' conftat. Addi So^h&cies Oedifo tyranno v. 2^,^fiqq- Eunpides Orefie v. ^(S. 

& f 13. , Qoando a.utemSeneca de hcnefii. 1. 4. . c. 19. ait : quis beneficium 

dixtt^quadramfams, dut flifem<&ns ahje5ti, aut igms accendendi faculta- 

tem? nonnegattalia debere aliis libencer exhiberi ; fed impudens & 

fordidam fore judicac, tam leve quid alteri velle imputare. Qi^an- 

qnamcnimirtaquandoqiplurimumprofunt; vilitastamenfua,etiani . 

ubi a tempore com Tisndantur,quo minus in calendario fcribantur, i 

prohibec. Sicut apud JVrt'/?//^;^ dnir. dicitur .• Neuttquam officium //- 

kert effe.homlms futo^ cumis mhti fromtreat » foft dare idgratt^ adfonifm- 

. \ §..4.C^cer 



CAPUT ill. 2.$^ 

§. 4. C^cerumadilluflranda ifthsec miinlahumanitatisvulga- 
iis facicillud PkurchiqHdft.JjmpofA. VII. qM^fl. 4. ubi difputatur, quare 
IntiquiRomanifemperin menfa aUquid reliquerinr, neq;lampades 
ixtinxerint. Ejus moris interaHash^c ratio adfertur: ^^/w^^^^m 
mdocefacfiom adhumamtatem infervujje. Nam nej^ Jas nohis eji nutri- 
kentumferdere^ ubi affatim nos faturati (umniy. nej^fontemohturare^ aut 
-ccaltare, quando aqujifatis hihimus, ne ^fignanavigationis itinerisv} aho- 
'^rejpoflquam ufifummijs.. Sed relinquenda ijia funt^ ut aliis etiam poji 
ds ufui eJfpDjUnt. Proinde mdecorum etiam ejl.^ ob avaritiamy J^ jU/>t g^ - 
.oyiAvJumen Lucem^y quando ejm ufum porra nos non deftderamm^ extin- 
\uere\ fed confenvandum relinquendumve eft^ f quis Jorte veniaij cui eo 
tiamnum ardente, &JJ?l€ndente ftt opus: ^uippeftfieri quirety etiam vi~ 
im atj^ auditum , imo prudenttam quo^^ ^Jortttudinem aliis utenda?» da~ 
e deheh^miis ipft dormituri aut quieturi. ldem\3u£ft. Roman. de eadem 
onfuetudine:: Anhicmos docct y ne j^ignem.y nej^ aqukmyne^ u'dam rem 
eeeffiV^nam^ cujuscoPia nohis fufpeditety perdere nos deheretfed altis relin- 
uenda ejje.^ quihm ufu^ eft ijs^ , uht nos ngn amplius indigemus ? Theocritm 
dyll.2^. Ept/,}]v (pcCaifjts^ytqTov sTsr^p^vtCcjV X6x,oA'^Sr E'ifC£V 0^8 (^a%feio]/ dvr/ViiJai 
hfo&m^v. Mercurium c:£licGUrurn maxime ajunt irafci^fi quts via mdigen^ 
km averfetur via'orem. Sic zpudLuct^anuminPrometheo^hic deos invi- 
fiaearguit, quod fibibbignem cum hominibus communicatum irati 
ticrint ; cu m tamen ille mhil&fiat minor^ fi quts etiam cum alio communi- 
y ; .!>ze£ extinguatury quia alius tnde fiammam transtulerit^. Qlto fpe- 
lac etiam fcitu m Pychagorje apud Dtogenem Caertium : (^vIop rJMs^v ^)? 
E (po-Hpeiv-, fA,f]Te (^'■''sS^o mitem arborem ne iL coyrumfendam ■> ne^ violan- 
'am. Ad hoc genus pertinet ufus aqu^ proflucntisad aquandum, 
ut lavandum. Etfi enim fmmina pofTint eife publica, auc privataj 
kmcn ucaqua profluehs adbibendum hauriendumq; cuiHbet non ho- 
tiindulgeatur, ipfa humanitas pr^ecipit;. Ita enim fentire malumus, . 
juam cwm Grotio\.xc.%.%, U. ^xc^rc, flumen quaflumen effe fopuli» quk 
Scjuaproftuens diatury commfrne manjijfe. . Minus quippe congrue vide- 
pr dici, eandemremdiverforefped:u propriam &communemxeire; 
juam, reialicujuspropri^ufum ex humanitatis lege omnibuspatere' 
jebere.. Illud aucem velle imputare, quod(5c aliasfruflra peric, &. 

Nn 5,i conci-- 



continuo fontiuin affiuxii alitur, oppidoquain fordidumefl. 0-vidi- 
%(4:' ^uii^vetet adfdfitolmncn de lumim fumh Ati^canjmn 'va/la^s tp. man 
fervet aquas ?. Sic etiam interprecandum illud Laton^ ad ruflicos Ly- 
cios apud em-fdem metamorph. VI. ^md prohibctis aquas ? ufM commU' 
nis aqmrUTti ejl. Necfelem proprium natura^ nec aera fecit ; Nectenues 
mdas ; adfuhlica Tmmera veni. Nam aqu am fontesq; in pro prietatem 
pofle venire dobium non eft. Inde aquam pro fe & jumentis fuis ab 
Idumeeis pretio fefe emturos Ifraelit^ promittunt. Numer. XX. i^, 
conf, 2. Paralip. XXXIL 5. Quanquamubi aquarumubercaseft, proflu- 
cntem alias undam cuivis, quod citra moleftiam no/iram fiat, con- 
cedere debeamus, Add. GenefXXVl 20. il. 22. Fxpendi quoqi de- 
heclex Soionis de aquis ^LpudFlutarck SoUne. ^ianec amnes perennest 
neiL lacus, nei^fontes abunde juppeditant regwm^verMmfuteis manufaBii 
taunturfere^ legemfcripfit.ubiputem fubli€m intra hqpicum ejfet, eo uti 
ftt ejfet jm : (hippkum f}atium quatuor fiadwrum erat :) ut privatm 
aquampervefligarentiubi mam intervenirtt intewdllum. G)uodfifoffA 
decempafpminaltumdeprefifay aquaminfm non invemjjent^ tuncutjume- 
rent a vicino^ d^ fix congwrum hydriam bis die Implerent. Inopi^ enimjub' 
veniendum^nonalendarfi exiflimabat ignaviam. Idem libro de vitando 
arealienojnprinc. VUtomlegibm vtcmos aliena aqudpnrticipesfieri nmf- 
niti nifiubi domi folo m^ ad terrarf^ ceramitttemjeu avgiliam cxhaufio, 
aquA tdfterile deprehenderint. Bos enim vult aliorum in parten^ venire^ 
qm propriaparare nequeunt. Sed & alia hu jus generis officia legibus ci- 
vilibus fanciri non inuficatum efl. vid. Levit. XIX. p. lo. XXIII. 1% 
Veuteron. XXIV. Ip. 20. 2LXXI1I. 24. 2f. Jofiphi^s Archaol. IV. g. conf. 
Mdtth.Wl.l. PUto deLL. 1.$. Peregrmm i// ipjoisinerefi tranjeatfolm, 
aut cum uno tantummodofiu^m non reponendos, fi uelit^ hojpicaU cum gfA- 
tia fjuftet. Add. Sclden. 1. Vi. c. <>', Huc quoq; pertinec iliud Vhocylides, 
A^rsycvhg oIkov ^s^Ai, ^ ru^Xov Q^rjyei^ 'NuvjTyag oiKJe-t^v, S7ni 7r?\.o^-> ifiV ah' 
A©^. X^t^ 'TfBcrovlt ^ih } (mavv ^' dTTB^guTvv civd^u Kjifv(^ ^' ^ sx&^^io ma'^ 
u.ot>S-' o^ov, ovvByii^v. uXu^^dt^svov rs jS^f^TSf k^v <A?\.iTfc'/Tcv csy, vmLAv^fii* 
Sxulemin demum recipe, ^ ccecum duc. Naujragorum mtferere^ quoniam na- 
qjigatioincerta ef},Manum lapjo porrige., virum£dereliclumferva. ^od 
fi immict jumentum inviac^'ciderit, coiieva. hrrantemg^ hommemfmarive 
q;i>lut4tum ne devttcs, Add, 1. lo. D. de incendto, rmna. §. f . 



CAPUT IIL 2B7 

p^ §. f. Huc qnoq; aCm/^Ils. c.2. §. 13. refertur conceffio innoxi] 

tranficus pernonrasreiTas.fluminaq;, & parces maris, quaeinpropri- 

mtcm venere, fi qui ob juftas caufaseo uci velinti puca, fi qui fini- 

bus fuis expuifi alias fedes qu^ranc, auc commercia expetant cum 

gente repofica^aut quod fibidebetur, juflo belio pecant; v^el eciam, 

fi alio inloco verfantespatrisruse pcriclitanti ad ferenda auxilia ad- 

Eurrant. H^crestamenaccuratioreindigetdircuflione. Saneubipau- 

ci aliqui &inermestranfire, fuocji fumcu viiSticare cupianc, quincran- 

ficus illi5Concedidebeac,dubicare non licet, ubi honeftam aucneces- 

fariam ob caufam eo velinc uti. Quid aucem de magnis exercitibus 

dicendum,non italiquidum efl; cumex tranfitu iflo juftus nobis 

oriri metus poffit, tum abipfis tranfeuntibus, tum ab iis, in quorum 

:erras tranfitur. Equidem Gmiu^ d. Lmtm iflo non obftante, tranff- 

tum concedendum aflerit, obeamrationem; quod in divifione re- 

,rum,qua communio primseva abolita, & dominia rcrum diflin€i:a 

fuerunt introduda , univerfi inteiligantur fibi velut recepifie talem 

ufum rei alienjE,qui indigentibusprodefljdominisnonnocet: adeocf; 

Ealem ufum, qui eo indigenc, fuo jure poffe poftulare. Qupd fi ali- 

,3uiiflh^ ratio difpUceat, fimplicius dici poflet: ex lege liumanita- 

:is debercquemlibecaltericxhibereufum fuxrer innoxium ; qui, ubi 

ncceffitas adegerit, etiamvipoffitvindicari,, fiquidemex inani difH- 

,dentia, aut animi malignitate denegetur. Quanquam prius ea ve- 

lia fit placide petenda, neq; vi perrumpendumjantequamadparcac, 

sxfola inhum>anitate, citrajuftam caufam dominum foli eam dene- 

ptumire. Pluia^rh. Cimonej cum Cimon exercitum pcr Corinthio- 

jiim finesduxiffec, priusquam cives adpellaffet, Lacliartus eum in-" 

iufayit; ng^'^ &v^v kq^I/uvJi^ d^kor^ieiv, gstc eioiivoij 'Sr^Ti^v^ tj rdv TiV" 
itov K sAs ua-cLj. etidm qmjdnuafn AUenampiljet, non pritis intrate, quam do- 
\iinm']H[]erit. Sic&apud Diciyn Cretenfem 1. %. re6le Telephus incu- 
ac Graecos, quod cum amicos fevenireferrent, nuncium adventus fiii 
mprdmifirint.. Apud Livium 1. 34. z'.<S%. Mafanifla, quum Aphirem 
Vofugum ex regnofua cumfarte Numidarum vagantem ctrca Cyrcnas perfe- 
fieretur y precario a Canhaginenfibus iter pefiffioru agrum fetiit, Addi- 
urj_qyQdnQnfoliis mecus exmulcitu dine cranfeunciu onus ad negan- 
I - dum 



BBt LIBRI III 

dum tranfitu fufficere videatur : cum plures ^que ac pauci jurisnatu- 
ralts poO-lnt efle obferyantes. Etfi jus eadcm nobis prcebeat, ut a tran- 
fituriscautionem exigamus fuperdamnonon dando,auteodemperv. 
fando. Namquodoccafiofurem faciat, inproverbij vicem jailatur, 
STimprudens eil, quitot hofpites in fuas sedes admittit, ut abiisdem 
ipfequeatejici. Necdefunt exempla urbium, qua? jugum fubierunt; 
dum incaute multos armatos recepere. Pra^fertim cum pauci fintdu- 
ces, quibus id laudispoiTittribui,quod Gn.Fompejo afCign^tOarom 
lege Mamlia : ejus legiof^esJtcmAfiampefvemffei ut mn nwdo manm tanti 
excnit(46ijed ne vefttgium quidemfacato cmfiam nocuerit. Unde Csfar 
Helvetiisper provinciamRomanam tranfitum denegat, quodr//mtf- 
ria tcnehat, h. Cafium.CGnjukm ocafamj excrcih.m^^ ejm ab HeLnjettjs^ulfmy 
^jubjugum mijjum:. nej^ hommei mimico animOf d/:tta facultate perpro- 
njmciam i ineris faciundh temperaturosah mjuria ^ maieficio exiJlmahAt, 
C^pdeB.GA.i. Cautionesautemvari^proponuntur; puta, utpo- 
litis anr.is tranfire jubeantur. Id quod tamcn a viris militanbus vix 
impetraveris , aquibus poflulare, ucarma deponant, ita fereaccipi* 
tur, quafimanu^s ahfcmderentur \ quod de Numantinis Tloftvj dicit [.5. 
c. 18. Commodius fuerit, fi^divifo agmine, ac per modicas catcrvas 
transmittantur copi^i autobfidesaccipianmr. Nam ilia fumtuofa 
nimis cautiovidetur, qu^q; multumrequirit temporis /ut impenfa 
tranfeuntisis/quitranfitum concedit, fibiidoneapra^fidia conducat. 
Addunt deniq;,nonideonegandum tranficum, Qiiod is alioinloco 
remotiore^.&perambagespaceat. Nam boc prsecexto fi ca^teriquoq; 
nterentur, iustranfitus planeinterimerctur: fedfufficere, fiabsq';do- 
lomalo cranfituspoftuletur, qiiaproximum& commodiffimum eft. 
Ex adverfotamennon defunt argumenca, qu^ tranfitum m.ero jure 
iiaturaii citra pa6tum aliquod aut conceflioDem non deberi evincant; 
eopr^fertim cafu,quoquisyicinono{lrobe]lum illaturuspernoftras 
terrastranfireinftituit. Sane enim vicinusvicinocumprimisamico 
autbene de fe merito, id quoq; debere videtur, ut ne aiteri, qui ad 
ipfum oppugnandum venit, iter per fuos fines concedat; fiquideni 
id citra magnum fuum incommodum pofllc prohibere. Inde /loli- 
da impudensq; Gallis Romanorum po/lulatio videbatur, ^^^^'^»^! 
- min'\ 



CAPUT III. 2SP 

\te'mIt4liamtr4nsmitt4ntG4liibelIumi iffis id avenere infij ^gi^os^fiios 
)t8 aUenisfo^ulandos ohjicere. Cmn neg^ Komanorum infie meritumfit, nei^ 
'^artbAgimenCwm injmia, oh qm ant fro KomanUy aut adverjm Vocnosju- 
nantarma. Uvim\.xVz.2.o. Sicuci&hoc in foederibnsexpFeflefblec 
^onvcniri, ne hoiiibus noftris tranficiis concedatur. vid. foedus Ro- 
Inanorum cum Ajntiocho apud Livium 1. 38. c, ^g, ah initio. Neq; tol- 
'iturdifficultas, frquisdicat; trarifitum efle dandum, ubi jufto beilo 
iker pecatur ; negandum, fi injuflum ei fiat bellum. Nam heq'; i/la 
lijudicatio lemper eft fatis expcdica ; & temcrarium habecu*r, uJcro fe 
luobus armatis velutarbicruminterponere,& tantam htem fuamfa- 
;ere. Accedit^ quod conccflb tranfitu innofliristerris belUiedes po£« 
icconfl:icui. Quidenim, fi alcer hoftifuo, dum adhuc in nofliraefl: 
litione, occurrat, eumq'; fiftat? Quodquomodo vitio iUi fitverten- 
lumjnonvideo; cumnequaquam teneacureundemincra fuos fine« 
•ecipere, ut nos iftius exercitu lev emur, TutiflTimum igitur fucrit,ubi 
jtramagnum noftrumincommodumfieri poflit, tranfitum denega- 
c, & prohibere. Sin vires prohibendi defuerint, aut forte ipfi eam 
ber caufam gravi bello fimus imphcandi, patientiam noftram alteri 
pbtentu neceflficudinis facileexcufabimus. Notatuquoq; dignumeft:, 
iuod refert P///^^rrte hyfiandro; Thebani eo tempore, quo Athenae 
i XXX.,tyrannis ccnebantur, legem fciverunt : av -nq d^riva^i 2^J t^? 

fot&fdag cSiii t^< Tv^yvni oTT^tt Kofjj^yjj ^yitb cfuf tiva, ^??j3ct^'6Ji', fi??T5 UKi{v. 
"^quis Athenas ferret fer BoEOtiam intjrannos arma,neminemidne£ vide- 

ie-ine^ audtreJhehanorum. ZieglermadGrot.d.X. itidemnegat,nacura- 
ter jus aUcui competere eundi per terras alterius, nifi pado id fibi 
uxfiverit; utineminieftiterperfundumprivati,nifi ea fcrvitus ipli 
it conftituta. Multoq; magis, fi fit caufa probabihs mecus. Sic incer 
Irivatos jus tibi efle poterit ambulandi per prjedium urbanum Titij; 
fedfitufrequenteriveriscum flammis, & facuHs, ut pericuhim fit,ne 
'amnuminferaturprsedio Titij, jusquidemtuummetuTitij nontoUi- 
ur, fedpoterittameprohibere Ticius, ne ica eas cum flarnis& faculis, 
ItcunccolHtur juscahcereundi. Ubicamennotandum,in noftra quze- 
poneiccrauttranfitum non accipi pro perpetua afiqua fervitute, fed 
^romomentaneoduntaxat rei ahense ufup adquem arripiendum in- 
' Oo gensnos 



%po LIBRI Ilt 

gens nos utilitaSj aut iiecen[i.tas adigic^ cui nonukro velificari alteruitT, 
inhumanum erac. Exempla parum ad ifthanc quxdioncm definien- 
dam facere poillinc. Nam fere prout cujuscj j vires fuerunc, ica modefte • 
aut fidenter tranficum poftulavic, auc eundem poftulanci annuic vel 
abnuic. Apud PmtarchumAgefiiaOymxmhco Tralles (in apophtk L4- 
cm.ap.emd.ie^itiirTroades) cranficus mercedem pofcerent C. talenca, 
& totidem mulieresjcosludens aiC; ,^^m ergoftathit adfuemm acce- 
purieaf Itafrocef^tti lllos j^dgnis colUtis fndit^ (^ rmltos occidit, Iisdem 
€um mmdatis mifit ddregcmMacedonumlegAtos, qni cum rejponderet, deli^ 
berarejQvellc; Deliberet ergo.^ mquit, ms interimtrans grediemHr. Hujiu- 1 
admiratmi ^ favensrex audaciam^facate f^trivity uttranfiret. Prasci- 
pueheicallegarifolet exemplumlfraelicarum^tranllcum per Idumaj- 
am pecentium hifce legibus; uc via regiaambulenc,inpraca culcosq; 
agrqs non evagencur, ucq; prgefencem pecuniam^ offeranc, fi qua re 
opushabuerinc. Heiccumldum^i armis tranfitum arcere infticue-^ 
rent, vifibi hautquidquamperrumpendum judicavere, redlongo He- 
xu iftorum fines circumiverunt. Etcum tandem exigua particula fi- 
nes corundem perftringerent;, non minusinnoxiumfecere tranficum, 
utuc idemanteafuifTetfacisinhumanicerdenegacus. yi^.Deuter.W.. \.i^ 
|. 4. Numer.XX^ 14. lidem cum a rege AmorrhcBorum Sihone inno- 
xiumpecerentcranficum, isqinon folum hunc abnuifiec, fed & arma- 
tus iilis occurrerec, excra finesfu^ dicionis, ut videtur, adeoq; ulcro 
eosdemlacederetj viflus noncam ob negacum icer, quam illacum ce- 
merebelium pocnas dedit. Nam alias nimis durum videbatur, non 
exhibitum humanitatis officium excidio gentis ulcifci ; cum Amor- 
rh^iifti utiq; extra terram promidionis fuerint, cujus incolas Dcus 
peculiariex judicio internecioni deflinaverat. Neq; fufficic, quod ali* 
qui (XiQXxntyufias conditiones ofterefftem nonrepe!lere,fed de illis ineffe^ium • 
deducendis tfaBare debui/Jeyqui metumprdm jujfnmhaberi vellent. Nmc 
ahruptra pacis commercia ammHm ajure ^ ^quitate alienumfatis mffnflralje. 
Communi quippe mortaiium jure lcefa folius humanitatislex ukima 
€:s:empla non meretur. 

§. S. Adresinnoxiseucilitatis, qu^e cuivislibenterindulgcride- ' 
lent, kGmi& d. 1. quoq; refercur, mercibus per cerras noflrastranflcum' 

concc-* 



CAPUT m. tpt 

zonccdtte.VlhihmcZregkrmcontr^Ldi^ioms^Sirgmt, dum §.15. dixit^ 
3tiominusgensqtijeq;cuTn quavisgentefepofitacommercium colatj 
mpediendi nemini jus efle; & tamen d.fap. %.ult. concedit, pa£ium 
niri pofle cum gente repofitaj ut fibi foli certi generis merces, alibi noQ 
lalcentes, vendat. Ubi fanc vi hujus padi impediuntur alij, quo mi- 
lus cumifta gente commcrcia cxerceant. Quanquam Grotm excu- 
iari poflit/i priori ipfiuslocointelligamus impedimentum^quod cum 
Hokncia conjun^lum efi:. De capterotamenifla resnonita adliqui- 
lumdeduflaefi:. Sane enimnonvidccur lex huraanicatis nos obli- 
are ad concedendum tranfitum aliis mercibus, quam qu^ ad vitam 
Ijorum fi;:nt necefiari^. Sed qui ejusmodi adportant merces, quae 
\d luxum infiiruendum faciunt, aut exquarum traiflatione non tam 
iitsefiibfidia, quamlucrum exuberans, & alimenta avaritise qu^erun- 
hr, nonvideo, quo Jure velut debitum fibi per nofi:ras terras tranfi-. 
bm prserendant. Fquidem fateor vix probabilem inveniri pofle prse- 
txtum,utquisnegare velititernavibus inermibusper apertum marCi 
itioninoftrae fubjedum, ad tertium pacatum tendentibus. Quoetiam 
jotifiimum fpcif^ant teftimonia autorum, qu« magno numero heic 
jdduci folent. Sed ut mcrces fifi:ancur in terra noftra 3 in freto, aut 
jumine, non cicra rationem fieri poteft, Nam prseterquam qucd 
equenscommeatio peregrinorum nofiraecivitatiquandoq; noxia, 
it fufpeda eflc queati quid impedit, quo minusnofiri civesid lu- 
umvindicentjquodperegrinitranfeuntes capiunt? Quippecumil- 
utiq'; magis favere pofllmus, quam hifce. Ft quanquam damno 
opri€di(5lonon aflReiamur, fi ifiis mercibus eriam gratis tranfitum 
«bncedamus; neq';injuria nobisfiar,dum incercipitur lucrum, quod 
ijdem nobisparebat; ramencumnetertiusquidemiliejushabeatnos 
t|>ifiolHcro excludendi, quare non proximinobismet ipfi fimus, & 
l|crum illud in nos avertamus ? Id quod fieri poteft, fi merces iftae non 
Jlfi intcrventu noftrorum civium inter duos populos, quibus nosin- 
Irjedh fumus, commeent. Ac fane nifi hsec ratio admittatur, non 
ijdeo, quomodo excufari poflilnt ftapulsf, quam vocantj, & alia jura, 
4?ibi's merces fiftuntur, & ad certum torum trahuntur, atq'; exreris 
«|)n immediacc intej: fej fcd inrcrventu ciyium commercia exercere 
«mccditur. Oo % g.^.Ex 



'ZPI^ LIBRl m. 

§. y. Exdiilisquoq-, dependere videturqu«n:io;anlexhuma- 
nitatis concedat exigere ve£ligalia ex tranfeuntibus mercibus terra, 
amnibus, autfretis, noftrae^ditioni fubjedlis ? Namnonniiipretioven- 
dere licentiam, q uam ifta lex quibus vis indulgeri jubear, oppido quam 
inhumanum videtun, Equidem cur ex mercibus, qucEterreflriitine- 
m transVe.huntur5,aliquid vedigalis pollic exigi, ratio in aprico efl:. 
Nam& a^ris per oncraria plauftra quandoq; detrimentum infertur, 
^iumru opus eft ad vias.muniendas, ac dominus territorii, fecurita- 
cemtranfeuntibus pr^ffcat, Ubi autsm pontes funtflruendi, mani- 
feftaeffcyedligalis pro recuperandis impenfis sequitas. Sicut & contra 
qui ejusmodi vedigal exigunt, utiq; ad confervandbs ac reparandos 
pontes tenentur. Favorabiliaquoq; funtved:igalia,ubi per induftri- 
amdifficultas terreftrium itinerum, velutin compcadium fuit milTa. 
Sicuthodie multis in locisfolT^ funtdepreflje ad commoditatem tain 
Ifiatorum; quam mercium.. Sic fi quis quondam perfoflb Ifthmo 
Jonium, &: ^Egasum mareconjunxiUet, a lubentibus fane veiSigal 
modicum potuiflet exigerci dumbrevi, & fecura via liceret defungi. 
Quanquam &citra ejusmodi foflam pronuncieriS'/r'/r^<?l.VIII. AfiaficUy 
ItaUcU^ mircatonbusgratifiimumfuijfei omijjo adMaleamcHrfUi Cormthm 
dtverterei Adv.e5f.is eo mercihu4 : ubi ^ • importatarum > ^ exportatarum c 
V.elopmcJG.rermnveUigaliafendicmtingebAt. Ali j adjungunr, multitudine 
tranfeuntium annonam reddi cariorem. His rationibus circa ^equi- 
tatem vedigaUs terreftris accedit & ha^c ; quod ci vitas modicam fal- 
tem recognitionempoiHt exigere a mercibus peregrinorum eo no- 
mine,,quia patitur eosper fuam ditionem immediate a tertio populo 
mercesiflas peterejcx quibus, ere£ta ftapula, cives fui poteranclu- 
crumcapere.. Circaye<S:igalia in fluminibus exigi folita id quoq; ad- 
dipotcft, cumillaarrofibnibus &:inundationibus vicinosagros faipe 
nonimediocriter infeitent, f«pequoq;aggeribus finrcoercenda; non 
iiiique velut in folatium iftbrumdamnorum modici quid fblvi ab iis, 
qui cxfluminibus cicra detrimencum lucrum.capiunc. Equidem ifl 
Captul. Caroli celoniumin fluminibus yetatur exigi, , in quibiu nullnm d- 
jutormmprxfi'atMriti^er>anttbmy (addi lex- hmgohardornm 1. 5. tit. \. leg. 21) 
Sedidconititutum^vidQturinfayoremciviumejusdem reip. Qupai 

adexcerG." \ 



CAPUT II. 2p^ 

dexteros quoqjexteiidi noneri; necedarium. Circa a-quicaeem Ve- 
tigalium, qujE in frecis exiguncur, difficilior efl: infpecflio. Equidem id 
ubiumnonhabec, quin eo nomineexigiqueat, quodfumtibusa do- 
jiino fadis rcfpondeat, ubi figna func conlticuenda, notandis brevi- 
us, aucfcopulis, auc ubi ignes alendi, dirigendo navium no£lurno 
urfui,auc ubi mare a piracispurgandum. Sed eorum, qu^ prseter 
afcecaufascapiuncur, ciculum cueri non itainproclivieft; cum uciq; 
;anficusnavium inermiumplane ficres innoxije utilitatis. Nifi quod 
eicnonadeo abfurdedicividetur; neminivitiovercendum,{l com- 
lodicate fuae ditionis rite utacur, & uti alii ex terris, ita ipfe ex aquis fuis 
roventum qucBrac. Eccum, qui alienum cerritorium intrat, cempo- 
krius fiat fubditus, poHe navesexterorum, pernoflrumfretum tran- 
buates, adigi, ut noflris civibus primum emendi copiam faciant. Id 
lipfis remittatur,,eo nomine modici aliquid pofle exigi. Et quan- 
|uam/lapulainfreto iftoinftituinonporfit, quodilli, ad quos profc- 
lio- infticuitur, navigandi ufum non habeant, neq'; noftris civibus f a- 
ultas fitfuis navibus iil^brummcrces in fretum adportandi; nonin- 
ideri, tamen nobis deberc fi in porciunculam ahquam lucri admitta- 
nur, quodcompcndiofamaliorum pernoftrasaquas navigationem 
lon impediamus.Fatendum tamen ef!, cumejusmodi vedtigal mariti- 
numnefcioquaration^longeodiodiis fit, quamquod pro cerre/lri 
ranfituexigitur, id moderate, & citra avaritiam tra6tandum ; & faci- 
.e unum velakerum tales afFerre rationes pofle, unde fe ab iflo ve6ti- 
';ahexemtum prsetendat. Puta, fi iftius terrx fupra & infra fretum 
Ittingantv autfi abejusdemufuomniaipfius cumexteris commercia, 
lcex hifce falus prope reip. fu^ dependeat. Ubi faneiniquum fueric, 
{lumpropcerinnoxiumufumicineris maricimi ad condicionem fere 
ribucariam redigi .' necfacilequiseundemTeprehenderic, fi fub odi- 
)focjusmodi prsecextualcerumduriterfibi incumbentem,quovis mo- 
no amoliri conetur. Neq; eidem prasjudicium adferrc poteft, quod 
|nilludVe£tigalalia:quoq; naciones confenferinc, quarum falus ufui 
flius freci , nonica efl implicica ; quibusq; adeo facile eft , domino freci 
parciculamaliquam sxundancis liicri non invidere. Sicuci difpar lon- 
^econdicioell ejus, quiperfundiimmeumicer pecit, quod cicra idud 

Oo $ abalio- 



ab aliorum hominum confortiis veluc in folitudine fepaf atus dcgai, 
§]iq;agrifruaus exporcare nequeac; & qiii compendii duntaxac fui 
caufa alieno prsedi o fervicucem imponere viilc. Neq; fac accurace illi, 
qinomnemhaocremexpadlisconvencisdijudicandam cenfent. Nam< 
nihilominiis inquiri adhuc porcft, quse racio fuerir iftorum padorum 
inicorum; & an dominus freci camdiu aliis tranficum negarepocue- 
ric, quousqi ifti in caha cum ipfo padla defcenderenc. Ftfi ubi padum, 
Vicionacuralicerfirmicacemipfi decrahence carens, fic inicum, uciq; 
ipfo ftandum fueric ; fic uc necfi cranfeunces ved:igaLin quod confen- 
ieruncjdenegare, neq;dominusfreti illud incendere pro lubicu qucat. 
Add. Boederm ad Gmij 1. 2. c, 2. §. 14. Apud Nicephorum Grcgoram 1. IV. ' 
memoracur; Sulcanum/Egypci ab ImpConftancinopoHcano flipula- 
cum, uc y^gypciis mercacoribus frecum Thracicum licerec crajicerc, 
Qu^res, cuminicio parvimomcnti viderecur, concefla fuic. Sedcum 
progreflu cemporis confticifTec, quahs & quancae(rec; jam prohibeii 
non pocuic, confuetudine confirmaca acq'; invcceraca. Quod fi aucera 
quispopulusadakeramfreci ripamcerras poflideac, icaucVel frerum 
ucriq; fic commune, vel ucriusq; dicionis confinia in codemmedio finc, 1 
Cciamfifortealterexpado,aucconcefrionefolus a reliquistranfeun- 
Cibusvc6ligalexigac, ifi^e camen nullo modo ve^ligaheric obnoxius; 
quippe cum in fuo pelago na vigeti^. 

§, 8. Adres innoxise ucilicacis, qu^cf; adeo cuivis fint prje/l:an- 
d«, r€ferturquoq;a GrotioX. 2. c.2. §.Tf. ut liceat prjetervehentibus 
sd littus paulifper accedere, ibiq; morari, valetudinis, aquandi, aut 
sha jufi:adecaufa. Uinc&pud Maro^eml.M$e/i^. ^odgef^u^hochomi' 
num? quAvehjLCtamharbAra moremVermtttit fatria? hojpitio prohibe-- 
murarena. BdU ctent^ prma^ vetant confiflerc terra. Sigentts hnmd' 
mumi dr mortalia temnitis arma ; Atjperate Deos memoresfandi^ atij^ nefan^ 
di. Ubi camenobfervandum, quod prsemiferac; Non n^s autferroLy^ 
hicosfofukre penatcs Ventmmj aut raptas ad liiora 'verterepradas. Q.UO 
spfooflenditur, ejus qui admicti pecic, icerdebereinnoxiume{le,&ex 
quoaccolishcorisnullurn periculum, auc ejusdem probabilis mecuiJ 
creecur. Hinccordace Dido : Kesdura^ ^ regmnovitasmetaliacogunt '^ 
Uoiiris & ktejina ffiji&dc tum^ Sciiiccc conflare prius opoi ccc , holhs i 

anami*^' 



.1 



tnafl^icusquisadreniac; fimulq;quamfaciennipra cladis, aut qusein 

ierram exfcendere vuk manus prx feferac. Necminus, ana conca- 

kofis morbis immunes finc advens. Horuni poftquani nihil obfli- 

eric, uci innoxium accefTum denegare fumma inhumanitas ferec ,• ica 

fthoc concefTo confequeris fueric id quoq'; indulgere, uc liceac cuguri- 

immomenraneum ialicoreponere; quippe quo licus non reddicur 

lecerius, neq,- nollro ad idera juri quidquam decedic. Nam id racio- 

liseft, nequispermanensasdificium in licore excruac cicra conceflio- 

\em fummi imperancis, prasfercimubi idcumahorum incomm.odo 

iac. vid. If o D. deadq. rer. dom. Neq^ fequicur ; quia circa acceilionem 

dlicora &porcusinteraliquasgencesexifluncpacla, ideo ifthoc offi- 

iumjurenacuraUnondeberi. Cum mulca, qusexvircucequapiamj 

-nperfedlam duntaxac oWigacionem parience, debencur, legibus civi-' 

bus,&pa6lis fancirifrequenciflimum fic. Pr^erquamjquodnoflra 

flerdopotiffimumdeeocafuagac, quando quis concrafuam incenci- 

'nempervimmajoremlicoribiis ahenis adpuleric; padla autem,qua5 

iter gencesheieiniri folenc, de concinuo accefTu difponanc. Unde 

tiam pro hocce quidcm modicumaliquod cribucumexigi nihil pra- 

ibec. Iniflo autem cafu camlevealience calamicacis foiacium impu- 
irevelle, valde fordidum fueric. In foedere camen incer Romanos 
|tCarchaginienfesapud'F<?^^/^;^l. ^.ica convencumfuit ; nemvig^nto 
hmam f^manarumveficijultrapulcrumpromontoriMm : extrn quam:fiten>- 
f/iatis aut hoftium vifiuermt comftdfi. Si quis vi deUtusfiuertt^ emendi aut 
\cipendi quidquamyprczter necejjaria reficiendis navibus (^fiacris fiaciendis^ 
h ei ne efio. Intra diem quintum qui navem adplicuermt abeunto. In al- 
|ro foedereica habecur ; InSardinia ^ Afiica nejf. neg&tiator quisquam 
\manorum^ne j^ urhemcondito : neve eoadpeliito^ ntficommeatm accifitendl 
katiayvelndves rejiciendi. Si tempefias detulertt^intra dtes quin^ excedite. 
§. p. Incer oflicia quoq; humanicads refercur peregrinos admit- 
«ire, uc&viacorsscedohofpicioq; comicer excipere. Quaquidem rc 
Dnpaucianciquorumferead ambicionem ufq; fefe jadarunt: ficuci 
Hem judicabant, fandiflimum aliquod neceflicudinis & amiciri^jus 

: hofpicio oriri, Artfloteles magn. meral. 1. 2. c. ii. (^s^ff^oTz&^ryi ^' « v ^o^isv 



ZpS LTBRI in. 

oiQvh^^mQmXiroA^, Ammturum hoj^italis valtdipmd videtuf*. Ne^enim 
nllm ejl^ de qm amhigatur, communisfnts, ut interciijes. De humanitate 
Indorum adverfus percgrinos v\di.Tjiodorm StculmX.i. c.42. Mtantu 
V. H. l.IV.c. I. hanclegemLucanorumrecitat: SifHhnccafamfoiis ve- 
neritperegrinmy voluent^Jub tecium ahcujm dtvcrterci (^ is hommem mn 
jufce^eritj mulcietury ^fxnas luat inkofpitalitatis, Vhtlo Judam de vita 
Mofts, hojpitibm eadem, qu£ju^fltctbt4,ijura deheri tradit. tlt tamen iflhoc 
officij jure naturaU debeatur, requiritur, ut alteri honefla fit, aut ne- 
cefTaria caufa^ quare a damofuo abfit. Tum ut ipfeprobus ilt^ & un- 
de domui noftrae nullum periculum, aut dedecus immineat. PrjB- 
terea, ut pretio hofpirium conducere nequeat. Inde major quon- 
dam iftius humaniratis neceflltas, ubi publica diverforia nondumin 
ufuerantjautviliaviroqjhoneftoindecorahahebantur; quamhodic 
in plerisq,- Europ^partibus, ubi &adufum, & fplendorem ifta pafTim 
inftruda reperiuntur. Enimvero etfi pafllm inhofpitalitatem,Tari- 
quam certum fpecimcnbarbarse inhumanitatis, traduci videas; du- 
bium tamen moveri potefl: circa illos potifllmum, qui curiofitatis 
duntaxatcaufaahenas regiones adeunt, an i/lisipfonaturaU jure ad- 
miflGlo debeatur. SaneSpartanis, ut peregrinos fua civitate arcerenr, 
h^cfufficereratio judicabatur; ne patrijmores illorum converfatio- 
ne corrumperentur, aut evilefcerent. Cui tamen ahqui reponunt; 
nonomniamehora, qua^ apudnos, aut deteriora, qu^ apud exteros 
ufu recepta funt. Siquid mehus apud hos inveniatur, abfurdum fo- 
re, ideo idadfpernari, quod peregrinum flt. Canum efle, etiam vi- 
hflimos Vernarum adulari, aHenos;, utut prseftanriflimos viros, alla- 
trare, Ncfcio quid horridi, & inculti iflis adh^rere^ qui nunquam 
patriis fedibus pedem extulerunt. Sic & apud Li-vium 1. 41. c. 24. de- 
cretum Ach^orum, quofinibusfuisinterdixerant Macedonibus, exje- 
crahtlis^uelut defirtiojuris humamvoc^ituv. Heicigitur certum videtur, \ 
fi noflri cives peregrinantes ab ahqua natione comiter recipiantur, 
paremhumanitatem eidemnos honefte denegare non pofl^e. Sicut 
contra, qui noftros arcent, fuiuca nobisrecipiantur impudenrer po- 
flulant. Verum fl aliqua gensexteros adire non curer, non adparet, I 
quo jure ipfa teneaturadmittere illos^ qui citra neceflariam, ac gra- 
~fS5i vem caufam 



" . CAPUT m. jp7 

remcaufam ad eam accedunt. Sicut etiam nemo credit, qui in jedi- 
bus aut hortis fuisrari quidpiam poffidet, fe ullaobligarioneadquos- 
ns eJLis rpedatores admittendos adftringi ; fed admiffis ifliioc velut 
ndebitum officium imputari moris ^{^, Pra?iertim cum facile aliqua 
fufpicio accedere poiHt, quare nimiseuriofos rerumnoilrarumarbi- 
j:ratores procul habendos judicemus. Inde multis fuam fententiam 
lonadprobat Framifius a Vicfona releB.s.feB.'^. iibi agit de idoneis 
j;itulis, ex quibus Hifpani Indos debellare potuerint; dum primum 
itulum facitnaturalem focietatem & communicationem ; circa quam 
iftiusmodiformatpropofitiones. i. Hifpanos habere jm ^eregrmandi m 
lUai wovinclas^ q- illk degendijjine tamen al^uo msumento harbarorum, 
.uc pffe ah iilis prohiberi, Ubi reponitur, illam naturalem communi- 
;ationem non prohibere,quo minus fuper ufu rerum fuarum aliis 
,:ommunicandodominusfl:atucrequeat, Deindecrudumvalde vi- 
jderi, ita indefinire velle aliis dare jus apud nos peregrinandij & de- 
Tendi,non confid^ratO;, quo numero^autquofineifli veniant ; item 
nnoxietranfeuntes^regionemalienamluflrantes, ad modicum dun- 
::axattempusmorari,anveroperpetuovelut fuo jureapud nosvelinc 
jiegere. Kjusmodi hofpitia qui aliis velit affignare, merito tanquam 
ifperum nimis metatorem repudiandum, 2. Lice7'e Hijpants negociari 
tfudiiloSinecvelhoSiVel iihi a principihm Juis pofje ppohihcrL Heic, qui 
noderatius fibi philofophari videntur,nondum poflunt difpicere ta- 
em negotiandi licentiam;, quam in fubjedlis fuis principes;, ii ufjs reip. 
ioftulaveritjreflringerenequeapt .• mulro niinus talem, qux exteros 
j|Uoq; npbis invitis & relu6iantibus obtrudat. 5. Sic[^^Jint ^pKdbarbaros 
ommunia tam civibm ^uamhojpitihus, non licere harbaris frohibere Hifja- 
ws a communicatidney c^participatione illorum., v.g.Jilicet aljs peregrinis 
Jfodere aurum.^ etiam HiJJanislieere. Qiioloco aUqui confiderandum 
udicant, an tale quid aliis fuerit permiflum tanquam ex debito, an 
/elut ex gratia. Nam circa ea, qu^ nemini perfe(fl:e debeo, liberali 
,ane magisadverfusunum, quam alterum efle mihi hcere. Deinde 
milli, quipoftaccedunt, paremmodefliamfintadhibicuricum prio- 
ibus, qui.citra noftrum incommodum requapiam ufi fuerunt; nec 
:ilium fibi finem, quam iili, habeant propoficum. Si uni vel alteri 

Pp vicino- 



tpB LIBRI ni 

vicinoruiii tneorum concefTerim facukatem quoties ^relit hortum 
iiitrandij&frudusmodicedecerpendi, ubialiuspoftirruperit, qui ar- 
boresconfringerej&inipfohorto, me expuifo, hofpitiurn figere in- 
jftituat, puto ofbium mihi claudere fas erit. Sed fuper hac controver- , 
fia ahj viderint. Plcriscf; tudlTimum videtur dicere ; cuilibet civitati- 
ex ufufuolicere flatuere fuper admiflfione exterorum, qui ex caulis 
necefTariis, aut co*mmiferationem merentibus non accedunt. Nam 
iegatorum admidio ex peculiaribus fundamentis deducitur. Add'. 
ZiegkradGrotA.2, c.2. §.25. Admiflbstamenfemel hofpites & peregri- 
nos fine probabih caufa ejicere inhumanitate & contumelia non Vacat; 
yid. Livm 1. 2, c.^y. 58. Quin & quod probabilis iftos expellendi cau- 
fa fames fit, civitatem urgens, Ambrojim de offic. 1. 3. c. 7. & cum eo Gro^ 
tim d. 1. §. ip. negat. Id quod hadenus admittimus, fi adfint mediai 
quantumvis paulo duriora, ad iffcos fimul cum civibus confervandos, 
liqj iidem nobis quondam utiles fuerint, aut deinceps efle poirint. 
Nam de hifce proprie loquitur Amhrofim. Verum fi peregrinis nuUa 
obhgationeteneamur,neqi iisfbatim, ubianobisfintexpulf!, pereun- 
dumfuerit; nonadparet, quare cives in iilorum gratiam cum an- 
gufliis annon^ conflidari debeant. vid. Smm> AngHfio, 0.42.62 
Bmler,z.di d. L Grotij. 

§. 10. In hanc quoq; ofHciorumcIaflem a GrQtio 1. 2. c 2. §. I^^". 17. 
refertur, conceflioperpetuse habicationis exteris, qui fedibus fuis ex- 
pialfi receptum quserunt. Quibus tamen neceflum fit, imperium in 
illisiocisjamconflitutumagnofcere, atq;itafecomponere, ne fadio- 
nibus, & feditionibus pr^beatur materia. Sicuti & incer pacis leges ab 
^nea h^c dicitur: Soar armd Latinm haheto^ Imfermm [oleme ficer, 
apudFirgi/.M^eid. 12. Enimvero humanitas quideniefl:, paucos quos- 
dam, fedibus Cms non fceleris caufa expulfbs, recipere; pr^fertim fi 
induflriay aut opibuspolleant,nec facranoftra, aut inftituca fint tur- 
baturi. Sicuti eciam multas civitates immenfum crevifTe cernimus, 
quod peregnnos, & exteros lubenter receperint .• aUas contra, quae hos 
averfati funt, ad modicam conditionemredad^s. Sed quod magna 
ahqua mukicudo, armatacumprimis & beUicof^, velut ex debito re- 
cipieadailcjnemocemereafrerueritj cum pr^ferUmyix fieripodic, 

ucve^ 



ijtveteribusincolisabiflis periculum iion immineat. Ergo qnnntura 

heicindulgendumfitjqua^libeccivitasexuiufuoconftituet. Cuianrea 

probe expendendum, an expediatnumeruni incolarura vehementer 

augeri ,- an ca fit agri noflri fcrcilitas, uc commode omnes poflit alerc ; 

an nimis angufle fimushabituri, iftis recepcis ; folers an ignava fit tur- 

ba, qujerecipipedti anita adven« ifti poffinc diftribui ^ locari^uc 

jcivitatinulium ex iis periculum oriatur. Sane ubi &iil:i miferatione 

idignifunt, &:civitatisnoftr^rationesnon repugnaverinr, humanum 

ifueric, in tales bcneficium non nimis onerofum, nec nobis poeniten- 

dumconferre. Alias meritoitatemperaturniifericordia,nemoxnos 

aliisevadamus ipfimiferabiles. Cumporro quicquid a nobis in ta- 

les fuerit coUatum, id^eneficij loco ipfis imputare poflimus: inde 

confequitur, ut non ipfi,qu^ placuerintj fibi rapcre, auc fi quid forte 

vacui loci apud nos jacuerit, velut jure fuo occuparepofIint,fed quas 

j nos ailignaverimus, iis contenti efle debeanc. Add. Bxdcr. add.L Grotij^ 

\ Ad qu^ illuftranda ifth^c exempla facere poilunt. Apud FifgtL 

ii^neid.XI. Latinus Trojanis hanc conditionem offerc: tft 4ntiqum 

AgcrTuJco mihi froximpn amn'h AuruncijRutuB^ colunt^ <^ vomere duros 

.'Bxcrcent collesy at^ horum ajlerrima pajcunt, Hm omnis regio^ ^ celji 

^•^Ugafima montis Cedat amiciti^ Teucrornm, Ubi Serwus ex Catonis ori- 

ginibus annotat, eum agrum habuifle jugera DCC. Sed ne videretur 

de alieno fuifle liberalis, monet, circa verbailla; Anrmci Wuli^fe-' 

runti e fuperioribus fubaudiendum efie mihi. Jilum enim agrum Au- 

iruncos & Rutulos habuifle tanquam fi:ipendiarium, aut ei colendo 

iquafi regi operas dedifife. Idem fa(Sum prolixius memoratur a Bw^ 

\ny(io Halicdm. 1 . i. Tro janos,cum ex certis ominibus cognovifiTent, illam 

fibi fatisdefi:inatam fedcm,fi:afim venianonimpetracanovamurbera 

imoliri ccepifie, acq';non cicra rufi:icorum indignacionem, ferrum, li- 

jgna, inftrumencumq; rufticum abfiulifi"e. Qua re commocum Laci- 

[num in advcnas iftos cum exercitu movifl^e , expoftulancem prius 

icumj^nea.- cur, cumlieuifleceiqusecunq';peciiflec raoderaca, amice 

ialubencibusincolisimpecrare,ca violaco jure gencium, ('nufsPiSajvn^v 

^{«t-axiv^mv civQp&Trzov ^iKouou(nv) curpius quam honeftiuspcr vim fibi ufur- 

ipare maluiflec? Quce jure agnofcens ^neas reprehendi, priora fada 

Pp 2 UE 



300 LmRi m. 

uccondaneiicurrogatj muldsfe officiis id penfaturum pollicetur, fu* 

amqi operam concra holles offert_*. Inde Trojanis Aborigines 

agram dedere; illi hifce in bello contra Rutulos fuppetias culerunt 

Apud Flomm I.3.C.3. Cimbri afenatu Romanopetunc- ut Martimfo^ 

tulfM alt(\uid)jih'iterr£darct^vehtt flipendmm: C£terum'^'ut 'uellet ymanU 

hm at^ armis fukuteretur^. Sed quas daret terras populus^ agrarijs legi- 

hm imra fe dmicaturm? Aliena porro condonari cirra injuriam qui 

poteranc? Tamvalidumaucem populum ulcrorecipere intutumvi- 

debacuriissqueiscammukaeranc, quxcupidicatem egenorumftimu- 

larepoflenr. Apud C^/Tir^w^ dcB.G. I.4. TentSieri & Ulipeces jada- 

banc- vemjfeirtvitosy,, ejedos domo : fijuamgratiam Romam velmt,poJJe 

€.UMtiles ejje amkos : velfihi agros attrihuant^ velfatiantureos tenere ^f^os 

armis pojfedermt.. Quibus reponebat C^far; haut verum ejje^qmfim 

finestuerinonpotuertnt^aliems occHparCyneiJ^ ullos m GalUa uacare agrosy 

qut dan tarrt£ prdfirtim multttudini fine injuria po^int. Etfi alia adhuc 

fubeilec caufa, quare iflos hofpites nimis vicinos fibi nollec C^far. 

A^udTacitum A. XIll. f f. Anfibarij fedis inopesj cum agros infediflenc 

trans Rhenum fitosj ufibus Romanorum fepoiitos, non adeo abfurde 

dicebant:. ,^uot am partem camftjacere) mquam pecora (J^armenta mih' 

tum aliquando tfansmitterentur ? Servarent fiane receptm gregihm inter 

hjominumfiamem : modo ne vafiitatem (^ [olttu dinem malienTp quam amicoi 

fo^ulos, . Sicut c(dum dijs , ita terras generi m ortalium data^ ; ^ti^d^ vacH£, 

easfuhlicas ejfie. Quibus utiq; molliora eraric, refpondenda, quam quas 

cegerebac Avitus, intoierabilem fane fupcrbiam redolentia : />/^^/i?W// 

meliorumimHria, . idOijsyquos tmplorarent , placitum, ut arhitrium penes 

Komanos maneret, quid darent , quid adimerent \ nej.^ aliosjudices quam 

fieipfispaterentur._ Imperator Probus ccntummillia Eafiarnaruminfiob 

Romano c^nflituit:, qui omnes fidem fiervaverunt, Sed cum {jr cx alijsgen- 

tibmpleros£ pariter transtulijfity id efl^.ex GepidiSi Gautun.m,,(^ VandaliSj 

iliiomnesfidemfregerunt, (^ occupatobellis iyrannicis Frobo:>per totmnpene 

orhempedibm (^ navigando vagatijuntj neLparummoleflia, Roman^ glorit 

intukrunt, Flav. Voptfcm tn Probo. Sic 2i^\\^Ammiamm Marceiiinum 1. 31. 

Gochimecu Hunnoriim, defertis fuis fedibus, a Valence pecunt, utcis 

Iflrum in Ihracia fibi locus darecur, pollicici,fe quiece vitturos, & 

daturos 



CAPUT m. 501 

dacuros, fi res flagitaret, auxilia. Mox alij quoq; barbari accertere,idem 
pecentes, queis & ipfis Valens annuic, fperans inde milicem fine magno 
fumcu ledurum. Quod ipfi camen mox exicio vertic : uti prolixius 
d.l. memoracur. 

§. II. Sub ido quoq; ofKciorum gcnere comprehendic Grotim 
d.l.§.lB-l^- quodquisqi debeat akericoncedere, uc ea fibi comparec 
precio, opera, permucacione, aliove concradu licico,qu^ vitam hancce 
commodiore adparacuinftruunt: idq; non impediac vellegelara, vel 
iiilicica aliquaconrpiracione,aucmonopolio. Praecerquam enimquod 
in omnes populos ex CjOmmerciis infignis redundec ucilicas, quippe 
quae veluc parfimoniam celluris, non uhiq; in omnia asque feracis, fup- 
pleiic; inhumanumvaldeefle, cerrigenamvelleinvidere alceri ufuoi 
eorumbonorum, qu« communis omnium parens profudic, ubi per 
,id noflrum jus, quod ad ifta pecuiiaricer qusefivimus, non reddicur de- 
terius. Hinc apud PUtarch. Peride, cum Achenienfes Megarenfibus 
incerdixiiTenc omnibus emporiis & porcubus fuis, idi queruncur id. 
fitnts^Tu noivd ^ln^a, prdter jus gcmimu. Quanquam i/lh^c afler- 
tiomukasadmictatreftricliones. Nam ut cum aliiscommunicemus 
res fupervacuas vitx human^, auc voluptarias, nuilo videmur jurc 
obftringi. Et /Inobisipfis rerum penuria metuatur, reifle nobis fblis 
iflas fervamus. Unde 11 Jofephus perfpexiflet, non fuperefle frumen- 
tum ^gypciis colerand^e fepcem annorum fami:, rede pocuiflec vecare, 
neadexcerosidexporcarecur. Sicuc&apud xA.chenienies capicis poe- 
na fancicum erac, ne quis civis Achenienfls frumencum alio, quam 
iAcIienasdivendendum veherec. Ljcurgm orat.contraLeocratem. Prse- 
terea flnoftris cerris infigne iucrum decedat, aut, indirede licet,ali- 
quodmaiumpoflicindeconciliari; redealiosabscommerciiseju^mp- 
direrum exciudimus, qu;^ abfoiute ad vitarri agendam non funtne- 
ceCTariae. v.g. Cumalicubipulcerrimiequi proveniant, nihil impe- 
dit, quo minus ediclo prohiberi pofldt, ne exportentur, qui ad genus 
faciendumfunt idonei. Ifl:ienimregioni decus atq; emolumentum 
peculiare erat pericurum, fi pafl^im fimiles equi nafcerencur, Ec luxu- 
risB pocius,quaneceflicaci ifli inferviunc. ApudZ./i//^^ l-45.c.f. legatii 
Gailorum pecencibus dacum, ut demrum equomm iis commermm ejfet, 

^ Pp 3 educcn'' 



|02 tlBRI m. 

tducendi^ ex Itdliayfdte^asJiereL Sic i n tit. C. qud res expdrtdri ndndehe^ 
mt, fub capitali poena vecacur, nequis vinumj& oleum, icemq/arma 
omnis generis ad barbaros exporcec. Prioris ratio eraC;, ne illi hifce 
illecebris moci imperium Romanum invaderenc. Sane enirn apud 
tiviur/i\.f.c.^$. Aruns Clulinus, uc in Italiam Gallos allicerec,'^'/^^»* 
itdeos advexiJfe^cviibizuT. Add. Numer. XIII. 14. Judith.X. to. Denicp 
oon prohibecur civicaS;, quominus circa exporcacionem mercium plus 
faveaccivibus, quam exceris; puca,ucmajus ve(51:igal abhis^quamab 
iliis exigatj auc uc iidem habeanc jus w^U-^n^J^ug 3 leu pras exceris ad 
cmendum admiccancur. 

§. 12. Verum uc quis ad alcerius res emendas teneacur, id nullo 
jure conflitui cradic Grotiusd. 1. §. 20. Cum naturalicer cuiq; liberum 
iic, quid adquirere velic, auc non ; ac nemini probabilis querendi cau- 
fa prjebeatur, (i aker rebus ipfius ^quo animo careac. Inde & olim & 
nunc mukisinlocis vecicum deprehendimus,necertumgenus merci- 
umimporcecur;idq; vel quia indedamnumahquod civicacipoflicori- 
rij, veiuc noftrorum hominumindu/lria excicecur, neve opes noftrse 
ad exceros migrenc. P/ato 1. g. de LL. Tfjf^ e^tera^ hujmmodi^ qud dits 
incenduntur,j>eregrina^fint^purpuramjimiliter ^ colores alios » quia re- 
gionenonfroducmtur, emniademj^feregrina^ r/ifi necejjaria fint^ nemo ad^ 
ducat: necrurjus aliquid, quodregionineceJfariumlit> exportet. defar de 
B.Gall, 1. X de NerViis cradic .* Nuilum aditum adeos effe mercatorihus : nihU 
fativMis reliquarum^ rerum ad luxuriam-pertinentiuminferri : quodhis 
rehusrelanguejcere animos^ eorum^remitti virtutem exiflimarent. Jdem 
\. 4. de Suevis : iumentis imfortatts non utuntur. Vinum adfe omnino im- 
jortdfi nonfinunt'^ quodeare ad laborem ferendum remollejcere homines, 
at^ ejfeminariarbitrentur. Inde iine dubio falfum.efl:, quod diipucac 
Tranc. k ViBoria i jure gentium fas ejje cuij^ negotian in alienis frovinciis, 
importandomerces, quihm ihi carent^ ^ exportando aurum dr drgentum^ 
merces^ alias^ quihus illiabundant. Acqui fi ego domeflicis copiis fim 
concentus, quafronce quis alienas miiii invico obtrureric ? Namquod 
alicubiv.g. quilibec pacerfamilias cercam falis menfuram in fingulos 
annos emerecogicur, idoricurex poceflace illa, qu^e principi in cives 
compecic ; & habec ifla emendi neceflficas aliquod inflar tributi. 

Sicuci 



CAPUT IH joj 

Stcucietiamper fummum imperiumcivibusinjungipoteff, ut (i quid 

ukroveIincemere,nonnifi abscerto aliquo emanc. Qualia, ubi ufus 

reip.admjreric,noniniquein civicacibus fanciri pofTunc. Sicuci &hoG 

facfrequencer fubdicis injungicur, ut in cempore frumencum, &alias 

res neceflarias eciam m locis remocis coemanc; quando penuria, im- 

minence pr^ecipue oblidione, mecuicur, auc uceo laxior fic annona. 

Verum ucalceru, in quem mihi non c/l irpperiu,ad merces meas emen- 

, dascogereinfticuam,idveronullaratiod,dmiferlr. Quo jureenim eg0 

! inalcerius, mihi non obnoxij,crumenam>anetimmihiarrogcm o.uta- 

ricacis, uc ipfi prsefcribere fuilineam, quid, & in quae erogarCs 

&unde neceflficati auc volupcari fu^confulere debeac. Neqj libercaf 

alcerius ideo minuitur , quia meo inde lucro aliq uid decedic. Auc ii 

omnino volebam alrcrum commodis meis velificari, mucuis id ofBciis^ 

mereri debebam. Id cameninhumanumfueric, &iniquum,impedir® 

aliquem, quires quibusabundac,apud volencesdiftrahere vulcquo» 

minus neceflaria, quibus carec, inde fibi comparare queat. Add» 5^^ 

\cler,addJ.Gr0tij. 

§. 13 Ejusmodioffiijgenus quoq; habctur, licentiam facere eis- 

teris, vicinis praEferrim, apud nos macrimonia ambiendi, & «oncra- 

hendi, ubi iftisapud fe copiafoeminarum defueric. Puca, fi populus 

j virorumaUundcexpulfusalibiconfederiCsautcoecus virorumnovam 

conderecivicacem velic. Nam fme focmina ^cacem agere repugnaE 
nacura^fakemplerorumqjvirorum; quippe cum coelibacus, ubi vires 

, Gorporisfuncincegr3?,non nifi excellenribus animabus conveniat, & 

I pr^cer nacuram remedia heic adhibere, foedum. Ec res unius dunca- 
xat Eccaris efl, populus virorum. Qua rarione mulri defendere> auE 
fakem excufare volunc rapcum Sabinaruma Romulopacracum. Ecfi 
fupereononuno modo tradaair. 'Dtonyfm Halic. 1.2. aic, Romulum 

jperconnubiavoluiffe vicinarum fibi genrium amiciriam concihare^ 
quselicecabinjuriainciperet, credidiffe tamenex hujusmodi re qua- 
piam, & malo ex principio magnam familiaritatem poffe conflari, 

Ipoflquam fa£lum illud purgatum fueracapud muheres quidem cu- 
pidine & amore ; apud reliquos, fi non contumelise caufa, ^cd neces- 
ficace id fa£lumceflarencur. Ecfi fac pr^poftera hxc fic via amicici- 

aminftir 



|04 ' LIBRMII 

am inftituendi. vid. Tacit. An, I.ff. de Segefle; auBis fnvatim odljs^ 
quod Ayy^i^i^fi^^^^ ^J^ ^^j faSfam rapterdt. genermvijmi immicijoceri ; 
qtui^ aptid e&ncordes vmcula caritatis^ incitamentd irartmi apt^d mfenfes 
erant. Alii pc occafionem beliandi nancifcereLur contra vicinos, rap- 
tas mulieres rcriprere. quod parumprobabile videtun Casteri inopi- 
am mulierum, adeoq; neccflitatem pr^cexunc. Prius tamen legatos 
circummiflos, quirogarent,negravarerL£urhominescum hominibus 
fangvinem & genus mifcere. Qui poftquam non fine verborum 
contumelia rejedi fuerint, vim dolo miftam fuifTe adhibitam, Ec 
erac eo fecuio mos rapiendi virgines non infreqoens, o^utm Dionyfini; 
ideo VOCat eTKyiviKov ^ii^ .xpxcciov 73 £S-(^, ^ t^otivv avfL7m.)>'zct)V KaB' «C- 
mJvdTi^ovJaj ydpLpimlg 'yvviLj^h cJ^^pctvs^TDv : Gr^cum(jrantiquummorem,(ir \ 
modumju^endi .connuhio muUeres Jplendidipmum. Add. Judtc.Zi.Y ,22. 
Etfirariffimeaccidat, ut non inveniantur, qu^ viris, non plane eru- 
befcendis &abominandis, ultro jungi velini:. Tales igitur amicicram 
noilram hoc modo fimul qu^fituros repudiare, afperum nimis fuerit^ 
Ouanquamenim obnegataminuxoremfoeminamcaufabello perfe 
non prsebeacur; idemtamen fit, ubi repuh^ addita fuerit contume- 
lia. Sicut Rhegini virginem nuptum pecenci Dionyfio refponde- 
runt .• fi nulUm prater li^orisfiliam ipfi concejjuros. vid. Diodorm Siculm 
l.XIV.c.IoB. Ft Straho \.6. Simile exemplum extat apadM. Paulum 
ycmtum 1. 1. c. f 2. Noftras aurem foeminas pro imperio adigere velle, 
iic talibus nubant, quiin fe nihil habeant, quod amorem conciliare 
poflicjnhumanum videtur; mulcoq, magis, fi difpar quoq; condicio 
accelTeric. Conf Bceckr. ad d l Grotii §. 21. Qlix a Canulejo jadancur - 
apud Livium 1. 4. c„ 3. Connuhiumfetimu^y quodfimtimis exterms^ darifo- 
let : ^ ut hominum numerofimm ; ad prsefentem qu^flionem non per- 
tinent. Nam hautquidquam inopia mulierum plebejos tunc pre- 
mebac, fed iidem,ucpacriciis exaequarentur, quserebant. Decstero 
rnubere foeminarumi provencu per vim , bellumq; ad nupciasgraflari 
fupervacuum eft. Invenies alium, ii te hic faftidic, Alexin. Leges ci- 
viles, quse connubia cum exteris;, auc incer diverfi ordinis homines 
prohibent,praefupponunt, cuiq;copiam efledignam fe conditionem 
inveniendii & racionibus hifcf^ fere nicuncur, ucvclcerrarumfplen- 

dor 



CAPUT III lo^ 

dor familiarum confer vctur, Vel noflrates foemina* facilios maritos in- 
veniant, vel ne opes, aut affedus noilrorum inalias civitates per con- 
nubia transferantur. 

§. 14. Deniq; Grotim d. 1. §. 22. additjjus omnibus commune, 
adeoq; & obligarionem ad aliquid omnibus prseftandum , oriri ex 
fuppofitione; fi nimirum quid promifcue omnibusexternis indulgea- 
tur, Tunc enim fi unusexcludatur, ei fieriinjuriam. Cujus rei caufa 
hsec videtur, quodcuracontumeliafitconjundlum, fiquiscitrapecu- 
liarem caufam aliquem velit excludere abs re, quje omnibus promi- 
fcuepat^t; quippecumhicvelutreliquisinsequalishabeatur. Unde 
concluditille; fiexternisahcubi venari, pifcari, aucupari> margaritas 
legere, fiexteftamento capere, fires vendere, 11 etiam «txtra penuri- 
am foeminarum conjugia contrahere concedatur, uni id populo ne- 
garinonpo(re,nifidelidumanteceirerit. Verum i/lh^c afrertioaded 
liquidanonvidetur. Ejusmodi quippe concefTionem fadam opor- 
tuitvelexprefl^e, veltacite. FxprefTeconceditur quid alteri vel pre- 
cario,velpermodumpacli,autpromifrionis perfed^. Utquisomni- 
bus & fingulis gentibus, notis ^que ac ignotis, fine fine & modo ad 
adum aliquem jure naturaliindebitum, circa remfuam exercendum, 
jusperfedumcontulerit; cafusnunquam credo datus fuit, nec dabi- 
tur. Saltem enim noffe quis volet, cui, & quantum det. Qjiod fi quis 
omnibus fibi notis ac amicis hadenus quid conceflerit flve per modum 
pa6li, five precario ; idem fi quis ignotus fuo jure pr^tendere velit, im- 
probitatis & impudenti^ notam non efTugiet. Qu^ autem tacite dun- 
taxat, & per diflimulationem concedimus, regulariter precarii natu- 
ram habere judicantur. Qu^ mutatis noflris rationibus, aut proptef 
■ irnodefliam utentium re£le pofTunt revocari. Add. Bcecler. ad. d. l. Groiij, 
\ §. If. C^terumfatvulgarisefl: humanitas, cujusintcrmidio foe- 
.damanimi malignitatem, & abje£lioneminvolvit. Sublimior adhuc 
& fplendidior ejusgradus eft,fiquis cx fingulari benevolentia gratis 
quidih alterum conferatj impenfa autoperalaboriofaconflans, quo 
; ipfius neceilitatibus fubveniatur, aut indgnis qua-piam utilitas eidemr 
1 concilietur. Atq'; talia ««7 ^i°x^^ bcneficia vocantur; quorum di- 
'■ fpenfationem ac modum fere conditio dantis, atq; accipientis rem- 

Q.q perac 



50^ LrBRI III. 

ptsrat Ex quibus fummalaudem adquirendi mortalibus materia pa- 

cet, fi magnitudo animi ac prudetitia riteeadem moderata fuerit. Nam 

ambitiO) d^ jalimtia^ d^ quidvis fotim quam libeyalitas exiflimanda cft^ 

euifationonconjlat. Plmimpanegyt*. Superbeneficiisporrodandis,aut di- 

rigendis fapientes paflim prsecepta inculeant. Ctcero Ofjic. i. Beneficen- 

tiai q^^ nihilefl natura humAn^ accommodatim, muita^ hahet cautiones^ 

Vidc^dum eji emmprimumf ne obfit henignitasy (^ iis ipfis^ qmhm henigm 

njidetur fieri y d^ cxteris: deinde^y ne major henigmtas fit^ quam facaltas : 

tum utprodignitate cuif^ trihuatur. Et quidem ance omnia bene dc 

'nobismeritis : tumutquisqjrioftrseopismaximeindiget. Sed&gra- 

dus conjundlionis inter homines obfer vandi. Ubi lacillime patec com- 

. rnuaisomniumhominumfocietas; i^2if'Mfwrefl ejmdemgentisj nati- 

onis 3 TmgU£. mterim efi ^ ejusdemejfecivitatis. Arciior col.ttgatiofdcietati& 

propinquorum. Ubi p*imafocietas in ipfi efl conjugio ■: proxima in liberis.^fc'. 

qimnturfratrumconjunciioner: pofi confibrinorumj fobrinorumif^ : tum cou- 

nubia ,. ^ affnitates. Vr&fiantifi^midautem^j^firmfiimaficieta^^. cum^ honv 

'vrriy moribus fimilesyfint familiaritate conjuncii. Videndum etiam efi^ cj^m^ 

miJLmaxime necefje fit 3 ^quidquisj^nobfium vel fine nohis aut pofiit confi- 

qui> ai^ut nonpof^it. Ita non itdem erunt necefsitudtnumgradmi qui ^ tem- 

porum : fii^t£, officiaj qua aiifs z^agis quam alifs deheantur i ut vicmum citiu^ 

adfuverisin frugthm perctpiendis, quavn aut fi':dtrem aut familiarem^at in- 

judicto propinquum potim^ C^ amicum^ qua?n vicinum defenderis. Senecs: 

libros de heneficijs excerpere heic longum foret. Notabile eft, quod d^- 

Py thagoreis tradic Piutarchm fympofi L 8. c. 7. eos fociis pr^cepiUe,. 

^ri^ivoQ dspcu^&lv I2cip'^ , avvsTnLS-ivccj jj f(g^ avvsTn^opli^^i'^. ne qptem anere 

leventyfiedmtollendo ^ fuheundojtivent. ratio additurj ^q yLrih>f^c^v %QKn'i 

fjLrj^s ()a,^r/^v 'hmhx'^l^^^^i- fcilicetomne otitmh omnemfignttkjyieopYohiben" 

tts. Quanquam pocior ratio fit , qu^ extat 2., Carimh. VIII. 11. 

^-xfivcL cithjiir, (JLn^nc^i vfiiv '^ &\i\l/ig, «/^' s^ mT^(^. Non ut altts remip&> 

iwhtsautem afflic^iofit^fidexdqualitate^^z. Add. A^hrofim officAd.C^O^. 

& ex eo Gratiani^yS dafi^^S^ c. 14. feqq^ & cauf^ i. qut^fi. %• c. cT., 7» . 

§. l<5"o Beneficenti^exadverrumrcfpondet gracus animus^quo 
iis, qui ben^ficium accepic, oftendit, id fibi acceptum fuifie, danciq; ob 
cam caufamfayec, &occa^fioneraqucent par^a reponeadi^ quancum 

CjUS 



CAPOTIIL' J07 

ejus fierrpoiTit. Kam id hantquidqiiani j^ecefTarium efl, ut pra?circ 
cantumreddaimus, quantifuit;, quoddatumefl:; fedfaEpe ftudium & 
conatus obligationem explent. Modo tamen nihii fit, quod ei, qui 
beneficiu Ctfe dedifle prjetendit, rede opponi po(i\t.v.Ph^drm l. l.fab.z-^, 
C^terumquomagisaddevinciendosanimos hominum apta funt be- 
neficiai eo acriusadgratiam referendam nos incumbcrc fubigit jus 
naturse. Saltemne eum, quifiducianoflri nobis priorbenefecit, ob 
earnremdeterioreefle condjtione patiamurj neve beneficium acci- 
piamus,nilianimonitend!jnedantem. meritodatipoeniteac. Nam fi 
ob certam cauiam aHcui pecuHariter nohmus obhgari, hcebat obla- 
cumbenefidum repudiare. Etfaneabsq; neceflitate gratisereferendsc 
fiforet, contrarationemfecerir, fl quis fuatemere jadaverit, & quod 
periturum profpicit beneficium prior contulerir. Quo modo omnis 
toUerecur inter homines beneficentia & fiducia, unaq.omnisbene- 
Volentia : neq,- eflet inter eos quidquam gratuit^ opis, nec ullum grati^ 
conciHandaeinitium. Coni.Hohhefde Cinje c^.^^- Arifiot.NicA. IX. c. 2. 
JTctf a^' ioi£^>«OTc£^ dvrDLTmooTiov cij^ c^TO7^Ay fioi'/i\ov, ^^a^<^ov sTai^ic* ngji 
ucrTTsp ^ctve^ov , a> 6(p&iX{ )^ooriov (/.oiy^ov, t^sjuipM ^otbov. KaS-cAiifjS/u 75 6^^«- 
Arifict 'haw^oTsov, setv '^ xs^s^rdvrj ri oocng ra^ y,c(A^i ^ tw diay/it^ci)^ ®^'f rv.vj 
''^KAirsov. Benejicla retnUitnaa ut phirimum magisjunt.^ (judm (odali injer- 
viendum : ^ficut mutumn) cm debet quispUm^ rejiituendum magis^ quam 
fodali dandum. In univerfium dehitum eft reddendum : fiedfii datio honejla- 
teaut necefiiitate fiupercxcedat^ ad h£c ejl declinandum. Cicero Off. i. Nul- 
lum officttm refierenda gratia magis necefijarium cft. .^odfii ea , qu£ acce- 
feris utenda majoremenfiura, fii modo fofts,juhet red^ere Hejiodm : quid- 
nam henefcio frovocati Jacerc dehemmf An non imitariagrosfiertiles, qui 
multo flus afferunt^quam acceferunt? 'Btenimfiiineos, quos Jferamm nohis 
frofuturoSi non duhitamm officia confierre : quales in eos^^eJJe dehemWi qui 
^amprofiuerunt ? Nam cum duogenera lihtralitatis fint^ unum dandi henejicij^ 
alterumreddendi: demm, ncc ne, m nojlra fotejiate ejl : non reddere hono 
i'iro non licet ^fii modo idfiacerefofisitfiine injuria. Ubi obfervandum a C/- 
"^cerone ad Hberahtatem referri grati^ relationem , quod neq; ha?c ita 
cercislegibusfitadftrida^ iiti juflitia, quas pra^cife jubetreflituere,qua: 
ex contradu debencur. Add. Ambrofim ofij. 1. 1. c. 31. Quanquam autem 

Qg 2 nec 



3oa LIBRI m. 

nec beneficium dare prorfus extraobligationemfit; longe tamenla- 
xiorem habec licentiam beneficentia, qnam gratus animus ; qui omni- 
nolaborare debet, ut benefaiflori fefuo adprobet. Etfi fsepe contin- 
gat, ut beneficimagisament eos, quibusbenefecerunt, quamhi illos. 
Cujus rei caufas in.veftigat: Afiftoteus Nicam.. IX. 7. 

§: 17, Porro iicet in'animo ingraro per fe nuUa fit in juria, quippc 
Gum non violeturjusaliquod propriedidum: foedius tamen,&ma- 
gis odiofum ac deceftabilehabetur nomen ingraci, quam injufti : quod 
cenfeacur animi valdeabjedi & deg^neriSjTeipfum indignum decla- 
rare eo judicio, quod alter de ipfius probitate tulit, ac ne beneficiis qui- 
dem moveri po(Ie ad concipiendum humanitacis fenfum; Gregor. Na- 
zinnzenm. Ov ')bT^j^t^irovGSTc.S7roi7](TE^f/.s^v, Ti^' av ^^a^sv a,?)Ko tz^v ■);mv'mv 
^TBTE ; ^^Hememmbemgmta^exferohHmammredderemftpotuit, quidali- 
nd. hunc ex omnibtu rebm. unquam emendaverit f. hucianm in antholog,. 
(pcttJAd^ccvrip^TriS-^^si^TeTfiifjLev^* fig h dTmmtg Av]?\.uvTug ^it^fitg/iTaf , «V xi- 
vov s^sxsa^* Vir nequam vas eft fertufumi gratia in illum Uo x effufaferity 
fufafimulJHerit.. Eleganter quoq; Carthejimdepafsion. artic. Ip^. . Ingra- 
titudo vitiumeji hominum brutorum (^jlolidefuperhorumi quiputant omnia 
fihi deberi iautfiupidorumj.qul nullamfaciunt reflexionem animl adbenefaiay 
qu^ accifmnty. aut imbecilliorum ^ abjeBorumy qui uhi fentiunt iniirmtta- 
te?n cjr egeflatemfiamj demijfequjirunt auxiliumaliorum^ quodubifunt con- 
fecuti.y eos odioprofequmtury quia defiitutt volunt atefaria referendi^ mitje 
idpojjsdefperantesy^fibifingentesomnes omnino fecumvenales ^ merce- 
nartos effe\ nihU£ boni Jie ri ntfi cum remunerationis [pey eos fe decepijje arhi' 
trantur.. Enimvero an in foro civiU adlioingrati fitdanda , eruditt 
difputant., Negat \di Senccade benef 1. 3. c. (S^.y^^f hifce potilTuiium 
rationibus ,• quod pars optima beneficii pereat, fi adio, ficut.certse pe- 
cuni^;, aut ex condud:o, &locacodetur; jam enimcredicumefleinci- 
pere. Et cum res honefbiffima fic referre graciam, dbfmere effe hone- 
flam, fi fic necefiaria. Deniq; uni huic legi vix omiiia fora fufFeclura. 
Themifttmorat. '^,omptji\Log.voy!.'§t-' (cujus.meminic X-?;^^/te Cyrof^dA.V) 

^iKcig 6ig7r?plj]sjiif d^ci^qi''/^-^ sTipciAi^cisiMTnieifMTi^Zm ocff. _^'^ (J>rio64g M- 
Ad(^Gi V3iu.!^yh)-nx,ujzi7np durfjg f/,i(r5a%pi.sv dykriKag-i 8 oiKOiov^Q.ijj a^i^ccKpuT^ 
T8(n TO sx^og,. PerfiUs legibus ingrati ammiconjiltutapoena efl, qucd. ubtcunj^ 



^ CAPUTIII. 30 j> 

(ity maximeedlum 4t§^mmmtUmmgeneret. uhi ve^onuUakxefi^ qudid 
vmUt, ihiexeodemvitiomHtmfefeodio fv^ofeqmmturinechtigant tamen^ 
fedoccultas Cimultatesexercent. Add. }\,Antonmm\. IX. §. 42. circafinem. 
Sc ValeriHs Maximm L 2. c d*. §. (5^. 7- & 1- f. c. 3. §. 3. />^/<fr externa. Qui^ 
bus nonpaucaabaliisreponunmr. vid. BoecleH differtatio^ qusc infcri-= 
bicur/^i.^/<? ingrati. Nobis hoc loco id tantrum monendum videtur , 
non ftatim dari a(flionem, aucinftar a^tionis in foro veluc juris nacu- 
rs/quiaa£lusaliquis leginacuralirepugnat. Equidem ingracos poen^ 
poft morcem^ manent, per fentenciam divini tribunalis infligend^. Me- 
rito quoq;iidem exofi&deteftabilesreliquishominibusfunt, &indi- 
gni quibus deinceps benigne quid fiat. Sed quareob iimplicem ingra- 
citudinem, (quandoquis acceptorum beneficiorum oblivifcitur, auc 
occafione data referre graciam negligic,) neq; belloquis peci, neq; in 
foro civili adione pulfari queac, racio in aprico eft. Nam ea ipfa dc 
caufa beneficium alceri dedi, i. e. ejus quod dedi refufionem mihi /lipu- 
lacusnonfum,uc&alceri forec occafio oftendendi, fehoneiliamore, 
non exmecucoadionisgraciamreEuHfle : ucq; ipfe non fpe lucri, {z^ 
ftudio humanicacis exercendi^ videar erogaffe, de quo recipiendo mi- 
hicaveri noluerim. Aft ubi quis exercec ingracicudinem mixcam^ 
feu quando non folum graciam non referc, fed & pro illa injurias & 
malefadlareponicj ibi caufabelli>&adio proprieexinjuria daca ori- 
tur; adjundus aucem ingracus animus foediilimam ejusdem labem 
argueas,efficic, uc&eo ciciusinjuriasexfecuciofufcipiacur, &eoacriori 
pocnacafbigecur is, cujuspravicas ne beneficio quidem deHniri pocu- 
ic. Csecerum quacenus per fubfequentem injuriam nece/Iitas rcferen- 
di beneficij coUacur, docec J*^;^^ r^ de henefcijs 1. VI. c. 4. f . & epjlola ^i, 

CAPUT m 

DE SERVANDA FIDE, 

ubi etiam de divifionibus obligationum. 

l.NonpoJfHmnon m focietAts hnmHnapa- /.. Obligatio natnralis & civilis,^ 



Ua exiflere 
2SPiiEiafervmdafHnt, 
2 



6 J^/c mnmc^ e^icacia .<* 

7; Obitgatio perpetm & tmfQr(tri4: 



. Ohltgntiones fmtvdeongmitA vel ad S^Obligatio non mmm» 

vmitia» {mm. \ ^.OhligmoferfeUeammferfitit muiual 

^-^OUigAtiQm congenitinrf^ttgnat atheif\ QjJJ Qua6' 




LIBUI m. 

t!;^ ha(fleni]s expofita funt officia, ex Communi illa cognario- 
)ne, quamnaturainteromneshoiTiinescGnflicuic, invicemde- 
bencurjhcetnullusinteripfos a£lus anteceflerit. Enimvero rolo 
ifthocam.bitucircumfcribereoiTicia, qu^e inter homines mu- 
tuo funt exercenda, parum ert. Nam neq; quibusvis ea eft ingenii 
bonitasj ut omnia, quibus aJiis prodelTe queunt, ex fola humanitate 
&caritat€Velintpr^fl:are,cicraexploratamrpem paria recipiendi. Fc 
frequenter iila, qu^ abaliis innosprofi$:ircipoirunt,ejusmodirunt,uc 
gratis eadem nobis exhiberi faiva fronte poftulare nequeam us. Sa;- 
pe quoq; noftram perfonam auc fortunajii noH decet, alteri taie bene- 
ficium debere. Adeoq j ut plurimum alter dare non pocefl, fjepe nos 
acciperenolumus, nifi alter paria a nobis recipiat. Non raro deniq'; 
alios latet, qua ratione commodis noftris infervire queant. Igituruc 
mutuainterhomines officia, qui frudusefi: focialitatis,eocrebrius,& 
adcertasvelucregulas exerceantur, necdrum fuit, homines ipfos in- 
rer (e convenire fiiperejusmodirebus invicem prseftandis, qu^ exfo- 
la humanitatis lcge femper certo fibi polliceri quis non poterat. Adeoq'; 
in anteceflum determinandum fuit, quid alteri quis praeflare^ quidq'; 
ab eodem icerum expecflare, fuoq; jure exigere deberet. Ex quibusin- 
reUigitur, quomodo officia humanitatis feu caritatis differantabillis, 
qu^ ex jure proprie dido exiguntur, qua^q',- adeo juflitia ftridle dida 
dirigit. Ifl:a quippe non ex padis expreffis aut implicitis debentur, 
fed ex folaobligatione peripfamnaturam quibusvishominibusinjun- 
£la. Sed qu^ alteri ex padis & conventionibus debeo, illa ideo debeo, 
quia novum fibi jusifleadverfus mc ex propriomeo confenfu quaefi- 
vit. Accedic, quodin conventionibus cum altero quicquid egi,noii 
cam prppteraiterum,quaraproptermeumcommodum feci; cumin 
ofliciishumanitatiscontrariumaccidat. Nam licet horum exerciti- 
um in genere fit neceflarium, ut homines commode inter fe degerc 
polTint^adeoq; inejusquoq'; commodumredundet, quiiflaexercue- 
rit, dum paria ab ahis fibi potefi: poUiceri; heic & nunc tamen quis 
humanitatera exercet non propter feipfum, fed in gratiam illius, qui 
beneficium accipit, Nam quoties privatum commodum exbenefi- 
cio qu^rieur^ iliicoidnomen & indolsm fuamamictic. Sic igitur lex 

huma- 



CAPUT ly. Sif 

humanitads five caritads, &padahominuniinterreof^cia, & prjBfta- 
donesmutuo veluc fupplenc , dura qua^ ex caricace nonfolenc, aur 
pofTunc proficifci, perpadaprocurancur; ubihseclocumnon habue- 
runc^ caricas fubit. Ecii aucem , qua^ & quaha padta a finguHs homi- 
nibusineantur, incujusviseflaFbicrio; utramenaliquainter homines 
exiftanc, ingenere & indefinice jus nacur^ hadenus pr^cepir, quatenus 
fine ilUs focialitas, & pax incer homines fervari nequic. ijkrates ad- 
'verfa^ CMlimachum i hifoederibus & padis tama vis eji, ut flera^ res 
tum Gfdcorum, tum barharorum expa^fis ^ conventis tranfigantur^ Hts 
mmfieti convenimm, CT comynercia agttamw. Per h<&c inter nos contra- 
hiynm : per hdccmn privat^ts inimicitia^ , tum communia bella dep&ntmtts, 
Uocuno, tanquam communi bono, homtnes omnes uti non defifiimm. 

§. 2. Siqua^aucemincerhominesineuncurpada, illa fandeob- 

fervanda efle, fociabiHs nacura hominis requiric. Cicra hoc enim (i 

elTec, plurima pars udiitacis perirec, qu^ humanogeneri ex commu- 

nicads invicem ofJiciis enafcicur, Aytfioteies Rhetor.l.i. c.lf. dyivpcdv 

<yiyjo/xsva)V avv&fjzaii)^- ctvoupeiroj ri wi^g d'Ai^A8g j^&iaTwv dv^pco7rs,)V, Sublatis 

facits tollitur interfie ufi^ hominum. Cicero off'. II. Jujiiti^ tanta vis efi^ ut., 

nectiii quidem^ quimaleficio ^ficelerefaJcMnturifofintfineullafarticulajU" 

ftitia vfvere. Id quod exemplo latronum & pirararum decJarat-.. 

Niquoq; promifla fervandineceiTicasforec, haucquidquamhcerecra- 

tiones fuas firmicer aUorum hominum fubfidiis fuperftruere. Quin & 

ex decepca fide juftiiFim^ querelarum, belhq^i caufa^ pullulare func 

idonese. Nam ubi ego ex pado aHquid prae/licerim, altero fidem fal- 

ience, mea mihi res aut opera fruilra periic. Sin vero nihil adhuc prse- 

iTtiti, racionestamen, 6c dcflinara mea curbari moleflumeftj cuni 

aUo modo rebus meis potuiflem confulere, nifi ifle mihi {^^^ obtuliflec. 

iFxindignumeflludibriohaberi, quiaalrerumcordacumacbonum vi- 

Jpumcrcdidi.IgicurreligiofiiTimum jurisnacuralispr^ceptum, & quod 

Wniverfx humanj^ vita; decus, modumj acq; rarionem cemperac, ha- 

becur: Ut quiltbet fidem datamfirvet, feu promifla atq; pada exple- 

^ar. Addancur, qu^ Dionyfius Halicarn. 1.2. deFide a Numa incer Nu- 

' biinaconfecracacradit-.. 

S- 3. Cjeccrum cura per pada, exprcffa pr^ferdm, obligario 

; nobis3 



'^t LIBRI Ilt ^ 

nobis accedat, qu« alias per ipfam naturam, fakem itadefinite, hon 

aderat; conveniens videtur, hoc loco praecipuas obligationum di- 

flindioncs ev olvere. E ft igitur obligatio alia connata^ alia ad^ventitid, 

(AmanoinEpicfetol.^. c. 2. dicuntur c^saig (^vcnn^ h^ km^sTVh affe6iiones 

naturalcs^ accerfttdi.) Illaeft, qua^ omnibus hominibus eo ipfo, quod 

pr^dita ratione animaHa funt, inh^ret ; feu qu^ ipfam naturam rati- 

cnalem, ut talem, comitatur. Ftfi cum omnes homines, ex aUorum 

con)undionegenerati^infantesnafcantur, ad rite c*xercendam ratio- 

nem adhuc inhabiles, eaobHgatiotantifperinrra adtum primum deli- 

tefcat; plene fefe cxferens, & ad contrahendum reatum hominesrcd^ 

dens idoneos, quam primum per «catem ejus vim intelHgere coepe- 

rint, Ex eotemporeefFedus illafuos producir, fi velmaximeper fo- 

cordiamhomoeandem rite expendere neglexerit. Unde etiamigno- 

rantiajuris naturalisneminemadultje aetatis excufat, aut fi dicat, fibi 

nunquam in mentem venifle cogitarc, an de ea re jure naturah fit 

difpofitum . Adventiti<£ ohligationes [unt^ qu« hominibus ex ahtegreiro 

fado humano arceffuntur^ non citra ipforum confenfum expreffum 

autpraefumtum, 

§. 4. Inter congenitas obligationes prsecipua efV, quse incumbit 

omnibus hominibus advcrfus Deum, univerfi hujus fummum arbi- 

erum ; cu jus vi tenemur ipfum vencrari, ejusq; imperio & lcgibus ob- 

cemperare. Quam obligationem fi quis in univerfum abruperit, 

atheifmi flagitio ^t^^ aHigat. Quod fit, fi quis vel ipfum Deum exi- 

ftere neget, vel ab eo res liumanas curari abnuat. Nam quoad effe- 

£lum moralem h^c duo sequipollent, & per utrumq; omnis reiigio 

tolliturj & inter ludibria fenandas rudi plebecul^ rejicitur. Ambro- 

jlm Off, 1. 1. c. l(S, NihiUJi^ quod magisproficiafad vitam honeflam, quam Ht 

credamm^eum iudicem futurum^quem (^occulta non fallant 3 (jr indecofA 

offendant^^honejia dele&-ent. Add.La^antimdefraDci. c.S- Indeme- 

rito rejiciendus eft Hobbefms de Cive c. 14. §. ip. c. if . §. 2. qui atheifrnum 

inter peccata imprudentias feu ignoranri^ refert, veluci ispeccatum 

proprie nonforet, fcd error duntaxat,& ftultitia^qu^ jurepuniri nc- 

queat. Argumehto utitur, quod athem nunquam voluntatem [uam 'Oei 

voluntatijubjeceritj ut quem ne ejje quidem opmatmfuerit, Summum autem 

imfcrium 



CAPUT W, Si; 

impefiHm nemmem m n&s hahere, qn&d non fit ei nepTd confenfu delatum. 

iideo,^ cttm athem nunquam fub rcgno Veifuerit , legibm quo^ ejus regni 

ipfufn non ohligari. Enimvero falfiffimum e/l, omiie imperium confli- 

cui confenfu eorum , quibus imperatur. Id enim vcrum duntaxar eft 

de imperio hurnano; ubi non extinguicur faculras noflra refiftendi 

alceri,naturaliternobis^quali, nifi nofrro confcnfu, &pado. At quis 

dixerit, Deononeflejusimperandifuaecreacurse, nifiilla ukroinipfius 

imperium confenferit f Pr^fercim cum Iffe c. if . §. f . jus Dei regnandi, 

$cpuniendi in regno naturali apocenciairrefifiibilideducat. Acheos 

aucem pocenti^ Dei refiftere pofle nemo crediderit. Undc & athei 

haucquidquam proprie loquendo hoflesDeifunc, fprouc Hohhes ho- 

ftes definic, qui necf; communi imperanti, neq; alter alceri fubjicion- 

mr,) fedrebellesfubdici,quiq;adeo crimine laefa? majeflatis divinse f€ 

pbflrinxerunt; quod & iffe diferce cradicc.XV. §. i^. SkvtjuxtSiEundem 

crimenlasfasmajefladshumana^efl:, fi quisinunivcrfum dido,fadove 

declaret, fibi non efie amplius voluncatem, ei homini vel concilio, cui 

commifrumefl: fummum civicacis imperium, obediendi;feu ubi quis 

fimul & f emei vinculum obfequii civilis abruperit. Uc non adeo ob- 

fcurum fit, ad quodnam peccaci genus referendus fic acheifmus. Scd 

5cfalfumefl,atheosnonalit€rpuniripofIe, quamjure belli: quemad- 

modum concra Gigances S-so^dxng divos fefe inpr^lium accinxiffe fa- 

bulancur poecas. Verum quae in bello infliguncur hoflibus mala, poe- 

nas proprie didas non effe^ alibi oftendemus. Neq',- flatim jure belti 

Licicur^quifubdicosrefradarios armis in ordinem redigit. Nam &:hoc 

ipfumfubjureimperiiconcinetur, ad julla capefTenda per violentiam 

poffeadigereeos, quiulcroobfequidecredanc. Nec cxcuiktHohheJi- 

um^ (\\xod.'mPfilmo XIV. achei, quii^ corde fao dicuntj noneftDem, inpfi- 

fwf^xvocancur. Quafi vero phrafi Sacra^ Scriptura^ ilii fblummodo 

fl:ulcidicancur,quiinerroreverfancur,- ac nonilH quoq;, quiexmali- 

jtia peccanc. Auc quafi non maxima fic illa flulcicia, per maHciam fibi 

gravifflmampoenamproexigua aut nulla voluptace arceflere. Deindc 

non ica diificile efl, nacurali rationeDeum inveftigare, quemadmo- 

dum eft in venire proporciooem fphserze ad cylindrum ; quo exemplo 

fytitur Hohheftm, Equidem fortafle -artificiofam & philofophicam dc 

Rr Dei 



j'4 LIBRI m. 

Dei exiflenria demonft rationem ertiere aut caperenon cu jiisvis idiota;- 
fuerit. Nontamenideo cuipiam impune deDEo dubitare, auteundem 
abnegarelicebit. Cumenim univerfum genushumanuminperpetua 
veluc poflenrioneiftiusperruarionis fuerici neceiTum eratvfi quisean- 
dem oppugnare velit, ucnonfolum omnia argumenca, quibus DeiJs 
efle probatur, folidedeftruat, fed& plaufibiiioresrationes pro ailerti- 
one fua proferat. Simulq; cum generis humani falutem ea perfuafione 
contineri hadenus creditum fic, oftendendum ipfi prsecerea eft; gene- 
rihi^manoperacheifmum melius confuli, quamrecencoculcuNumir 
ms. Cluodcumimpoffibile planefit, noninDeum duntaxac, fedSc in 
univerfumhumanumgenusachei dehnquerefuntcenfendi. Eoq; mi. 
nus venia profequendi funt, quod illi deraum confenfum omnium 
populorum ac fecuiorum oppugnacum eant, qui eximiam quandam' 
in^eniiperfpicaciampr^ c^cerisfibiarrogant. Underunatheifmum^ 
prolapfifuerint, inerrorequidem,eoq',exitiabili verfantur; fedquera 
non per imprudcntiam aut fimplicitacem ^ verum ex peturanti fapi- 
enCi^ perfuafione contraxerunc. Addatur eciam Fkto'de LL. J. IX., 
fbfimm\ ubiatheorum genera diftinguic, &quibuspoenis coercendr 
fint, tradic. Cseterum ex hacce oWigacione , qua omnes homines te- 
nentur ad obfequium Deo pra^ftandum, eciam promanat obhgacia' 
Gmnium hominumadverfus quoslibcchomines,qua rales, per quam; 
aeere vitam focialem invicem cenentur. Qu^ quomodo cognofca-^ 
saJr, alibifuicoflenfum, 

§. ^. Celebriseftquoq;diviilo obligationis m nftturalem^cm^- 
tem^ fed quxa variis varieaccipicur. ]uxt2iGrotmm I.x c.r^. §. <r.obli- 
gatio nacuralis quandoq; dicicur de eo, quod fienquidem per nacu- 
ram liGneitume/l, quanquamnon verefit debitum. Cujus rci exem- 
plum adferc : legata integra fme detradlioneFalcidi^ pra^flare, vicem 
beneficio rependere, fol vere debitum, quo quisinpc^namcredicoris 
cracliberatus, feu cujuscxaflioni opponerequispocerac SCcum Macc- 
donianum. (cui SCco iimilis erat lex apud Lucanos.- sdi/ n^ dmt)T<i) 
^txvsiouc "^i^^ tK&yx^yi ■> ^dssTctj cwTi/. Si quis luxuriofo nmttdMm dedijje con~ 
vicimf$ient»mutuo ifiomultattir, tefte NicolaaDamafcem demonbtu gert- 
iufn.j Qu^.ubiukro foiucafuntsCeflaccondidlio indebiti, Inccrdum 

natu- 



CAPUT IV. 51^ 

ptaturalis obligatio eadiclturj quse vere nosobligat, rive tx ea apud 
dcerum oriatur jus perfeclum, five imperfedum duntaxat. Sic & 
fiviiisobligatto aliquando notat talem, qu^non in mero jurc naturali 
ifbndatur, fed ex jure civili oritur : in cujus exemplum vulgo addu- 
puntobligationem, qu^fitper literas; aliquandonotat talem,qu^in 
tiaturalisequeaccivilijurefundaturj, &exqua etiamadioin ^oro ci- 
vilioritur. Alijplanius triplicem faciunt obligationem, mere natura- 
jlem, mereciviiem, & mixtam. ifta naturaii aequitate nititur, fed uc 
nuilaadio jure civiiieo nomine fit. Ilia oritur ex meris juris civiiis 
apicibus, qua quis ita tenetur, ut fummo jure in eum fit adio, £td quae 
jure pr^torio infirmetur, oppofita perpetua exceptione. Hdc deniq'} 
sft, quam &nataralisfuftinetasquitas,& fimul jurisciviiisfirmatauto- 
ritas. Dequibuspadim interpretes juris Romani. 
j §. 6". Nobis ifl:bancdivifionemexpendereplacer,nontampro- 
jutoriginem obligationym , fed prout earum^fficaciam innuit, quara 
\n vita communi obtinent. Sic ut naturalis obligatio nobis illa lir, 
quas dnntaxat ex vi legisnaturalisflringic; civilisvero, cuileges,im- 
p6riumq; civile fuccenturiatur. Utriusqi efficacia fpedatur vel in eo, 
inquo li^ret tanquam in fubje^lo^ vei in aitero,ad quem fpedlat. Pri- 
oriconfiderandi modo obligationis naturalis efBcacia in hoc prasci- 
pueconfiflit, ucconfeientiam hominis flringat, feu ut homo inteiligat, 
fe, ubi eidem non fatisfecerit, voiuncati Numinis repugnare; cuiuti 
humanum genus fuam debet originem,itaadobfervandam ejusdem 
legemceneri fefe deprehendic. Et quanquam fandiones poenales in 
legenaturaiinonitaexprefTe definiri cernantur; nullatamen rationc 
probabiieefl:, eandem omnipiane fandione deftitui, quodq'; ab ipfo 
legisautorenonfitmajusmaiumexpcclandum illi, quiobligationem 
violaveritjquam qui eandem impieveric Id quod inter alia argu- 
unt morfus illiconfcienti3e,quibus carpunturfacinorofi, etiam quibus 
fpes eft homines faliendi, poenamq'; humanam efFugiendi ; quem mc- 
tumnon abalciore principio, & ex fenfuquodamimperii divini ori- 
Irii fed ex mera tantum fimplicitate, adfuetudine, metuve poenas hu- 
manse provenire, nemini pio perfuadetur. Ctcerofro S. Roftio. Suaquemj^ 
frauSi ^[uusterrormaxme 'vexat^fiium quem^ftelm agitat, a^/aentia^ 

Rr ^ ' ~ afpcit 



ir^ LIBRI ni 

4ffclt\fuAinak c&gitutiomi confckntUj^ammitemnt^ B^fintimptjsap^ 

dfUydome(lic£^ fima. Neq; crediderim unquam contra iftos cerrores 

aliquem folidam fibi medicinam ab atheifmi impietace fecifTe, quin 

ad cempus cxulans Numinis reyerencia acrioribus demum motibus 

impiam mencem concufl^ric. Ec fane parciilli &: infrequentes deorum 

culcores;, quialiquandiiiiniipientis confulti fapientise errant, ucpluri- 

mum recrorfum demum vela dare, non fine gravi con/lernatione co. 

guncur. Cascerum ecfiprimario obligationis nacuralis fic confcienci- 

amhominisftringere; eademtamenefficacia obligacioniquoq;civili 

communicacur, fiquidem h^cverfecur circa objedum priori non re- 

jpugnans. Adeocf,- &leges civiles , qua? nacurali juri non repugnant, 

Gonfcienciam afficiunr. Deinde in hoc ucraq; obligacio eonvenic, 

quod homo ulcro, &ex incrinfeco velutmotudeheacimplere ea, ad 

quae per illam cenecur. In quo praccipue obligatio a coaflione difFert, 

quodinhacanimus perfolam excernam violenciam ccncra incrinfe- 

caminciinacionem ad quid adigatur. Quac autem exobligationefa- 

cimuSiillaexintrinfecoanimi motu, & velucproprio judicio adpro- 

baca fieri dcbereincelliguncur. Sedquando h« obligationes fpedlantur, 

proucefFedlumaliquem producunt apud eum, cui ex illis quiddebe- 

gur; heicitidemutraq; id communc habec, quod rc<5le accipiatur, & 

poflideacur, quicquid canquam ex illa debicum prasflacur. Verum 

quandb alcer obligationis impletionem ultro ofFerre negligic, aut de- 

tredac, difcrimenoccurriccircajnodumexigendiinter naturalcm, & 

civilemobligacionem, & quidem proutaliquisvivirvel innacuralili- 

bercace, velin flacu civili. Apud eos qui in nacurali libercare vivunc, 

ex praecepcis juris nacuralis difpar oriturobligacio. Quas enim citra 

emcegrefluni pa£lum lex naturalis alteri ulcro exhibere jubec,utifunJ 

officia caritacis & humanicacis,illaplacidis duntaxac mod^^s exigipos- 

funr, puca, perfuadendo> monendo, rogando, obteflando. Vim au- 

csm adverfus percinacicer detredlancem adhibere non licebit, nififorre 

fumma neceffitas urferic. Caufa hujus rei h^c videtur, quod fic fatis 

rranquilla focietas inter homines citra iflra quoq'; officia confiflere 

poflic; adeocj; nacura eadem incelligacur fepofuifie veluc maceriam 

peculiari benevolentia alios fibi homines devinciendi. Quippe cum 

cancati 



CAPUT IV. ^^ 

cantam vim conciliandl aliorum animos non habeant, qua* Vi poee* 
ranc excorqueri, quam quae cicra mecum licebac denegarc. Ve^ 
rumquzepadoincerveniencedebencur, ni ulcro exhibeancur, pervirrt 
^xcorquere fas e/1:. Sicuc & vi defendi poflunc bonaTqueBcunqj , a no- 
pispoaKTa, ubiab akeroperiiijuriam impecuncur. Enimvero civiles^ 
jbligaci' lesy feu quibus a legecivili autoricasaccefiic, adionem info- 
•o civili parianc, cujus vigore detre£lantem ad magiflracus crahere 
Doflum;, qmiflum proimperioad obligacionemexplendam adigant. 
i>Jacurales aucem obligacioncs, quibuscivilislegisfanifliodee/!:, incivi- 
acibus folo debitoris pudore, ac reverencia Numinis conftanc, necK 
;irca easdem exigendas ci vibus vim adhibere licer. C^cerum quibus 
^bligacionibus vim fuam accommodarelex civilis debeac, lcgislacores 
jx faculcace incernam civicacis cranquillicacem obcinendi meciuncur. 
Dujus uci pars efl, non ob quasvis negociola prascorem poHe obcun^ 
lere; ita eidem haucquidquam confuluerinc, quiSeresimitari velinE.' 
le quibus Stfabo 1. XV. JW afud eas mn reddi^ mfide cdide ^ contumelid, 
'fmcenimne qukfatiaturyfenestpfiimnon cjjei utifenesq^Hemlihetfitcavt- 
% ne in contraciu decipiatur,. diligemer confideratOi cuifidem adhibeat, Pa* 
ia idem d . 1 . de Indis : nec mandati^ nec depofiti aBionem habenty nec tejhes 
idhibent autftgilla,fiedfimflicitercredunt,. Add. Seneca de beneficijs |. 3, c. If,. 
\ §..7. Pbceilquoq; ohY\^2Ltio6i\mdii'mferpetuamrSiCtemforariam.. 
Ua enr,quaeco!ii nequic, quamdiu exiilic perfona , cui inhsercr. Qua- 
iseftobligacio cons^enica adverfus Deum, cujus eciamexerciciumnuU 
o cempore (ufpendi poceft. Tahs eil: eciam obligacio omnium ho.^ 
ninum adverfus quosHbec homines, qua cales; quam icidem homo^ 
lequicexuerc, quamdiu pars humani generiscxiilic : ecfi hcec inccrdurti 
|uoadexercicium, falcem ex parcefu^^endacur. Idquodfir, qu^ndG? 
:um alcero in ftacumbelii devolvor. Eft quippe ifthacc obligacio re- 
uproca, icautubiabuna parce abrumpacur,& prooffidishumanicaci^ 
iioftiUa reponancur, alceri quoqjnon amplius incegrum fitamicecums 
rfto agere, fed faluccm& jura fua eciam cum ejusdem la:fione pofiic 
ifTerere. Ha<5ienus camen illa obligacio manec perpecua, quod /laciitr* 
ttqipropri^ falucis^racioadmiccic, paraci efle debeamus adexercendk 
terum cum aicero o/Rcia humanitaciSj,^ aCvmqi colendam. Ex ad^. 

Kr i^ vemiciis 



jig LIBRI m. 

yenticiis obligationibus inter perpetuas quoqj folet referri obligatio 
Jibcrorumergaparentes, &ea, qu^conjugibus intercedic, de quaalio 
loco pluribus. Temporari^ autem obligaciones funt, qu^ coHi pos- 
funtjVivis adhuc illis, quibus inhjerenc-*. 

§. $. Porro quia frequentiflTimum eil:, ut obligationes fibi exad- 
Verfum refpondeant, igitur dividi esedem quoqjpoterunc in mutuM 
& nonmutiicu, Obligacio non mutua eft, quando unus quidem alceri 
pr^ftare quid tenecur, ica camen, uc in alcero illo, cui quid debecur, 
nullaficoMigacio ifti rcfpondens, & ad sequipollens pr^flandumad- 
ftringens. Talis efl: obligacio hominum erga Deum, per quam illi 
quidemhuicabrolutum debent obfequium; ipfevero nulla ratione 
iisdem pro hoc oblequio ad quid prseftandum, tanquam ex vi obliga- 
tionis extrinfecus accedentis, tenetur. Ex obligationibus autem, qua; 
homines utrinq; refpiciunt, nulla hu jus generis elTe videtur. Idq"; quod 
mturali hominum ^qualitati repugnec, unum ita obligari alteri, uchic 
ifti nuUa prorfus ratione viciffim teneatur. Sociabiles enim illi ne- 
queuntintelhgi, qui communi vinculo non connedJuntur, &:incer 
quosmucuanon eft communicatio, fed quorumunus ica eil: propter 
alium, ucab hocin illumviciflim nihil debeatproficifci. Neq^ vero 
homines, dum difpares flatus introduxerunc, tale jus eminensin ali- 
quem potuerunt conferre , per quod is ab omni obligatione , offi- 
cioqi reliquis mortalibus prseftando eximeretur. 

§. p. Obligationes mutuae funt, qus fibi invicem refpondenc, 
icaucineo, cuiquidcx obligationedebetur, aliaficobligacio,qu^ifti- 
us incuicu viciftim alceri prseftare quid jubeat. Hje icerum dividun- 
tur in imperfeBe mutuas^icferfeBe mutuas. Ill^ func, qu^ ftbi invi- 
cem refpondent insequalitcr, ita uc ad unam referacur alia^ qu^ eft 
alcerius generis, aucnon cCque cfficax. Id quod duphci podftimurn 
€x caufa videcur concingere ; vel quia incer perfonas, qu^ fibi invi- 
Cvrnobligancur, eftin^qualicas, ucunicompecacjus imperandi, alceri 
d: ; "fficasobrequii incumbac; vel quia aliqui, c^cera sequales, ^t^^ ul- 
%\ ^ .iri obligacionis gcnerenoluerunc adftringere. Difparis quippc 
c i^ fani: obligariones, dum qucedam in eo, quem fpecl^ant^pro- 

dii*.Jii'. josperfedumj ex quo nafcitur a(^io adverfus nosin foro hu- 

mano, 



CAPUT V, |i^ 

mno,belloautprocribunali perreqjjcnda, prout quis in libertate na. 
:urali, aucin civicace vivic. Reliqu^ aucem imperfedum duncaxat 
us generant, ex quo alter vi ad pr^ftandum adigi nequic. C^teruni 
tx prioricauraimperfedlemucuEBfiuncobligationes incer principes& 
Aibdicos, incer civicates & cives, dominos & fervos, pacrcs & liberos; 
iequibusfingulisfuoloco. Sed ucex pofteriori caufa obligacio fiac 
mperfeile mucua , concingit pociffimum in promiffionibus gratuitis, 
larundemq; implecionibus. Dum enim alceri gracis quid promiccos 
)erfe£tcme obligo ad id pr^ftandum, fic uc ifte fuo jure id me pofcerc 
]ueac. Verum quia ab eodem jequipollens mihi non fum flipulacus, 
nde ex lege duntaxac gracicudinis ifte mihi cenecur ; cujus mulco laxiof 
k:iiberiorad exfoivendum efl neceflicas, quamfi quid ex pa£lo de« 
)eacur. Namin cjusmodi velutillimicata obligatione rationesnoflras 
undare nequidquam folemus : adeoq; fi maxime alcer ingracus fueriCj 
)arum decrimenci accepifTe nos judicamus. Faliuncur enim, qui cra- 
lunCigraciam ab ingrato repofcendi jusperfedum naturam dediflcj 
itiamfi complures gentes eonomine adlionem in foro fuo denegave- 
•int. Neq', enim fequitur ; major efl necefficas reddendi, quamcol- 
ioeandi beneficiji igicur heic imperfedum , ibi jus perfedum efl:.- 
;um pofrmcefTe gradus in ejusdem generis obligacionibus , inprimis 
iibi incer fe comparanda funt ofRciaeodem tempore concurrentia.^o 

CAPUT V. 

>E NATLIRA PROMISSORUM ET 

PAGTORUM ingenerc^. 

. OUigAtiones advernhi(& mde proveni»' 6. Fromijfioimperfed^a ol>ligat,ffd ditw 

am? , j jmmn dat. 

\-Qttidjit iransUtiojmiiH'jkl>epo? \ 7. Promtjfw perfeB^a^ 

!. Jtui» omnia HobbeJiiinHm non datur» i. Virba di futurojm non transfermt»- 
Vlnijuorevera confiftaitranslatio jurts l p, 10 1 1 . ^n vis olligandnnfit nndis pa* 
.y^/fertionudanen o^ligat, I Bis? 

" Ifpiciendum jam ukeriusefl:, qua ratione obligariones, qujs 

homininon func congenic??, deincepseidem fuo aliquo adu 
proveniant. Qvip ipfo & in aliis cnafcitur jus aiiquod, quo 

ancea^ 




LIBRI III 

aneeaiprideficicbantur, Itaenim iflhsecduo fe mv\tm confequuntur,' 
iit quandoin uno oritur obligatio, in alio jus eidem refpondens ena- 
fcatur; cum intelligi non poflit^ mc obligari ad quid prseftandum, 
nifi exiflat, qui illud exigcre, aut faltema me rite acceptare queac. - 
Provenire igitur obiigationes ad ventitias con/lat ex adu vel (^ovots-Asv- i 
pifij vel h7s-KBv^(t)i quorum iliepromiillo gratuita, hic padum efl. 

§. 2. Cajterum cum apud omnes in confeflb fit, perpromifTaSt 
pa£la jus in alios transferri; prius fcntentiam /7*:?^^^ de cive c.s.g.j. , 
feefq. fupertranslatione juris examinabimus. Js igitur, cum ex pofito 
ilatufuonaturalideduxiflet, naturaliterquemlibethabere jus in quje- 
libet; acprsetcrea oflendiflet, exufurpatione iftius juris refultaturum 
bellum omnium in omnes, flatum minime idoneum confervandis. 
hominibus ; inde concludit, dum ex eo flatu in pacem rafio jubeat ho- 
mines concedcrc, quse pax cum jure omnium in omnia flare non pos- 
fit, itidem jubere eandem,ut homines parte quadamifliusjurisino- 
rnnia decedant. Deccdere autcm aliquem de fuo jure tradit, fi vel j 
ilIifimpliciterr^/?///?^/>/, i.e. fl idoneis fignis declaret, vclle fe nonlici- 
tumfibi amplius forecertumquidfacere, quodjureantea feciflepo- 
rerat: veifiidemjusinaIium/;*^^jr/^r^A Id quod fiat, ii fignis ido- 
ncis declarct illi alteri , id jus volenti ab eoaccipere, velle fenonlici- 
tum fibi ampliusforeipfirefiftcrcccrtumquidagenti, prouteirefifle- 
re jure antea poterat. Indc concludit, jurls transUtwnem conftjlere m 
fola non refiflentU : feu qui in ftatu naturali jus in akerum transfcrt, non 
dare alceri novum jus, quod prius non habuerit,- fed tantummodo 
abdicare fe jure fuo rcfiflendi alteri, jus fuum exercerc volenti. ,Id 
quod ex fua hypothefi ica probat; quia ante cranslationem juris is, 
in quem jus transferri dicitur, jam tum habebat jus in omnia ; undc no- 
vum jus ei dari non potuic. Sed jufla cransferencis refiftencia, propter 
qnam alter jure fuo frui non potcrat, extinguicur. Igicor quicunq'; in 
ftatunaturahjus adquirit, id cantum agic, ucfecure5& finejuflamole- 
flia jurc fuo primsEVo frui pofHc. E. g. fi quis in ftatu naturali fundum 
fuumalterivcl venum,vcldono dcderic, fibi foUjusineumfundum, 
noniccmaliis adimit; feu declarac, fe non velle alteri rcfiflere, aut 
sundem impedirc , fundo iflo frui volentem; quo ipfb ramenca? 



CAPUT V. ^ |2f 

::eris omnibus nihil praejudicacur, qui primsevum' jus ad illum fun- 
dumrccinenL_». 

§. 3. Enimvero qucmadmodum fupra ofterdimus, ftatum il- 

lumHobbefiariumhaurquidquam efTe nacuralem homini, ad focia- 

lcm vicam deftinaco; icaneq';confequensLiil:ius agnofcimus^ ejusmodi 

jus, quodhomo habueric, auc habere pocueric ad omnia, & quidem, 

quod effedtum aliquem inordinead ahoshomines obcineac. Quod 

uc penicius inceUigacur, fciendum eft; non quamlibecfacukacem na- 

juralem aliquid agcndi propric jusciTe, fed illam demum^ qua cffe- 

£lum aliquem moralem involvic apud alios^ qui cjusdem mecum funt 

nacurse. Sic, uci efl: in fabulis, facukacem nacuralem habebac equus 

pafccndi in praco, habebaccandcm & cervus; neuter ramen jus ha- 

buic, quod illaucriusq; faculcas akerum non af^cerec. Sic homo, 

quando res fenfudeflicucas, auc brucain ufum fuum adhibcc, meram 

duncaxac facukacemnacuralemexercec; fiquidem illa praecife confi- 

derecurinordine ad r-es, &animances, quibus ucitur, cicra refpedum 

ad alios homines. Sed qu£e tunc demum in juris proprie didii nacu- 

ram evalefcic, quando in cseteris hominibus hic efledus moralis pro- 

ducicur, neaUi eum impediredebeanr, aucipfo invico ad easdem res 

ufurpandas concurrere. Ineptum quippe eil, eam facukaccm juris 

nomineinfignirevelicjquamexercere volencem ahj omnes pari jure 

impedirequeanc. Igitur hoc quidem admiccimus, nacuralicer com- 

pecere homini facukacem ad ufus fuos adhibendi rcs quasvis fenfu ca- 

rences, ut& bruca. Verum eafacukas, ica pra^cifeconfiderata, jus pro- 

prie vocarinequic, cum quia in iflis nulla eflobligatio ipfius {hfe uCu 

bus prsebendi; cumquia propcer asqualicatem nacuralem hominum 

incerfenon potefl: unusc^teros abiisdem rebus rc(3:e excludere, nifi 

iex eorum confenfu expreffo ant prsefumto id fibi peculiaritercompa- 

raveric. Quod ubi fadum ei\> cunc demum re£le jus feadeamrem 

habere dicere pocefl:. MuJ ro minus aucem eadem hominum afquali- 

tas admiccic, ur nacuralirer hbmo in quemlibet hominem jus iibi 

praecendere pofllr. Qiiin pocius ncmini jus ad regendum akerum erir, 

nifi peculiaricerid exipfms confenfu, aucaliofadoantcgreflb quaefi- 

^ritj utifuolocoplunbus oflenfurru. 

Ss §.^. In 



I 



pa LlBRini I 

§. 4. Ihquoigiturproprieconriflattranslado, & adquifitia fu- 
ris, planius fiec, fi pracmiccatur, quod quaedam jura rerpiciam homines, 
quasdam res; quodq; hoc jus in res fic vd originarium, vel derivacum.- 
In homincs adquiritur jus, fi aicer exprefle auc cacice confenciac, uc ipfi, . 
quidagere, paciaucomicceredebeac,poIIimpr2Brcribere- perquod fi- 
mul fe obligac, quod ulcro ad implendam meam voluncacem velic 
connici •, {imulq; poceftas mihi concedicur, tergiverfancem mecuma- 
li adigendi, Jus originarium in res hoc modo aUcui quaericur,-dum 
cseceri o mnes exprcfle auc cacice reiiunciant faculcaci ea re ucendi, quam 
ancea ^equalem cum ipfo habuerant. Verum originario jure femel 
conflituco, per quodprim^va ad resfaculcas ademcafuerar, incrans- 
ferendojure adimicar^ quod ipfe habebam, &altericribuicur, quiid 
ancea non habebac. Inde adparec incongrue dici, cranslacionem juris 
confiftere in fola non repugnanria; com hocce vocabulum negati- 
vum hautquidquam exprimac vim obligacionis ex cranslatione juris 
orcse, quaj proprie concinctinchnationem incrinfccam ad conventa 
expedienda. Ecfi ex conrequenci,qui parec obHgacioni, non refiftac, 
Exemplum autemab Hobbefio fubjunuium ad rem non quadrat. Prae- 
terquamenim, quodabfurdum jfic vendicionem vocare, ubi ego fo- 
ius ad aUquam rem ceflero mea^ prastenfioni, quam ahj omnes (alvam 
retinent: eiiamexipfiusmence proprietasrerumcoepitabimperio ci- 
vili, & poft rublatum flratum naturalsm. Ergo in (tatu naturali fu- 
nm diccre fundumnemopoterac, adeoq; nec vendere. Verum ica 
dicendum fuerat. Cum in mero fl:atu naturaU non magis ad hune, 
quamilium res pertinerent, igitur fl quis aliqua re folus vellet frui,ne^ 
cefTum erat, ut ali j ufu ejusdem rei renunciarent. Id fi f acerent gratis, 
habebat id ncgodum inftar donationis; fln cum aliquo onere, contra- 
Oim innominacus erat. Verumlicetunus rcnunciarec facukari fu^e m 
iftamrem;, reliquistamen nihil pr^judicabatur, adeoq; deinceps fo- 
lus ifte, qui Fenunciaverat, non autem cseceri ab ufu ejus rei pote- 
rant excludi. 

§. 5r. VideamusporrOpquaracione quis obligationcm contra- 
liat, & jus in akero m conferat ex promiflb fuo gratuito. Ejus natura 
^efFcdus utrede percipiatur, initio nocandum.; nos diverfo po^e 

modo 



CAPUT V, 5i| 

modo loqui dc re quapiam alceri pr^jflanda , qu^ Jam eft in hoflra po- 
:e/late, auc fore pucacur. Uno quiderh modo, fi nude explicemus ani- 
mum noTtrum, qui nunc e/ls de futuro, ita camen m nullam nobis ad- 
?erre neceflltarem velimusin iAa voluntace perfeverandi. Uti ad 
NCJanum fcribic Tibefius apud Tmt. Ann. IV. l^Je c^idmtramimum 
ydiitaverim^quihm adhuc necefit?idimbm immifcsrete mihifarem, omit- 
\amadfr£lensreferre.. Ex tali aflercioneneq;mihiobligacio, neq;ak 
-erijusnafcitur. vid,l.lo8.§.l.D. deverb.ohligat. Etuc iftavitiocareac, 
aihii aliud requiritur, quam uc vcrirascogicationisadfic propra^fenti 
lempore,feuutreveracalisnobisficanimus, qualem proficemur,neve 
itiendacio alceri illudamus. In ea autem defiinatione perfeverare 
loncenemur; quippecum animushumanus habeacnoncancumna- 
uralem porenciamconfilium mutandi,fed etiam jus,ut redeidfacere 
joflTit, ubi nuilaobligacionecefllcatem adfertinfententia femeldecla- 
■ataperfiftendi. Quanquam reprehendi poffnc ejusmodi mutaci- 
5nes voluncacis, fi prior fentencia, abs qua difcefium efl", alcera fuic 
inelior; aucfiaUi per eamimmeritoludibrio sflriciancur- Quo ad- 
^licari poceft/quod Valer. Max. i. y. c. g. n. f . 6. de Q. C^cilio, & T. Ma- 
io Urbinace memorac. Ecfi quandoq'; corvorum hiantium impu- 
ienda ejusmodi ludibrium m.ereacur. vid. Plinim II. epjl.10, Conf. 
7;W//^1.2. c.li. §.2. 

§. 6. PromiflQonem impcrfe£lam poffumus vocare, quando 
,]uisvoluntatemfuamprofucurocemporedecerminacadaliquidgra- 
'uicoakeriprarflandum,cumfigno fufficienre ad indicandarn perfe- 
^erandi necefHcatem ; feuucfacis declaret, fevelleobligari, uttamen 
ilcerinullum juspropriuraconferatur ad eamrem exigendam. Uti 
•tiam in debito reponend^ gratis concingic : ubi qui beneficium acce- 
:)ic, ad exhib^ndum gracum animumobligacur, quem alcer fuo jurc 
^xigere non poreft. Enimvero ejusmodi pollicitationis exemplum, 
|uod quidem exjurenacur^proveniat, quidamnonicafacileinveni- 
fi pofle aucumanc. Affercur quidem promiflum principis abfoluti 
laftum fubjedo,domini fadum fervo, patrisfaftum filio fub potefl-ate 
ionflitutojquoilli quidemobliganrur ad id implendum ^ his ramen 
bsadexigendumideovidecur deefrc,quodforiimdeficiat, ubi a£lio- 
. %% % nem 



|24 _ LIBRI III. 

nemiisJeminCentarcqueanc. Verum quod ejusmodi promifldonei 
vcluc mancx videancur, id non.oricur ex incrinfeca iprarum invalidi- 
taceyfedquiaaccedcns pacifcencibus qualicas excernum obligacionis 
efFedum incercipic. Alii exemplum adferunc jftipulacionis mwite, 
ubi per lcges civiles promifla per cercas /lipulacionum formulas func 
concipicnda,,quibus deficiencibusadioex promifTonon dacur. Ubi 
cenfenCy fiquidem pacifcencium incencio fueric perfedam obligacio-^ 
nem concrahcre, &pererroremduncaxac, autimprudenciam folen- 
niainlcgeprsercripcafuerincomifTa,, promiObrem exnacurali «qui- 
cacead promifrum implendum ceneri^ alcerum aucem ad illud exi^ 
gcnduminforo civiliacl:ionemnon.habere. All: neqi in hocexem- 
plo promiflionis imperfedlio ex racione juris naturalis, fed ex legc 
pofiriva refulcac, quas prsecer legisnacuralis morem iftius efFeduin 
accrcis formulis fufpendic. Igicur promiffionis imperfedje caie cx- 
cmplum apciilimum videcur, fi eam icaeoncipiam: ego ferio defti- 
navihoc vel iiludcibi prseftare, & peco, uc id mihi credas. Quo cafu 
promifTor adprseflandum videcur obligari magis ex lege veracicacis, 
quamjuflicixr fcilicec quiain fevoluicquidem efle obligarionem, uc 
camcn pcr alcerum nolicad implendam eamcompelli. Sunc enim 
homines generofo animo, quimaluntvideripropriaevircucisimpul- 
fu ferri ad faciendum officium, quam propcer jus alcerius.. Quo re- 
ferendce funt pollipitariones virorum potencu autgratioforum, quibus, 
alicuinon per verba honoris, fed ferio fuam commendationerri, in- 
tcrcef{loncm,^promocionem, aut fufFragium fpondent; qu:« camen 
haucquidquam velut jurealiquo abs fefe voluncexigi, fedinfolidum 
fu« humanicaci acveracicaci cupiunt impucari., Ad calem poUicica- 
donem nc naturalt quidem jure aliquis cogi pofle videcur, cum, ne 
idfieret,.fibitacicerefervaric; utofficiifuigratiaeo major forec, quo 
longiu^ abeodem coadio abfuerit-.. 

§. 7. Perfe£tadeniq';promiffiofitrquandbquisnonforumvo- 
luntatem (uam pro fucuro cempore decermniatxirca pr^ftandam al- 
te4<i rem quam pi am ,• fedecia m fim u lindicat, fe jus i n eu ndera co nfer- 
rc, ur rem promiflam plene pofcere ipfum quear. Cum auccm 
promiccamus vcl dare aliquam. remj vel facere aiiquid j inde pro- 

miflia 



A 



CAPUT V. $zf 

mifTio e/tVelvia ad alicnationem rei no/lra?, Velquafi alienatio par- 
ticulae cujusdam denoftralibcrcacej uc nimirum quod anteafacere vel 
intermiccere poceramus, vel pro arbicrio adplicare, in eo nuncprs- 
fcripcum noftri promiffi fequi debeamus. Monendum aucem efl*, 
iflhjecperdnereadpromiffa incerhominesconcepca.- Nam ecfi im- 
ponTibile fic, divina promilTafallere; nimis camen fupcirbum videcur 
dicere, morcalem fibiexpromiflbadverfusDeum jus quaererc;. Add„v 

§. S' Obfervanda porro heie func, qu^ tr^idkffoblf ef.de cive c. 2. 
5. ^.feqq. Injure relmquendofeu transferendo fi figna nuUa extitermtpra^ 
ter verhay iflhjec deprajenti aut pr.tteri/0 tempore effe debcre: feu jus ad 
rem-promiilaminalcerum transferri duncaxac per vcrba de prsefenci 
auc pr^cerico, non aucem per verba de fucuro; Qui enim v. g. de fucu- 
ro ficdicic,cras dabo, crasdonabo ;. aperce iignificaCj fe jam non de- 
difle. Icaq'; toto hodierna die jus, quod in rem fuam habec,, immo» 
cum ipfi manet, utL& craflino die, &deinceps, nifj per novum pro- 
miirum jus transtulerit, aut a6lu incerea dederir. Quod fi tamen prcC- 
tcr verbaaliaquoq';figna adfinc, fufficiencia ad declarandam volun- 
tacem transferendi jus in praefenci cempore; eum. efFedum verba , 
quancum adformam grammacicam fucurum cempus notantia, non 
impedient. Vcrum ubi talia figna deficiunt, non facile tam laxa in-^ 
ccrpretatioVerbisfuturitemporiseritadhibenda,ut ifla eciamadprse- 
fencemcranslacionemjuris valcanc. Cumenim bonanoftra pieruncf,- 
non foieamus cransferre in alios, nifiboni alicujus adquirendi caufa,, 
quod bonum in donacione gracuicanon ica liquido adparec: igicuf 
circaaftum, communi hominuminclinacioni parum congruencem,. 
riihii ccmere pr^fumendiim, nifi quancum exprefla voluncacis figna 
oflendunc..Pra£fercimcumfrequensfic,ejusmodi.verbis nudum dun- 
taxac, & faltem in preefens inefficacem afFedum cxprimere. Ergo 
quamdiu adhuc quis infucuro loquicur, deliberare cenfecur; incra 
quodcempus &affe(fl:usipfius, &mericumalcerius mucari pocefljVel 
cciam cafus intervenire,.quare quisre fua commode carere nequeac. 
Quemadmodum teflator in cefl:amenco haucquaquam jus de prsefenti 
inhared«i"n cransferr, fcdfemperejusmodi.claufuiana.in animoJEefer- 

Ss| vafle: 



^^S ^IBRI III. 

vafreGenfeturj hic haeres meus e/lo, nifi antequam obiero, voltinta- 

tem mucavero. Ecfi levitacis nocam non effugiac, qui inani fpe alios 

nequidquam ladat; Alicer vero fereshabec, fi itadicam; dono vel 

dons vi cibi ahquid cras habendom. Id tnim td ; hodie jus dare rem 

cras habendi, feu hodie jus ad rem in ahquem cransferre, cujus cradicio 

craftina die fieri debeac. Neq; obftac his, qu^ diximus, quod com- 

muni loquendi ufu plerasqj promilTiones exprimancur verbis, fucu^ 

rum cem^us nocantibus. Sic enimloqui folemusj eciam quando fti- 

pulaca manu, auc jurato quid promiccimus; habebis hoc a me, dabo 

eibi hoc, &a Id quod ideo fieri fuevic, quiacradicio rei promiiTs ple-- 

run^; exincervallofequicur. Imo vix promiffrO dici poce/l, ubieo- 

dem cempore voluntas dandi declaratur^ & resipfa exhibecur ; quippc 

cumheic vel nuliaadfuifTe obligatio, velilacim acq^ fueric concrada, 

icerumcxpiraflevideatur. Tunc demum vero vulgushaberefequid 

dicic, quandoejus polTeflionem nadum fuic. Unde calium verborum, 

ficubimpromiffionepcrfeda occurrant, (v.g.inrradiesfexC dabo,) 

bicproprieefl:renrus: jamtibijus dohabendi & exigendi ame C, fi- 

mulq; me obfl:nngo , quod incra pra^fixum diem eadem tibi fim tra- 

dicurus. Brevius res ica poceft efFerri, quod vcrba fucuri cemporis j 

in promifTionibus^ac pr^cipuevocabulum dandi, innuanc vel obli- ^ 

gacionem adhuc concrahendam, qua racione per ea neqj res ipfa, 

neq'; jus ad eam rem transfercur : yel cradirionem rei deinceps faci- 

endam, adquamjus jam cransfercur, autcranslatumfuic,- quo inca- 

fuiiIapromi(lionisperfe£tioni nihil obftant-. 

§. p, Hoc loco etiam excutienda erit vexatiffima qu^flio; 
ucram nacurali jurealiquavisobligandi inficnudispoUicicacionibus, 
uci & nudis padis , quamdiu incra cerminos fimplicis convendonis 
ftanc,necullum infenegocium auc (7i;j/«7i\rty/uct concinent. Id quod 
fibiprsecipuenegandum fumpfic Franc.Connanm Comment, Jur. Civil 
1. V. c.l. quem GrotimV 2. c.XI. §.1. aliiq; refutatum ivere. Ec fanc fi- 
dcm verbis dacam effe fervandam, ac pofTe aliquem folis verbis fibi 
coociliare neceflicatem aliquid prseflandi, fi vel maxime nonduni 
aliqua resincerceffcric, apud omnes hadenus fapientes in confefro fuic 
C^neroOjf.i. FiindammtumjuJlttU epfideSiideJi, di^orum, fonventorum^ 



CAPUT V, fir 

conflantU^ & verit^, ed^ de caufafidem adpcIUtam, quidfiat , clmddi^ium 
efl. F.t Ulfianm in 1.1. D. de faci^: ,^idtam congruum Hdei humanx 
quam ea^ qu.zmter eos flacuerunt jfirvare ? Hoc anica crude oppugna- 
x\xmvf^nx.Connanmi excullis ipilus argumencis pacebic. Primoigitup 
aic, non mworem ejfi culpam ejw^ qui tcmere mlla de caufafoilicenticredit^ 
mtam ejus, qui vamtatem adhibuit promi/^ionis. Heic dexcre eil: expli- 
candumj quid fic nuUa de caufa polliceri. Si enim ifte efb fenfus j calia 
polliceri, qu^ubinon pra^ilencur, nihii detrimenci & incommodi 
!afFeruncei, cuipromifTa funtj&quaeilli, qui przefticeric, damnumaus 
moleftiam func allatura; admicci fane poceA, promiflTa nulla de caufa 
fadla obligacionem non produccre, Cur enim quis veluc fuo jure 
poftularevelic, uc ego faciger, aucfumcusfaciam, t\ eares ipfinonefb 
profutura ? Ec concra racionem efladlionem fufcipere, ex qua nihii 
boni,fedpociusmali quideft provencurum. Sic v. g.fitu a me fli- 
pulatus efles, ucperquacriduum ciboabftinerem; nulla adparec ra- 
cio, quareid fervare debeara, ii mea valecudo per cale jejunium- 
eflaffligenda, nec aliquaucilicas exinde ad ceredic. Ec in hoc cafu 
xque vanitacis efl damnandus, quicalia proraictic, quamqui ejusmo- 
di ex promiflb jus, ferio vindicandum , quceficum fibi arbicracur. Pr«- 
cereacumpromii1afincgracuita,adeoq'; unam duncaxaC parcemsone- 
renc; regularicercenfendaeflillis ineflTe h^c limitatio ; quantu cicra- 
nagnu meu incommodum pocefl: fieri. Ncq; vero alcer, cui promiflljo- 
faftaefl, camericimpudens,ucpofl:ulacurus fic^meum beneficiu mihi 
7aldeeffedamnofu;aucuccum infignimeo decrimenco velic locuple- 
■ari.QuofacirilludG/m'^;?«- off.\.inciduntfkfe temfora, ut^romiffumnon' 
ervare [itjuftum. Referri enim decetadfirndamentajuflitia ; primumj ut 
tccui noceatury dcinde ut communi utilitatiferviatur. Ba cum tempora^ 
ommutanty commutatur officiumy cjr nonfimper eft idem.- Poteft etiam ac~ 
jdere promijjum aHquod ^ lonventumyUt idefificifiitinutde velei, cuipro- 
niffim (ity velei^ quipromifirit.. Namfi-^ ut infiabulis efl, Neptunm , quod 
"hefieopramifieraty nonfeciffet, Thefim filio HippoiytQ non eJptorl?atm. Bx 
ribmenimoptatisyutjcribitur^ hocerattertium^ quod de Hippolyti irtteritu 
\atm optavit.. Nec promijfd igitur fervandafiunt eay qu£ fimt ijs , quibm: 
pmiferfi^mutirlia. Necfipim tibi nocemt^ quarn ilUprofiat^ cuipromifieris. 



323 LIBRI m. 

Coftiraoffdumefi, mAjtisdammm ante^oniminon: utficonjiituerls tecuU 
■biam advocatum tn remprdfentem ejfe venturum^ At^ tnterim graviter 
dgrotarejiliui coeperit^ mn jitcontra ojjictum nonfacere quod dixens : ma- 
msqL ilie^ cui fromijjum fit ^ah ojficio dijcedat,jife defiittitum queratur. Ad^. i 
Seneca de henejicijs 1. IV. c. 3f . 55). Huc quoq; pertmer, quod ifle Ojju. ^ 
t radi c : Si quis medicamentum cmfiam dedent ad aquam intercutcm^ pepl 
gertt£y ne ilio medicamento unquamfojlea utcretur, (ieo medicamentojanui 1 
faBusJuerit : ^ annis aUquotfofi mcident in eundrm morhum : nec ah etip\ 
quicumpepigerat^impetret,utiterume0Ciceat uti, quid Jaciendum fit , cuw^ 
fit is inhumanusy quinonconcedat uti^ neceiqmdquamjiat in\urii&? Vit&^ 
faluti confultndum efl, Quod ii vero mConnam fencencia, nulla de cauji 
polliccrijidemritquodgratuico; tunc manifeftum eft, peream colli 
omnem maceriam beneficenrix ac liberaiicatis, & omnia officia h\\ 
mana fieri mercenaria. Cur enim noncredam ei, qui, cum fuas fa 
Gulcacesnoflecgracis meabipfoexfpedlare quid jufiic, quo deincepj 
eundem amandi & colendi caufam haberem ? Ec cum poflec mii 
impune non promiccere j cur me juflic rationesmeas ipfius fidei fuper^ 
ftruere, fi perfedenolebac obligari ? Nam in beneficij negarione ram 
diu nulla efl: injuria, :quamdiu adillud dandum fola humaniratislegi 
quisadflringicurj non ubipoflreaper promiflTumjus alreriad idquai 
ficum fuit_». 

§. 10, Ulrerius urget Connanus: cum hujusmodi promifla a| 

oftencatione potius^quam a volunrare proficifcanrur ; aur ur non fi 

mulare, fed bona fide fianr, levirerramen & parum conflderarc jai 

^enrur: magnum forrunis omnium imminere periculum, fi quo 

cunq; didoaur promifl^ohomines reneancur. Kx quo fundamen» 

, forraile efl:, quod anciquis credirum fuir, amaroriis juramenris nuUas 

'vim ineflie, eaqj rransgreflls deos ignofcere; quod ifl:a animo p« 

amorem occoecaro fufcipianrur. . Piato in convivio. & Voet^ paflin 

Enimvero frnflra ranrum heicpericulum mecuicur. Nam nonni 

feriis promiflis, & ex dehberato animo profcd:is, vim obliganditi 

buimus. Jocalaria pro feriis accipere rufl:icum fuerir. Temerea' 

tem plura promirrere, quam commode prasfl:are queas, uri rep» 

henflonenon carctjirainhumanumforeccaiia exigere velle. Deini 

fep 



CAPUT V. 3tp 

fcparandafuntverba honoris, &quibusafrcdlnm noflrunn indeBnite 
in aiiquem ceflamur, ab illis promiflis, quibus peculiariter ad certi 
quid nosobftringimus. Saspeenimhumani viri amphs valde verbis 
benevolentiamfuamexprimunt; puta,dumtorosfealicui addicunt, 
feipfos, fuaq; omnia alterius minifleriis offerunr. U ti apud Firgi/mm, 
I jBf^. I. JEolus : Tum, regmay qtwdo^tes Exflorare Uhor : mihi jujja cafefje- 
refdsejl. Heic impudens valde fuerit, iftiusmodi Vcrba prefle acci» 
pere. vid. \.RegumY^,'^.feqq. Etfi illum locum aliter interpretetur Ji?- 
\fefhiii arckwl.V g. c. 8. Igitur talia etiam ferio prolata ad nihil ccrti 
obligant, fed benevolum duntaxat animum , fl:udiumq, erga alterum 
ex pnmunt. Add. Vem. Vafquim controv. iiluftr. 1. 1. c. X. §. lojeqq. S ed 
promifla illa^ qu^ certi & dererminaci quid alcerum a nobis expc£lare 
jubent, uti ideo funt neceflario implenda, quia alter fidem noftramf 
fecutusrationesfuasadiflaatcemperavit: itaflvel maxime unus auc 
alter diflbluto animo, atq;ad agnatos, &gentilesdcducendus, perni* 
miam promittendi facilicatem fortunis fe fuis everteret, non ideo obli- 
gatio promiflbrum ex vita humana penitus fuerit profcribenda. Si- 
cutifidejufllOnesnGnflatimdamnantur, quia non pauci carum oc- 
; cafione in noxam inciderunt. Inde quia promiflum cadit in debitum, 
icanti efle homines debent, ne plura promittant, quam commode pos- 
flnt prseflare. - Nec vicio caret illa frontis teneritas, qua nemini quis 
quidpiam negare audet,etiam impudenterprocanti. Quaminrem 
ierentitu Andr.2i^. 4. fc, I. id cflgenus hominumfepmum, In ntgando mo- 
do quispudorfaululum adejl': Poflubijam temjf^ eflfromijja ferfjci, Tum 
! (bacii necejfariofe aperiunt, Bt timent ; (^ tamen res fremit denegare. ibi 
i tfim eorum imfudentijsima oratie efi. ^iis tu es ? quismihi es ? cur me- 
amtibi ? Beusfroximm fumegomet mihi. attamen ubifidesfi roges^ nihil 
pudet. hiCy ubi opm eft, Non i^rentur : iuicuhinihilofm eji, thi verentur. 
jApvid Plutarchum Bruto delhoc ira refertur.- t^»' ^' '^v dvai^vvTo^t 

' v^, eico&{ Xiy5iv-, »V ci fj.rMv apveiS^ ^vvdf^eiot ^oxkoiv a,v]u) fiv naAac i^v us^V 
\ ^TsS&iS^, impudenter objecrantibmficcumhere turfifiimum magno viro 
ducens, dicerejolebaty eos^quinihilienegarev^lerefityfarumfibividerihon^* 
fle £tatis florm collocaffe, 

Tc §.«.Rc- 



530 tlBKI IIL 

5. ir. Reliqua, qux Connmm adferc, parum habefit diffictiltacis. 
Dicit, perquam juftum fuiflp aliquid boneftati cujusq'; & liberalicati 
relinquere, nec omnia ad necellicacem obligationis revocare & exi-. 
gere. Augeri enim probicacis in nobis & conftancise fludiumycum re- 
linquitur, ubi vircucesiftse elucere poflunc; quod fieri vix poflcr, fl 
promifla omnia omnes facere cogerencur. Nunc pr^flare, quod fe- 
mel pollicicus fls, auc alio quovis modo ofl:endifl:i ce fadturum efle, 
praeclarum&gloriofumefl: ; (edeo tamen gloriofius, quo minus e/l 
necefl^rium Enimvero fatis adhuc maccri^ relinqmcur liberalicaci, 
dum alceri exigendum absteofFers, quodimpuneipfinegare poceras. 
Ecaimtamfrequenciapromiflaincer hominesmutua opera indigert- 
tes occurranc, magis interefl: rerum humanarum , niinore cum gloria 
fidem fuam exfolvere homines, quam plurimos per inconflanciam 
-aliorum decipi. Sic uc alcer alceri commodec, quancum cicra inflgne 
fuum detrimentum poflTec facere , fane lex nacuras pr^cipic. Ardlioe 
Camenreddicurea obligacio, fiquodnacura indefinice cancum prxce^ 
peraCjolcroquis.confcnfu fuadefignec; aicerumqjcerco idexfpedare 
j;ubeac. Unde non fequiciir,- ecfi non promififl^em, erac camen viri- 
boni & jufli indigenci^ aUorum fuccurrere ; ergo ideo cantu laudabile 
eflflare convencis, quia indiges, non quiaego promifi. Quod au- 
temifteconcedic, fiquisexaUcujuspromiflb nonfecuto damni quid 
feceric, cenerieum iplbnacurali jure adid quodincerefl:; ( puca fi quis 
fidem alcerius fecucus aliunde fuis neceflicacibus profpicere neglexe- 
ric \) ex eo re£te infercur ; exigi pofle promiirum, & alcerum id imple- 
re debere, ne ifte decrimenci quid capiac. Periculofum vero efl admiCr 
Eere ifl:lianc confequentia.- cum deteriorecondicionenonfis, quando 
promiflumnonpr^flicerim, quamfiomnino non promififlem; igi- 
£ur re incegra mihi femper licebic poenicere. Ec magis concra n^curam' 
fore hafce promiflloncs exigere, invicisillis;, quieas fecerunc, cumirv 
co lucrumqu^sras tuum; quam iilos eadem revocare, cum cu incfe- 
nuilum decrimencum accipias. Enimvero non in hoc Iblo humani- 
eacis ofBciam abfoivicur, ne slceri noceas, fed &alceriu3 commoda'- 
pro virili funcpromovenda. Ergo fi ad hoc ce pcculiaricer adflnn=- 
leiftia pocajcere ob ii^EK; foiaavcaufaiPj qupd alcer nihil derrimenci inda 



€AP ai V. 5^j 

fic pafTuru?, perinde foret, acfi indignumeflecalterluscoiiditlonem 
pernosreddi meliorem. Sicut&nemoadmiferit, ab iiJispadliSjQui- 
[)us^jvec?^ciyi:ici'mc{):y rcifle refiliri, quando per panitentiamnoftram 
akeriuseonditio non redditur decerior, (ed duntaxat non melior. Ec 
bcne quoq,- monct Grotm^ cx Cormani fententia, ita crude accepta, fecu- 
turum, interreges &populos diverros^^pradlorum, quamdiu ex iisni- 
hilefi: pra^fiitum, yim forenuHam, prseferim illis in locis, ubi nulla 
Certa forma federum ac fponfionum reperta eil:. Quo nihil maeis 
kddiffidentiaminter hominesexcitandam facit j cum hoc modoocu- 
iatisfempermanibus omniaforentgerenda. Qyod ipfum fsepifi^ime 
;ondiciohominum, quibus interfenegotium efi:,non admittit. Quod 
ienicfj Romaninon nifi exilHs promifi[is adionem voluerunt dare, 
.]u^il:ipulationeinterpofitafierent,non cacaufa fuit, quia feria pro- 
nifla jure naturali non obligarent; {^& ut adhibito formularum car- 
mine homines admonerentur maturecogitare, an rebus fijis expediac 
promitcere, quod revocari amplius nequeat. Tum ut eo liquidius 
:-es promifl'^ exprimerentur, ne earundem obfcuritas cavillationibus 
mfam prsebereL-». 

C A P U T VI 

DE CONSENSU CIRCA PROMISSA 

! (Sc Pacla adhibendo. 

Jnfromt^is &faBkreqniritm confsn- s.De d^lomdo, ' 

/^- \9'^^ ff*lp*cto deceptionii paUareddM 

, [onfenju4(igmficaturexpreJfeveltacite,\ invdida. 

'.Confenfui ftippomt ufumratttnii'. 

\. .^Hem impedu magna ehnetas, 

, T)e mmorennibus, 

■ T)0 errore circa frowifft. 



io. 1 1. J2.tl. Metus prmiffa & paBa 

reddit iKvalida- {tntjfa. 

14- ^aomodo csnvalefcaminvaUdapro- 
!S'De confenfuaeceptantu. 



.De trrere circa paBa & comra^its. 1 1 d.T^efignii & monummu confenftes* 

Um per promifia & pa£la regulariter libertas nofira coni 

firingatur,nobisq; aliquod onusccnciIietur,dumneceflario 

^ jamefi:pra^fi:andum, quod anteainnoftroeratarbitrio pofi- 

tum, facereanomitcere vellen-iusj nulla propior racio efi:, 

Tc 2 quare 




533 LIBR1 m. 

quare quis de ejusmodi oncre deiticeps fuftinendo re£le conqueri nc* 
queat, quamquiainillud ulcro confenfiCjfuoqifibi arbicrio arceiliyic, 
quod repudiare penes ipfum erac. 

§. z, Ifteconfenfus ecfi regulariter per figna, puta voces, literas,. 
nutusqiexprimifbleac;, aliquando camen concingic,, uc iilecicra ejus- 
modlligna exipfonegocio, & aliis circumftanciis colligacur.; Sicuci 
eciam quandoq; abfencia fignorum,.fi ve filencium, cum cercis circum- 
ftanciis confideracum, loco figni confenfum exprimencis valec. Ubi 
Camen neceirumefi:, prjefencem. rerum condicionem icaefiecom- 
paracamy ucex.omniparce ad praefumendum confenfum veluc con- 
fpirec,,nec.ullaoccurracprobabilis conjedura, quae in diverfum du- 
cac, Alias enim valde durum. forec, ex quovis indicio obligacio- 
nem alicui impingere. Ex quibus inrelligicur, in quo proprie confi- 
ftacnacura/'4i:^//^^G?^/;nempe quandoconfenfus non per ejusmodi fi- 
gna^ quseregularicerincommercio hominum recepca func, exprimi- 
tur, fedquando idemexnegotii natura^, aliisq; circumfi:antii s liquido 
colligitur. Frequenciuscamen efi:, utquandoprincipale padumcon- 
fenfii exprelTo fuitinitum, exipfa negotiinaturapadum tacitumiili 
accedere, ac ex eodern£uere intelligatur. Sicut & illud valde ufica- 
tum j ut in pa(3:is tacitce qua^dam exceptiones & conditionesfincfubin- 
telligendsB.. Quibus tamen non plus^ indulgendum, quamquantum 
communiscommercif humani indoies ferc, ne per iilas pada nimis 
reddantur lubrica & incerca. Exemplum padicacici effe pocefi:, v.g, 
11 quis peregrinus in civitatem aiiquam, exteros amice traclare foli- 
cam, amicafiib fpecieaccedat, etfi nunquam exprefie fidenf dederic, 
tacitetamen&exipfo accefi^ionis atlu fidem dedifie cenfetur, quod 
pro ratione fiatus fui velit CeCc legibus ejus civitatis attemperare ; pofi- 
quamnorac, eamiegem inuniverfum di£lam efieomnibus, quiincra 
terricorium cjus civicatis verfari cupiunc. Unde & infe icerum ab ea- 
dem defenfionem fuicemporariam, & adminifiracionem jufiitiae ca- 
cite ftipulatus efi. Sic quando abfencis negocia cicraexprefiam 
mandacum geruncur, padlum exiftic cacicum , quo poftquam unus 
operamfuamrebusalcerius ucilicer accomodavir, alcer eandem pen- 
fare una cum fumcibu&fa6iis cenetur. Uciq; enim przEfumicur,alcerum, 

fifci- 



CAPUT VI. 533> 

fi rciviflet, in hoc exprefle conrenfurum. Sic quiin diVerforio ad 
menfam accedic,ec(inullucumhorpiceverbu circapreciumcibicom- 
mucec, exipfo camen adlu fuoadid folvendum conrenfiire incelligi- 
cur,- quod nocorium fic, nemini gracis heic cibum prseberi. Sic & 
obligacio, quas incer cucorem&pupillum verfacur, exconcradlu caci- 
co originem fuam crahic. Add. Grotm I.3. c. 24. Padorum aucem 
iacceflbriorum h^c poflunc efleexempla. v. g. Si quis cum alcero pa- 
cifcacur deruco acceflu in aUquem locum, eciam de redicu convc- 
nifle judicacur, etfi de hoc exprefle mencio nunquam fueric fa(^a; quod 
ahaspriorepadlonihilforecadum. Sic quipa£loconfencic, ucexce- 
riforofu^ civicacisdcancur, eciam confencire incelHgicur, uc quas ibi 
merces emerunc, exporcenc. Quemadmodum eciamabfurdum fo- 
rec, v.g.vendere aHcui a^rum, non aucem concederc velle, uc eun-* 
dem ineo loco poffideac, fed pofl:ulare, uc in alium locum ipfum 
cransporcec. Sicquicubiculumin asdibus fuis alicui locac, concefliifle 
eciam judicacur ufum earum' parcium, quibus illecarere nequic, puca 
januje & viarum, quae adillud ducunc, falcem hadenus, ucforas prodi- 
re, acredireliceac. Condicionum auccm & excepcionum cacicarum 
j exempla paffim occurrunc. In univerfum aucem obfervandum, o- 
fhnium, quae cacice conveniuncur auc excipiuncur, fl:ridam efle faci- 
cndam incerprecacionem, nec ulcerius eadem valere pofl[e, quam quo 
liquidaconfenfus conjeduraducir. Add.l. 24. Ti: de frobation. Cum 
alias facile invico molefta obligacio irapingi pofliic ; & ubi cacicis exce» 
pcionibus & condicionibus nimis indulgecur, pleraq'; pada fubverci 
auccludiqueanc. JCci Romani exemprum cacicipadi adducunc in 
X.xX^.de^aciis: fidebitorimeo reddiderim cautionemi videtur inter nos 
t2iZ\itconvenijJe , nepeterem. Ubi camen ex fimplicicace juris naci^alis 
nonvidecurneceflarium, padumcacicumin hoc cafu flacuer^; cuni 
planioremodo diciqueac, reddicione caucionis incelligi deL^icum re- 
miflhm, adeoq,- adionem plane fublacam. Juri aucem Roiitano am- 
bagesheic,& padumde non pecendocomminifciplacuic, ne obliga- 
cio , re concrai^a, nudo confenfu colli viderecur. Sic incafu, qui 
proponicur inX.^i.frinc.D. ^r,:2//,nonneceflarium videcur fl:acuere, 
filcmiQ cifnvem([e, ne qmd^rdflaretur, fi amptiorefecmiafundm ejjet locatus. 

Ic 3. Cum 



^54 ^ LIBRI IIL : - 

Cum citf a fi^lionem pa£licaciti rimpliciiTime dicatur ; di£lamilli con- ' 
tradui legem hautquidquam eonsq; excendi pofTe, uc condudlori 
quoq; profic; cum nullo utiqi favore dignus fic, qui ex lege agrum 
non coluic^,. 

§/5. llc autem quis ferio & liquido conrencire po/Tic, ante o- 
mnia requiricur ufus racionis, hadenus uc pra^fens negbcium inceili- 
gac, anfibiccnveniac, aq'i reprjen:ariqueac,eoq;perpenro confenfum 
fuum fufficiencibus fignis exprimere poffi c. Ex q uo^ coiiiequitur , pro- 
mifHonem infancis, furiofi irem, & amencis nullam eile. Circa furio- 
fumamempecuHaricer obfervandum, nonnifidurance furoris cem- 
pore ailionesipiiusmoralicer pro nullis haberi. Quamdiu aucenj fu- 
ror dihicidis intervahis diftinguicur, nihil impcdic, quo minus fele 
vahdepoflicobligareadidusqvCempus, quo permorbum ipfi racio- 
fiis ufus relinquirur. Nam furor recurrens obligacionem aliquid per 
l^ agendi & pr^il-andi fufpendit, quoufq'; adiones fuas arbicrariite- 
f um poffic. tlnde vulgacum illud JCcorum ; furor fuperveniens 
-auHum negocium ancea rice geflum perimic; incelligendum efl dc 
fiegociis, qu^ fimul & femel abfolvuncur. Quale efTceflamencum, 
quodf€melricecondicumfubfiflir,,quoufq; fuf^lcienci concrarije vo- 
luntatis declaratione fueric fublacum ; qualis in furore dari non pocefl. 
Verum ubi obHgacio aliqua fic explenda per diflind^as afliones, ufum 
racionisrequirences, pacec ab incervenience furore eandem fufpendi. 
Sic qui opcram mihi fuam ad certura cempus addixir, ubi incerea in 
furoEemincidenc. expirabic oWigacio, cui jam ab illofacisfieriampli- 
tis nequic. Ecfi propcer fpem recuperandeefanicacis f^pe cam obliga- 
tio, quampoceftas&jus penes furiofos quoad a<£^um primum dura- 
reinceUigatur, cujusexercitium cancifper peraliosobicur. Sedfiquis 
incurabilifurorelaborec, ismeritocivilicerpromortuohabecur. vid. 
J.g.D.^^ his quifuiveLaLjur. junt . L14. T^.deoffic.^rafidis. l.z^lD.dePro^ 
mratorihiis. l.f. §. 2. D. ad L. Aqmliam. 

§. 4. Porro cum ufum rationisebrietas non parum impediac, 

autquandbc]; penicus fopiac, qusBricur; an ebrius incra cemulenciam 

' iilam promiccendo aucpacifcendofefepoflicobligare? Idquodnobis 

oegandum videcur, fi jam ebriecas eoufq'; procefTerit, ucper vinum 

ratjo 



CAPUT VL ^^ 

•atio planc fic obruca. Nam; pro vero & deliberata conrenfu haberi 

nequity fi quis vel maxime momencaneo & inconfulco impecu in ali^ 

quid inclinec, auc figna quaedam edac confenrum alias exprimencia 

so cempore, quando mens veluc mcdicamine quodam loco mota fu- 

jrac. Sed & impudensforec, cale promifTum velleexigere, ubi impri- 

■nis c[us impletiocum infigni onere efl conjunffla. Quod fi vero quis 

'briecatem eam capcavic, & obfervaca alcerius facilicace promiflum 

LiluceelicuiCjneabsdoliquidem, fraudisq; crimineimrnuniseric. Afl 

quidifcuflfa crapula, ubidida fuain mentem ipfifuerinc revocata, ea- 

lem rata habuerir, utiq; obligabitur, fed non ex eo, quod ebrius, fed 

juod fobri us egerac, Faulo largidr tamen invicacio > & quse non cara 

•ationem obfufcat, quam ad hiIaritatemprovocat,obIigationem con- 

rahendam non perimit, prsefercim ubi illa a fobriis renavecur. Q.uo 

acic illud Taciti de mor. Germa». De reconciliandis invicem inimicis, ^jun- 

•endn affimtatihmy (jr ajcifiendis principihu-Sy deface deni^j^ acbello plerm(£ 

nfonvivijsconfiiltant ; tanqu.amnUllo magis tempore aut ddfimpltces cogi- 

aiionespateat anifmiSi aiit ad magna^ incakfiat.- Gens non afiuta neccadi- 

Uy^perit adhuc fecretdpe^oris Itcentia loci, Urgo deteBa ^ nuda omni' 

■ m menspoftera die retraSfatur : ^fialva utrim^^ temporis ratio eft. De- 

'herant.^ dumfingere nefiimt ; confiituunt^ dum errare non pojfitnt. Paria 

le Perfis n^^cvtHerodotm Clio.AthtnAm 1. 4. c, S. Cufttm I. y. c. 4. Add^ 

iutarch, Sympofiac. qu.zft. h% c. p. &10. Equidem id manife/lum eft, 

ieli£taobebrietacem, per quampacraca func, id^oa poena haucqua- 

[uamimmuniaefle. Arfioteks NicomA.^^.Q.y^. Hgji •^iTAT djwv^rc^dyvo' 

'ihio\d<^8cn(oUofji,o&S7aj), sxv cctn^o e^vAj ^rifJTijgoiyvoii^' ciovnng fMsS-vaaiy 

ov T^q dyidi:^/;. Ndm ob ignorationem etrampuniunt legislatores yfifibi ipfe 
morationis caufia quispiarn ftiffie videatur. Unde.ebrijs duplices poend tn^ 
itutmfunt. Inipfo e?nm, quimebriaturprincipiumeft\ cumfiJ quis^inee- 
Ipminm (itiUt noninebrietunid quod ignoratwnis eft caufia. Solonislex ita^ 
.i£licabat : rrJclp^ovtiTcxv ^sBvcov Ai^cpS-fj^vuTov ^vcqTfjv-^^i^fjLiav, pri*mpem 
lebrius deprehenfiufi, morte multandum. Ec Piccaci les^e deli6l;umper 
brietatem admitrum duphci poena pledlebatur. Viogenes taert. l.l. 
bilicccquanquaforceinebriccaceipfaquis ignorcc, quid agacj.tamen 



^3^ LtBEI III. 

nbiquis ultro voluitufurpare illa,ex quibus obnubilationem mencls 
orituramnorat, cenfeturetiam in eacQnrenfifle, quae indeerantcon- 
fecutura. Enimvero exindenon fequicur;, promifla quoq; ebriorum 
obligarei cumdiverfafitratio deli£lorum & contrahcndarum obli- 
gationum. Nam quia abfoluce eil: interdidum, dclidta admitcere, 
ideovitandsequoqi func homini occafioncs , quse probabilicer inde- 
lida poflunt percrahere. Quid aucemebriecas defignec vix efl:, uc igno*- 
rare quis poflic. Et cum ipfa cbrietas eo prsecipue nominefic pecca* 
tumjquatenus adaliapeccatahominemdirponjc; nonpoceflexpec- 
catorum numcroeximi,quod in fe eft peccatum ideo, quia pcccato 
fuam debet originem. Ac vero cum in noftro fic arbicrio ficum, no- 
vas obligationes adfcifcere nobis velimus, nec tie; non poflTumuj 
quoqi ceneriad vicandas occafiones, qu^ confenfum noftrum liqui- 
dumerancincercepcurae. Perinde acq;noncenemur evicare fomnum, 
ideo quodnicSandopoflimus videri perludibrium quid a nobis fti- 
pulanti annuifle. Qiiam ad rem facic joculare fcelus Caligulae, de 
quo eft apud Suetoniwm Calig. c.^g. Nota res efl^ (loquicur de audionc 
abipfo "^10^^0^112^ Apnio Saturnmo inter fithfellia dormitante, monitum a 
CajopTJiconem, neprdtorium virumcrfbro captismotu nutantemfthifftn^e- 
rirety nec ticendi finem facimn, quoad trcdecim gUdiatores HS. nonagies 
ignorantiaddicsrcntur. Unde ^\ nihil aliud pravi ebriecasefficeret,quam 
quod figna , confenfurh alias ceftancia , per eam ab imprudencibus auc 
ignorancibus poflenc elici, eo folo nomine incer vecica hautquidquam 
erat referenda . Cumq; ad contrahendam obligacioncm ex promiflb 
velpadlorequiracurconfenfus contrahencis, in praefenci tempore ne- 
gdkium quod gericur incelligencis : inde eonfenfus alicujus non potefl: 
praefumiexeo, quod quis confenfit in ufurpandam rem, quae ufum 
racioniserat impedicura. Pra;{ercim cum pleriq;,qui vino fe obru- 
unc, nonidfpedienc^ucufusracionis collacur, fed uc eodem ad lascici- 
am excicencur ; prior autem effedus fere prseter intencionem obrepat, 
dum huncce nimis incauce perfequuncur. Addi &hocpoteft, cum 
per delirtumalicuimaluminferatur, per promifllim vero bonum an» 
tea indebitumadquiratur, & veroodiofum magis ficjaedi,quam ali- 
q^uod bonum non adquirere; facilius eflTe, ut per ebriecatem nullum 

decla- 



^ CAPUT VI. si^r 

leclarecur promiflufn , quam delidum. Deniq; quod quis teneatuf 
|)lvcre, v.g. precium vini, quod per cemulenciam obtufo jampalaco 
iivergic, &quodbibicurusnon fuerac, fui fi coiriposfuilTeci illud eft 
(C concradu, inicio compocacionis inico, quo is ad c? ncum vini folven- 
(um Te obftrinxir, quancum guccur hauieric, eciamfi per eandem vi- 
m icerum iic ejiciendum. Quod fi quis pcr vinolenciam quid efFu- 
<ic, fi vafa fregic, fi in complemencum hiJaricacis feneftras percudic; 
mecur ex communi illa lege de penfando damno, quod fua culpa 
lceri dedit-». 

§. f. C^cerumquoufq';inpuerisdurecimbecillicasracionis,con^ 
lahendam obligacionem impedicns, in univerfum adeo accurace de- 
'nirinequic; cum in quibufdam cicius,in aliiscardiusjudiciumma- 
irefcac. Sed refpiciendum heic efl in fmgulis ad quocidianas ipfo- 
:jm adiones ; cumeciam quidlegibuspoficivis in civicacibus fic con- 
irucum, quae fere cercurn cemporis cerminum heic deilgnarunc, pro- 
cindolem Cux nacionis folercem, auc hebeciorem deprehenderunc. 
icuci apud Ebr^os valebac promiflio^ quam feciflec adolefcens, qui 
nnum^cacisdecimumcercium, puellas qua:duodecimum impleffer. 
ijia camen ccnera ascas, edam quando negocium, quod gericurj incelli- 
ic, vehenienci & plerunq;inconfulco impecu fercur, ac inpromifla 
ftfacihs, fpeiplena, jiberalicacisfamam capcans^ in amicicias ambici- 
fecolendas prona, & difRderenefcia/ ideo inmulcis civicacibus fa- 
icaricerinflicucumj uc aliorum prudenciorum aucoricaccm adhibere 
eceflumhaberencjuniores inconcrahendis obligacionibus, quoufq; 
iconfukus ille juvenc^ impecus deferbuifle cenferetur. Inde alicubi 
use abs calibus propria aucoricace geruncur, ipfo jure nullafuncrali- 
Libi perrefticucioneminincegrum, ficubilsefi fuerinCj ipfis fuccurri- 
tir. Vid. 1. II. §. ^.feqq. 1. Z4. §. 1. 1. 44- D. de mimrihtis. Id quod jure 
oficivo conflicui, nacuralis racio non obfcure fuadebat. Praefertim 
umdolovixcareac,quiifl:ius^tacisfacilic8ciin)minec, & aliorum di- 
pendiis locuplecari vulc, quaeiftiper judicijimbecilhtatemprsevide- 
e, auc ffilimare non norunc. Lex Atcica' hacin parceminorennibus 
?quiparabacfoeminas,~quibusnon concedebac concradum inire, nifi 
/^ aderdci modiHm , l^d tv t^I y^d^f/rt: aSgvig.p^ppter' fcr/fdij infirmitatem, 

Vr - uci 



10 LIBRI HL 

oti cflapud Dianem Chfyfoflomum &rat. if. de ine^edulitate. Scd 5e i p fij tri 
jus nacurale prtecipit, uc ficubi cjusmodi /lacuta incivicatibusexcenr, 
illaobfervencur, non folum fi eivcsinterre, £i<i & licum peregrinis 
pacifcancur» Non tam ideojquod qui in aliquoloco contrahic,legi- 
bus loci canquamSfubdicus temporarius tantifper fubjiciatur; quara 
quia adlionemfolecdenegare civicas ex illis negotiis > quas ipfius legi- 
bus non iunt conformia. Niii eivitas exprefTe oftenderir, fe in jurc 
jrcregrinis dicundo merum jus nacorale fecuturam. Acq; idem fue- 
firobfervandum, fi-perliceras concraflus fic initus incer diverfarum 
eivicacumcives, exquoadio in foro alcerurrius, qui eo flare abnnie 
ficinflicuenda. Nam licec concrahens nunquam fe, ne cemporarie 
quidem, akerius civicaci fubjeceric ; fi camen cjus fori fubfidio uci ve- 
iic, ad leges civiies negotium ericcomponendum. Sic licec in loco, 
quinuUiusimperiumagnofcic, puca invaflo oceano, auc deferta in- 
fula, promiirioauc padhim fiacincerduos, qureidem civicaci fubjiciun- 
cur; adlegesciviiescamenfeaceemperabuncfi exillis jus perfedum 
&: a<Slionem inforofu^civicacis velincqu^rere. Verum quid circa 
adlus eoru m, quliegibus civilibus fuperiores func, obfervandum, alio 
loco monebicur. 

%. 6. Confenfum porro, qui ad validicatem promifforum &pa- 
6lorum requiricur, quam maxime impedicf^^t?r,- per quem contin- 
gic, uc inceliedus a vero promiffi padive objcdo deviec, adeoq; vo- 
luncas revera in illud non confcnciac. Diilintfle autem fucric difpici- 
endum, utrum error evenerir circa promiflum, an vero circa pa- 
£tum. DepromifTisica vidccur pronunciandum; fi promiflio fun- 
dacafic in praef umcione alicujus fa6lir quod ica fenon habebat , feuubi 
inpromiffionealiquodfadum, vel eciam qualicacem alcerius fuppo- 
fuerim, cicracujusincuicumpromifliirusnon fueram, nacuralicer pro- 
xniflionis nullam forc vim; modo ipfa negocij nacura, liquidaeq; cir- 
cumflanciaroftendanc, promifTbremuniceex illo fadojeavequalica* 
Ee canquam ex condicioncconfenfum fufpendifle. Ratio efl:, quia pro* 
mifTor confenfic in promifrumnonabfoluce, fed pr^fumcionem ejus 
fadliqualicacisve canquamcondicionemfuppofuic; quse cumnonexi- 
ftac, ruicquoqi&eyancfciCp quicquid ipfi fborac fuperflruwtum. I-lf- 



CAPUT VI 1^^ 

^.dejurisdlcL Sic^. g. fi aliquo nuncio fucrim perruafuS;, mea nega- 
:ia abs tebcncfuiflegerba, eoqinominetibiquid promiferim, nonre- 
.aebor, ubi falfum id deprehendero, Inde eciam petenda eft decifio 
quxftionis, qucE extat apud Cicermem deOratore l.i. Vener4t demorte 
mluisdJM^dam falfi^abexercitu d0mHm.nuncim.,quo audito^^ creditopa- 
^^rtcJiarnentHmmutat, o^i^uemfihivijumfmt haredcmfacityac pofi mori- 
tur. Miks domumrevertituri aclege agtt inhAreditatemfaternam. Cau-* 
fa adcentum viros defe',Hur. Pro milite adferebatur ratio ex jure civili 
^cprompta, quoirritadeclaranturteftamenta patrisj in quibus fijius 
aeq; ba^res foret (criptds, neqv nominacim exhcBrcdatus ; id quod heic 
Fadumnonfuerat. F.cfi fcriptus h^resexcipere poflec; legem illam 
.upponerc, patri conftitiHe filium adhuc fibi fupereire ; id quod in hoc 
:;afu pater ignoravit. Fnimvero ex naturali jure fimplicius dicitur , 
patris teftamentum fuifle fundatum in pcrfuafione de morte fiJij;- 
quam cumfalfameflcpateat, voluntatem patris nullam fuifle; cum 
conftet, iilamfolam fuifle rationem, quareis teftamcntura rtiutave- 
fic, & citra quam idem mutaturus non fuerat. Ca^terum fi promifi^bc 
fuitnegligens inreexploranda, in quaconfenfum fuumfundavit, te- 
netur refarcire, fiquoddamnum exinani ifto promiflb alrer accepif. 
Verum fi promiirio prajfentiam aut abfentiam alicujus quaHcatis tan- 
quam conditionem pr^ fenon culerit, licct fortafle ea fadanon fuis- 
fct, ubide illapromiflbriconfiitifrec; promiflio nihilominus valida 
erit. Qiiod fi promiflTio pro parce duntaxat fueritfundata in errore, 
poccrit proreliqua partevalere; nifi forte partium promifH una al- 
teriinfit permodum-conditionis, aucnon nificonjundlimomnespar- 
:es poflinc pr^flari. Tunc enim error in parce totum viciabit. 

§. 7. Circacrrorem aucem^ qui in pa£lis concingic^-di/tinguen- 
dumvidecur, ucrumad pacifcendumquis per errorem fueric niocus, 
in vero crrorcirca remj de qua padum inirum efl, vcrfecur. Circapri- 
is itidem putaverim difpiciendum, an res fitadhuc integra, an vero 
minus. Siexerroreadpacifcendura aut contrahcndum fuerimim- 
pulfus, eumq; reintegra, & quando nihil adhuc fuit pr«flitum,de- 
prehendero; a?quum fanefueric, ut faculcas pcenitendimihiconceda- 
''\xt) prjefercimubipraemctulero, dumadpacifcendurnaccedo, quae 

Vy 2 mc 



340 LIBRI III. 

jnecauraadhocimpellat. Verilubires non ampliuseft integra ,& ubi 
crrorpacueric,quando jam padumeft implecum extocoaut exparte; 
qui erravicrerciflrionemcontra£tusurgerenonpoceric, nifl quantuin 
alter ex hum.anicate veUt indulgere. v. g. Patrifamilias peregre verfan- 
ti falfus nuncius adfercur, equos ipfius domi periiile. Hoc ille pr« fe 
ferenscircaaliosemendos concradlum inivic. Sed ancequam cradicio 
precijauc equorum fierec,'nuncium iftum falfum comperic. Puco 
eumadimplendnm concradum adiginondebere, cumfcience vendi- 
toreiftumnuncium canquam condicionem ruppofueric. Ecfi ad id 
quod intereft, aucralccmadpenrandumdamnum, fiquod fecicven- 
d!tor,per«quitatemobligetur. Verum ubipecunia& equi jam mu- 
tuo fuerinttraditi, etiamfiiftiequis deinde opus non fit, non poteric 
adreddendampecuniam, &recipiendosequoscompelH venditor, ni- 
fi expreflfe h^c lex contradlui dida fit. Aft ubierror concigeric circa 
ipfamrem, dequaconvenicur, pa^lumviciaturnoncamob errorem, 
quam quia legibus padti non fuic facisfaftum. Quippe cum in padtis 
ipfares, dequaconvenirur, ejusq'iquahcatescognic^debeance{Ie; ci- 
traquamcognicionemiiquidusconfenrus incelhginequic. Undede- 
fe£tu deprehenfo, qui Ijedendus forec vel a concradtu refiUre poteft, 
vel alcerum ad fupplendum defedum adigcre ; vel eciam ad prasftan- 
dumidquodincereft, ubiipfiusfraus aucculpa incerveneric. Idq';fi- 
eripocericnon folum^ubi defedtus ftacim fuicdeprehenfus-redetiam, 
fi poft incervallum. Quod incervallum, ubi leges civiles deficiunc, 
arbicrioboni virieftdefiniendum, ut neqj alterius fraudi, neq'; hujus 
fupinseneghgentijuin reexplorandaindulgeatur. ldq;paulolaxius 
eft concedendum, fi vitium exceriori adfpe^tu, aut nifi a peritiflimis 
deprehendi nequeat. Quod porro vulgo dicitur, errorem circa ef- 
fentialia padtiidviciare; (vid. l.f^.D. deoblig:d*a6}.) non eum;, qui 
eftcircaaccidencaha; illudicainterpretandum, ut per eflenciahapa- ;j 
^i nontantum mcelliganturea, exquibus efTenciaphyfica rei, de qua i 
pa^tam inicur, conftac; fed etiam illse qualicates rei^ quas pacifcens 
prsecipue ob oculos habuit. Sccpe enim contingit, uc in pacifcendo' 
quahcas rei inprimis seftimecur ; ipfa aucem fubftancia rei phyfica iav 
loco necefTariiacceflbrij habeacur; vid.i, l^.prificD.demtrah.emtione;. 



CAPUT VI. 541 

Ckeropro ^Rofcio^ de Panurgo fervo .• ^td emm erat Tannij f corfm 
^id Kojcijf difiipima, Facies non erat^ ars eratpretioja. Bx cjua farte erat 
^amij^ igonerat/jjry , ex quafarte erat Rofiijy amplius erat CCCijjj. Ne- 
* mo enim iuum ex trumo corporisjfecfakaty fid ex artificio comico (&ftmab(tt, 
NamillamerNbramerere^fer fij non amphu^s poterant duodecimaris: dfiipli- 
na, qudi. erat abhocTraditay locahatfinon mi:ttis CCCijjj, Undc non fo- 
lumvanuseritconcra^lus, fiabalceroDavum emi, &illemihiSyrum 
cradiderit; redetiamubiprofeflusfum, merervuquserere coquendi 
pericum, ubi ejus arcisimpericus mihi tradicus fuerit. add, l.^.io. ii. 14. 
41. %.\.de contrah.emtwne^ 

§. 8. Multomagisaucem vitiaturpromiffioautpadum/fialte- 
riusmaliciofafraudulentiaj dolusq; eum in promittcnce aucpaci(cen« 
ceerroremproduxerit, exquo isad promiccendum, pacifcendumve 
acceflit. Circadolieffe^lum qu^difputantur, perfpicuenosarbitra- 
mur expediri poflc, fi diftinguatur primo, abs quo fuerit adhibitus 
dolus \ ab eo, quicum negotium nobis efl,an ab alio: Deinde an do- 
lus dederit caufam promifTo pa£tove, ita ut citra illum idomiffuri 
fiierimus; anidemnegotio duntaxac incideric, ita ut fufcipere illud 
quidemconftituerimus, veruminobjedlo, cjusq; qualitatibus, & ha- 
rum aeflimatione nobis fitimpofitum. Ubi dolus a tertio fuerit adhi- 
bitus, noncolludenteeo, quicumpacifcimur, nec aHquod in re ipfa 
deprehendaturvitium, negotiumeritfirmum: ab eo tamen, qui do-- 
lumadhibuit, poterimusrepetereid, quodintererat, nos non efle de- 
ceptos. Quidolo fuo malo caufam dedir, uc ipfi quid promitterems 
cumeoq; pacifcerer, eiexiftoadu haurquidquam obhgor, Si dolus 
fuerit incidenSjCircaipfamremj autquahtatemrei, ad prcefens nego- 
tium fpedantem, haftenus padum ericvitiofum, ut inarbitriodece- 
pti fitillud penitus diflblverc, auclsefionis penfationem exigere. Qiia; 
ad eflentiam negotij non faciunt^nec exprefle fuerint defignata, atStum 
non vitiant, iicet forre aiter de ijs,dum pacifcicur, cacice cogicavit_». 
Quid juris flt, {\ in precio enormis decepcio concigeric, infra docebicur, 

§. 5>. Difpiciendumjamefl: demetu, quousq; illb a£tus huma- 
nos reddac inepcos ad producendam obligacionem. Fjusduseheic 
potifTimum fpecies expendenda^ veniunc. Quarum unaontur ex vitio . 

Vv 5; aut 



1435 • riBRiin. 

aut alia quapiam difpofiEionc, h^renteineo, cuiquis {cCe efloMiga- 
turuSj vcl etiam ex maligna ejusdem voluntate> fat perfpicue fignifi- 
cata, undeorirur probabilis forpicio immineirstis ab ipfo deceptionis. 
Altera notat vehetnentcra animi terrorem, ortum ex intentato majorc 
malo, nl promiflum aut padluminireveHmus. Circa priorem me» 
tus fpeciem id quidem certum videtur; fi-aliquem videam, qui in uni— 
verrum nibil penfi habeat quosvis promifcue dceipere, ac ridendofi- 
demfallere ; aut circa prsfens ncgotium animadvcrtam , eundem infi'-: 
diasmihi tendere: ilolide me facere, fi dacaabipfofideconfifus, lu- 
dibrio me ejusdem ac fraudi exponam. Qtii enim in caffes pra^vifos 
ukroruit, etiam miferationem confumfit. %^6i an ejusmodi.mctus, 
aut fufpicio deceprionispadum jam initum reddatinvahdum, eumqj, 
qui decipi timet,abs neccflltate pr^ftandi ablolvac, pacebit, ubi fen- 
tentiam Hohhefii de €ive 1. 2. §; ir. examinaverimus. iile igitur tradif, 
"p^Ba mutm fidciy ncutrv quidqmmfiatimfr^fiantei infiatu naturmfrtifirA 
■ efie^invdida..^ fi fifim ex utravts farte metm oriatur. Quas afiertio 
admittinonpoce/ljnifi pofi- pa£lum initum ex akerutra parte juftus 
oriatur metus fore, ut ubi unus padum impleveric, alter paria haut- 
quidquam fit fadurus. Jufijumautemvocamusmetum, qui hquidis 
indiciis&arguraencis efi: fubnixus. Nam magna* infi:ar injuria? efl:, 
probatam aDteaahcujus fidem mox nulla nova caufa damnare. Hinc 
& ^'^CQH.obbefuu in annotatis addic ; nifi metus caufa nova exifiatj exfa- 
cio aut aliofignc voUmtatis non pr^flandi afarte altera, metusjuftm cenferi 
non^otefi. Caufa enim^ quA impedire non foterati quinfacfceretur} imfedi^ 
renondeheti qumfdrh^tf^difta. Scilicetctiamfi ante pad:um initurn 
alicui fuerit oborta fufpicio, fore,utab akeroin padodecipiatur: ta- 
men eo ipfo, dum cum illo pacifcicur, huic mecui veluc renunciac, & 
non .fufficiencem eum_ declarac, quo minus fides alceri queac haberi. 
AhasenimnihilincercosfuiOecactum. Abinitio camen hafcvidecur 
"fuifle //£>M<?/^ fencencia, xiuod etiam cicra ejusmodi metum,pofl: pa- 
€iura obortum^ idem ficiriicum. Id quod edparcr rum cx Ipfius ope- 
ttde cDffo^e plitico, Gallice confcripto,ubirefl:ri6lio illa de metu rc- 
censoborto nonextat; tum ex fubjunda V2it\ont : quod iUe,qui frior 
p'afiat , pt opter ^ravum ingemum maxirna^artis homintim) commodofuo 

jurs 



CAPUT V. ^^ 

jufedrmj^^^j^^^^fi^^^^^^^^^ (^^'^pi^if^^fep^odatlHm, qmcum comrahit: 
Ratiom antem mnejfe^ut aUquis^r^flet^rior» ji veriftmile nonfit^ Mternm 
ejjefraftmrumfoll. Ubi adparer-, ipfum caufam fu fpicionis ex com- 
muni hominum pravicace pecere. Acqui hoc modo maxima pars 
morcalium inepca declarabicur, quicum pa(Sla iniri poffinc; quin in 
univerfum fides profcribecur incer eos, qui eidem judici non func 
fubjedi* Cum enim de conftancia alicujus hominis falli nefcia ccrci- 
jtudonequeac haben,magna quoq'; hominum parsin prava fic infi- 
gnicerproclivis/ & veroinfi:acunacuraUquihberproprio ex judicio 
de negociis fuis difponac, ac ipfe de mecus fui probabificace judiccri 
jamvana quoq; fufpicio ad abrumpendum padlum eric fufficicnsi 
adeoq, nulhis planepadorum excra civicacemeric ufus. Deinde du- 
rum nimis fuerit, univerfo morcalium generi cancam maliciam im- 
pingere, ucin eorumanimis reverencia Nurninis & fas fidei, remoca 
\t%^ civili, cam parum valere judicemus. Cum illud pocius indele- 
bUemfidci fenfum, omnium animis plane inolicum arguac,quod vix 
quicquamreperiacur,qui oerfidum fefe apercefaceacurrfed nemo non 
graves ob caufas a.pa£lis difceflifle videri veiic. Quare & rcde pr^- 
fumicur,quemlibecquod jun:umefl:fa(fiurum, donec prava per fadta 
concrarium fueric oftenfu m. Quo pocefl: & adplicari illud Luciam /)» 
fhilofjeude: ')^Aolsi Tjvieic dmqu" ciTmaiv , ridmle pjcis ommhus dijjfidem. Ex 
quibus concludicur, mecum illum violandse fidei , orrum ex fola gene- 
ralipravicaceingenijhumani, noneflefuiliciencem ad decre£^andam 
padi implecionerai Hinc firivolus valde erac pr^cexcus Micylen^eo^ 
rum, quem abrupco cum Achenienfibus foederi obcendebanc, apud 
ThHCjidideml. $. Ifjlmsbelli temporihus veriti inhenore habebant : nos ipfls 
inpace idempra/iabami^s. Ut cum al^s benevolentia flabilem reddat fidem', 
nobts eam metus tutam exhibebat, Ita non tambenfvolentia nos^ quam tf" 
mormfocietate contmtiit . adeo^ quihus primo res tutiores metum deme-^ 
rentf tj etiam primi focietatemrupturi erant, Imo licec peculiaria vicia 
inaliquodeprehendancur,non camenideofl:acim fides daca ipfi non 
eft fervanda.- Nam mulca vicia fidem non tangunc. Sic uruc quis 
fic proclivis in libidinem, in ebriecacem, in crudelicacem ; id camen 
jper fe noQ obllac, quo minus. iafervanda fide confl;anciam amare 

qucac. 



344- LIBRI IIL 

queat. QuinliceC quislaborec vitiis, adfidei firmitatem convcllcndam 
fpedantibus, puta, fiinipfoadpareacderultoriaanimilevitas, velflav 
gransaurifamesj nilnon morcaliacogenspedora, aut regnandi libi- 
do, qu^ apudmulcosomni afFedlu pocentiorert: : camen ne hacc qui- 
deniin fefufficiunt, ut quis fidem ejusmodi homini dacam detredec 
implere. Nam & fa^pe potefl: contingere, ut ex peculiari afTedu quis 
inalterumficinjurius, qui fandlemecum vivic. Ec eo ipfo dum pa- 
cifcor cum alcero, cujusanimumnovi, declarO;, ea vicia non fuffice- 
re, quo minusfides ipfi amequeachaberi; adeoq,reni3ncio exccpci- 
oni, qu^exipfiusmoribus pocerat peticircarennendampadiimple- 
tionem. Aiias cnim nihil fuifTetadum, fi quis ab inido fibi voluiflec 
refervarealiquid, per quodprolubitunegocium pofHt reddereirri- 
tum. Etfi ubi quiscum eo, a quo fcmel fuic decepcus, denuo pacifca- 
tur cicra peculiarem cautionem,imprudencer fane faciac. Sic uc apud 
aliquosin proverbiumabierit; quifemelmedeceperic,illumdij pcr-r 
danc, ii bis me deceperic, dijme perdanc. Quin & ubi poft pad:um 
inicum certa adpareancindicia, ipfumidagere,ucmedecipiac, fumma 
forec flolidicas alterius fefe fraudulentise ulcro praebere. Cicero de In- 
vent. 1. 1. Summa amenti^eji^ in eorumfide fpem habefej quorum perfidia 
toties deceftti^fis. Inde apud HmerMm Iliad. y. Menelaus. A^Jf-re j Tr^id' 
fioio Ci/iif, oCPp ofiyiict 'm.fjLV/j Avivg , k-Tin qi Trsuhg \ssr6^<^iaKoi f(^ clm^u 
Mducife hucl^riamum, ut foedera feriat i^fe , quomam ejmfilijfcedifragijunt 
dr infidi. Add. ?olybim\.^, c. 1.2, 1. X. c. 54. Quo fpedac etiatn.illud 
Ciceronis in Verr^m 1. !. Ommum efl commimis inimicus-, qui fuit hofHsfuO" 
Yum : nemo unquamfrpiensproditort credendumputavit. idem^fro Rabirio 
Fofiumo: Ubifemclquts pejeraverit, ei credtfofiea, etiamfiper^lufes deos ju- 
ret, credt non oportet. Add. Scneca de Leneficijs 1. IV. c. 27. tnfine. Id ta* 
■men fatemur, fi quis aperte profiteatur, fe religionem fidei ilocclfa- 
cere, aut fi talia foveac dogmata, exquibus neceflario idem confequi- 
tur,- in ejusdem promiflis padisve nullam locandam eflefiduciam, 
nifi quatenus anobis per vim cogi pollit, fi tergiverfeturj auc mani- 
fefta ipfius utilicas fubegeric conventis flare. Fxquo genere funt 
athei, qui vel Deum efle vel divina providentiam abnuunt; aqui- 
bus non longe abeunc, qui animas coTporibus fuperflices neganL.. 

Hi 



CAPUT VI. I4f 

Hi enimnon poflunt non omnc jus ticilitate, 3d judicium proprium 
exad;a,meciri. Huc quoq; referre pollisj quorum vitse genus aper- 
tam flagitij profeflionem habetj quales funt piratse, latrones, ficarij, 
knones, meretrices, &idgenusalij, qu£i§,pejerafleincerludicra.habe- 
:u r. Tacitm A . XL Necdegeneres mpdmfuere adverfm transfugam^ ^ vi- 
"^Utcrem fidei. Sed & il!ud negari nequit, etfi ratio Hohlefij fupra S/d- 
duda oinnem vim padlorumin /latu naturali non elidat; hafcc ta- 
men prudentise regulas inde colligi .- ut ne quis magiiam in foedere fi- 
duciam coUocet, nifiubivideat, akeriusucilitatcm non minusac no- 
llram ineo verfari, uc iftud fervctur. Item, utquicum fuperioreeft 
:ontra£lurus, ita concrahac, uc non ipfe, led fuperior conventa prius 
przeftet. Naminferiorfl priuspr^ftiterit,autdecipiecur,aiicabsme- 
ra alcerius^racia dependebic. Icem, quod falucem fuam periculo ex» 
poriat', qui paflum prseflando feipfum dcbiiitat, ^ alterum confir- 
mat,fperansfore, ut hujusviribus ipfe poftea juxta promiHum adju- 
jrecur. Nam rem pro verbis, fcripcuris> & figillis pcrmutare fi:oliduni 
fueric, ubi nihil aliud cftprseccr religionem fidei, quod avaricias ac do-* 
minandi libidini opponatun 

§. lo. Sequitur^ut difpiciamus de illomecu, quem cominus in^ 
tentatumgravemalumincutit; dequo pauloaltiusvidetur repeten^ 
dum. Supponimusigitur heic, yoluntatem nofirram naturaliter in- 
Dlinari ad id, quod bonumipfiadparet. Non minus autem volun- 
tatibonumatq;adpetibile adparetmalum imminensefFugere>quam 
abfens bonum adquirere; & quze ad utrumq; fincm faciunt media 
diguntur, ututaliasipfa in fenonfintadpetibilia. Non minusenim 
ob coniequendum aliquodbonumadhibentur molefiias&pcr fein- 
grata mediaj quam ad efFugiendum malunn. Etfi fpes boni confe- 
quendi molefliam mcdiorum magisabflergat, quam folicitudo ma- 
lum dcclinandi. Et hanc ob rationcm Arifloteks Nicom. $. c, I. illas 
duntaxat ad^iones, qux obdeclinandummalum fufcipiuntur,mixtas 
Vocavit;quarumexemplumtririffimum cfi: in jadlu mercium , nau- 
fragio imminente. Etfi non molliora fufiinuerint v.g. athletse, qui 
coronae perccrtamina reportand^ fefe prs^parabant. vid,^/'/f^<^^/^^" 
fhfrid. c. 55*. Enimvero quanquam a^iones^ metu majoris mali fu- 

Xx lcepcac. 



l^S tlBRl m 

fceptse^ intcr fpontaneas fint referend^ ; id tamen nondum fufficic^ 
utexiiiisobligatio aliquaadverfus alccrum apud nosoriatur, Cum 
enimobligaciofemperreferatur adaliunfijcui quideflprasftandum; 
adeoq', illi refpondeat in akero jus, cujus vi exigerequeat obJigflcio- . 
nis impletionem ; non (ufficic ad eandemgenerandamj ucin uno ilnt 
principia obligationem producentia, fed in altero quoq; requirun-. 
Eur principia ad jus qujerendum idonea. Cicra jus quippe obJigationi 
refpondens nuUa intelligipoceftobligatio. Etnihil debeo, fi nemo 
jurcme pofcerequid potefto Igitur ille demum metus obligacionem 
producendameJidit, qui inaltero ponitvitium, quod ineptum ipfaiu 
redditad jusadquirendum. Quodvitiumeftinjuria; qu^faneidefJv, 
cerenonpoteft, utpereamproducaturid, cuiipfa quammaximere-, 
pugnac. Cumenimlexnaturas jubeat praeflare id, ad quod alteri jus 
eft ; abfurdumutiqj videtur:, perinjuriam, id eft, fado legi naturali 
contrario produci aliquid, cui ipfalex naturalisfirmicatem commu- 
nicet, utq; adeo ipfa ad fui deflrudionem inferviac. Sane quae fur- 
tumprohibetlexj inter juflos adquirendi modos utiq; furcum refer-. 
re non poteft:. ~~ 

§, II. E(i camen omnino prius confiderandum, quisnam me- 
tum incuflerit, ucrumille, quicum nobis eft negotium, an veroalius, 
Hcdcinde an quis poteftatem habuerit terrorem oftentandi, an mu 
nus. Id enim dubiumnon habet, quin tenear,- ubi me obflrinxi prp- ; 
ptereffugiendummecum atertio incuflum, noninftigance, autcollu-^ 
denteco,cuiprorriifIiofuit fada. Naminillo nulJumrcfidetvitium^ 
quodadquifitionemjurisadverfus raeimpediatj&ismcric.G,qu^mi* 
fai prseflitit, irnputarc potcfl, quod ipfius auxilio ad difcucienduin. 
pr^fens periculum fui ufus. Sic fl aliquem conduxero, ut iccr faci- 
€nticoncralatronesmihiadfiflat,finedubio p^adum fervandumfuc^ 
rir. Imaingrati animi quoq; , non folum perfidi^ crimen contrahic,. 
<qui in rcbus anguftis conflicutus largis promidis alios in. auxiJi um fol- , 
licitat; poflubieorumopepericulum evafit, moras nedlere inflituif 
Sed &validu eft promiflii tertio faftumjfi quisadilludproimperioy 
&:metu pcense fuerit ada£tus ab eo, cui tale quidinjungendi poceftas^ 
@rac Nam neqiin prQinifrario aliquod vitiumhserecj 6c fibi ipfi im- 

putcr,.. 



CAPUT VI. 3^7 

fvtety qui metu fcurgeri voluk ad illud rufcipiendum, quod ukro 
fiifciperG debebac. Sic fi princeps aliquis milites fuos excraneo cuipiam 
velicpra^fidijcaufa adjungere, & ad niajorem fecuricacem compellac 
eosiftiquoq,fidem dare; nonpoterunc hi promifla eludere obcencu 
mccusfibi injedti; utpoteabeoprofedi, cuicaiiaquocunqjmodoexi- 
gendi jus erac. Sic fi ponamus pacrem filix eciam invitze fponfura 
dare poflc, ubiea mecu paterni imperijfponfoinvifofidera dederic, 
hautquidquam illam deinceps fallere poterir. Nam in fponfo nihil 
hseret vitij, quare fibi ex eo promiflojus non pocuerit quserere , & de- 
bebac filia ultro pacris jufla capeflere. Atq; hadenus incereft, quis- 
iiam metum incuflreric. De cscero redie pronuncianc leges Romana?, 
nihil incerefie, quis mecumincufleric, ubi fcii. nemini jus fuic mccum 
intentandi, &qiiandometuscaufam, nonnudam occafionem^ pro- 
miflb aucpadlo dedic. vid. 1. f^. §. $. D. quodmetmc^ufa. SemcA 1. IV. 
\cmfrov. 17' An ^ fi ejl in re vis^necejsita^s, ita tamm Yejandantur, quA 
per 'vm & necefitatemgejlafimt^fivis (^ necefiitas a facificente adhihita eft l 
HihU^ inquit, meat antu cogarls, fi non a m' ageris, meam cttlpdm ofortet 
efie^ ut meafoenafit, Non^ inquit. ne^ enim lex adhibenti vm irafiitfify 
fedfafio fiuccurrit : ^ iniquum illi videtur, id ratum ejfiet quod aliquu non 
qma vobiitipafft^ eft^ fied quia coacim efl, Nihtl autem refert , j^er quem 
illi neceffefiutt. IniqHum enim quod refiinditur^ fiacit fio rtuna ejm^ qui pafi 
fm f/?, non ferfiona fiacientii. idem excerpt. controv. 1. IV c. g. Non mea^ 
inqmtifiedaitenavtsfiuit. JEque digmts efipcena, qui ipfi vim adhthet.^ ^qui 
ahalioadmota ad lucrum fiuum utitur, Enimvero invalida judicamus 
ilia^pa^la &promifla, ad quaeab illo ipfo, cui promittir, auc qiiicum 
pacifciturjinjufliaeiusdemvi quiscompellitur. Cum enimjurena- 
iturali, quiperinjuflum metumalteriquidextorfic, id reflituere tene- 
atur,adeoq;tantumdebeatpenfare, quanuim ifti per talcpadum de- 
ccdic; per cbmpenfationem vclut tolli obligatio incelligetur, fi non 
tfblviturid, quod ftatim reflitui debebac. yi^.X.^.T^Jedoliexceft. Ac 
ftohdum foretfponte, quod ob vim promiflumjuit;, folvere, ubi jam 
quis in loca tuta cvaferit, ac deinceps damni fui penfationem velle re- 
: peccre. {Martiatis 1. XI. epigr. ^p, C^uidftme tonfr\ cumfiricta novacuU 
^fiit^rd ejl^ Tumlibertatm divitias^ roget f Tro?mttam? ncc mm rcgat illo 
•}'■ Xx i ^ temporc 



34S LIBRI 111 

te nfore tonfify L4tf0 ^Ogat\ res eji imperlofi tlmof, Sedfuerit curv^ 
sumtuta novacuU theca^ Frangam tonfori cruta manm j^ ftmui) Praefercim 
cumeoipfojquod promifllim a me exigic,autaccepcacXacisproficca- 
cur, fe damnum mihi datum ulcro nolle farcire. Inepca prseterea eft 
adqujcrendumfibijus h^c veluc maceria, alceri non inferre id, quod 
per legesinferre prohibebaris; & abfurde impucas alceri, quod non 
feceris {^^ quo fado gravicer peccacurus fueras. Inde redle Cicero Phi- 
li^.%, negaife Anconiodeberebeneficium,quodabipfo Brundufii non 
fueric incerfedlus.. ^^mle henefclum. eji, inq ui c, quod te ahjlinueris nefa- 
riofcelere? quod efl almdheneficjumlatronumy nifiut comynemorare fofmt^ 
ijs fe dediffe vitamyqmhus non ademcrint, Horatim 1. 1. epft.if. Necfurtum 
feci, nccfugiflmihi dicat Servm : hahes pf*etiumi lorts non ureris, ajo. Non 
hoininem occidi. Non pafces inxruce corvos. Sum honm ^f^fi^gi, renuit^ne* 
gdtat£ Sabellm. Add. X.y. §.3.D. defaBis. Seneca 1.2. controv. 13. non 
eflhencfcium^fcelm nonfacere. Neq;,magis videcur is~ ceneri, qui in ejus- 
rnodicafuproalcerofidejubec, ecfi hic expropriofemecu nonobligec. 
Cum enim fidejudio fic vcluc firmamencum acceflbrium negocij prin- 
cipaHs ; abfurdum fuerit faltem de jure nacurali, acceflorio plus inefle 
cfIicaci2P,.quam primarionegocio ; auc laxius obligari principalem 
debicorem, quam qui ejusdemobligacionem veluc in fubfidium.fu- 
fcepcurum fe promifit. Secus camen videcur dicendum;, fi cercius obii- 
gacionempropriam, & qu^nondependeacab obligacione capti, auc 
cidem fuccencuriecur,,cum lacrone concrahac. Puca, fi quis miferi- 
cordia dudus lacrqniquid promiccac, ucinipfius gratiam aUquemin- 
columem dimitcat. Huic enim neq; metus injuftus efl; iliatus, neq; 
excepciones capto competencesii^emmutuari potefl:; quia nonifli- 
us, fed proprio nomine fe obhgavit,nec fuam obligationem ilUus 
obligationi, quxnuUa fuit, fuperflruxit. Et digna eft res, ob quam 
aliquidpr^ftetur, innocentis vicanaconfervafle, &fibieximiamhu- 
manitatis laudem circumpofuifle. Quod fi vero obfides dederit, auc 
de; fociis quosdamin latronum poteflate reliquerit captus, quoad prOr 
mifla repr^fententur,- tenetur non expaclocumlacronibus, fedejr 
eo, quodipficumobfidibus incercedit. An aucem per juramentum 
calepromiflumfoUdetur, infra.eritdifpicicadum.. Atqjhadlennsad- 

mittimusj 



OAPUT VI. 34^ 

mitcimus, quod Cfcet*a qffjc^: tv^dit. Jlfradomhm pAcfum pro cdpitepre- 

tium non attuleris, nuHafiam efi.. Nampirata mn efi exferduehmm nume- 

ro defimtm, fedcommmis ho/iis ommum. Cum hoc nonjides ejfe debet , nec 

jttsjHrandum commme. Scilicec qu^ calibus per mecumfunrpromifla, 

prseflari neceffum non efl:. Sed racio quam/x fubjungiCjtTii^lcis non efl: 

ad palacum; pr^cipue fi excendacur ad illaquoq; promifla & padai 

quje nulla vi compulfl cum ifl:is inimus. Ecfi enim moribus gentium 

alicercradlacurjuflrus hofl:is, alicer lacro & piraca, (quo adplicari po- 

tc{k'i\\.\xd2i^\Jid Hetiodorum Mthiop.X.h 8 >8 3^' 'p^rmg. Tnre Afi^r^aog sAtj^e 

woki(ji,^,H^scvo"7rov^c£ig sxsTijv tbAsvt^v, Ne£. enim timjuam pa^is bellum 

interfriitdones compojitum eflyne£ fcederibmjinitum non ideo camen is 

fl;acin[i omnia jura hominis amific, falcem ubi humano adhuc modo 

cum quibusdam agic. Nam quando mecumexcramecum pacifcicur, 

iane non uc lacro, fed uc quivisalius homo agic- Communis aucem 

hoftis lacro vocacur, quod non inflar aUorum hofl:ium cerco alicui 

bellum indicac, fed omnibus promifcue, qui in manusejusinciderinr, 

hofliilia incencec. Quo nomine eciam adeundem coerceiidum non 

indi6to bello , aucfingulartmihcum aucoracioneopusefl:, kd cuilibeC 

concrahunc licenciam milici^ ipfa nacura rndulgec Nihilominus di- 

ci pocefi:, quemadmodumifacenceOVif^e?;?^, fl:acus hofl:ilis non obfl:aCj 

quominus fides hofl:i daca fic fervanda ; fic nec communcm illam 

Jacronishofl:ilicacemprohiberej,quo minus pa<Sa cum^ illo inicafinc 

fervanda ; praefercim cum a£lus hoftilicacis, dum padFa inic,,lacro non 

cxerceac. Sed & facisfacic fujE objedioni G^v/;^ Ij. c. i^); §. 3. ^uiatro." 

citer maleficijunt, ne j^ pars Jiint ullim clvitatis^ hipojjkntabs quovis homi- 

nepuniri^ (ijusnatur<& rejpicimm, (qu^ hypochefis tamen alio loco a no- 

bis examinabicurj Afl: quipuniri polTunc, uc vicam amitcanc, his &- 

res & jura fua auferri icidem poirunc. Incer jura autefn illa efl: quoq," 

hocjus expromiflLoquaefitum; potericigicur &hoc inpoenam ei au« 

ferri. Enimvero qui ulcrocumlacrone pa^cifcieur, quem calem no- 

vic, coipfocenfecur renunciafle exceptioni illi, quamexperfonaipfi- 

uspecitam validitacipromiflionis poceraCQpponere. Quia alias ni-- 

hil inter illos fuiflet aAum; Unde fi lacro me errantem in redam vi- 

am promifl[a mercede deduxeric, non dubiummihi efl:^ quin eam^ 

Xx 5; perlblT 



5f^ LIBRI IIL 

pcrfolveredebeam. Sicuti&: I.31. 'D.depoftitradit, lacroni deporitiim 
cfiereddendum, ilquidem non adpareac is, cui earcs alatrone erc- 
pta fuic, fi modo depoficarius maliciam dcponentis ignoraveric. Nam 
fjauis&iilun^,iationera,& hjec fpojia alteri dctrada noverit, non 
video, quomodoeorum cuftodiam reciperc poffic, ut inde crimcn 
non contrahaL-». 

§. u. Sunc tamcn plisrimi, qui prominis padlisq; per vim cxtor- 
tis virtutem obligandi inefle contcndunt. Aiiqui ad aucoritatemjuris 
Romaniconfugiunt, quod cum per calia pada laefis beneficio reftitu-- 
tionis in integrum fuccurrat, miq; videtur fupponerei ftri£tojurc 
cjusmodi negotiis vim obligandi ineflc, verum ejus juris rigorcm- 
^quicate Prstoris temperandum. Sed legibtis Romanis facile fua 
conftatratio. Cum cnim non pra^fumatur, in civitate degenti vim 
cfle illacam, atqi ea cxcepcio dubiam po/Iic habere difcepcionem.; con- 
veniens ucicji erac ejusmodi padum cancifperfuftineri, donec a judicc 
fupcr mecu illato poflec cognofci. Ex quo'cam,en non confequicur, 
qusmodi pado, uc & aliis negociis, qua; per excepcionem peremco- 
riampolUint^lidi,incrinfecamvimobIigandiineflc; cum ift^ exce- 
ptionum ambages magis ad ufum fori civilis, quam fimplicitatem ju- 'i 
risnaturalis pertineanc, falcem ubi agicur incereos, qui communem f 
judicem non agnofcunc. Grotiw 1.2. c. Ii. g.^.tradit : idc^ nAturaU' 
tereum, qui metu quidfromifit ohligari^ quia conjenfiu Adfuit > (jr quidem 
^bfblutta^pfita ifihAcrcrum csnditione^ CEft quippe dvSpci)m)ig -^vxn Tmv^ 
ritdv 's^lifjLoTB^v^ anima. omnibu6 rehmfretiofiior. Heliodor. Mthiop. 1. V- ) etfi I 
malo illo non imminentein calequid confenfurus non fuerat. Enim- 
Vero utiomnfs obligatio, expado orcaiinalteroponicjusipfl refpon- 
dens: ita non fuflBcit, ut inmeflnc requiflta ad obligationem produ- 
cendam neceflaria, fed ab alcero quoq; abefle vitia debent;. quaejuris 
jnipfo adquifitionem intercipiant. Adeocf; non ftatim fl inmefa- 
cultas eft aliquid transferendi, in alrero efl:i^cultas acceptandi. Igir 
turcum obligatio, cuicxadverfumjusiodnreipondet, inanis flc, non 
cftcredendum, exfolo meo confenfu obligationem nafcr; ubi ahcr 
per jus nacurse prohibecur accepcare. Id quod hoc cafu omnino fit. 
Qu^ cnim lex metum alceri incutere vetat^ eadem quoq'; ex ifto 

mctu 



CAPUT VL ^l 

metu jus.adquiref e ,_ lucrumve facere prohibet Incongmum aucem 
cil,quodfubj.ungit; (l is Cui fremittitur metu?ri intulit y quamvis ievemi 
4tq,inde fecuta frerit promijsh 3 eum teneri ad Uberandumpr&mijforem^fi 
tromijjorvelit; nonqHodinefficax fuerit promiJsio,fed oh damnum injtma 
datum. Acquifiofaligatione liberaripofTum meo arbitrio, citra p^jE- 
ftacionemalicujusrei, jamaduliberfum. Quidergo opushifceam- 
bagibus j tu clebes me liberare obligatione, fi ipfe velim. Quin dici- 
mus; quia ad promitrendum vi me adegifti, nihir tibi debeo; 6« 
fruftraameilludexigis, quodubi pr^flitero,, tu /latim refticueFc ce- 
ncris. K6.6,:SenecarContrdverf\V-ZS. 

§. 13. HobbefiusJe Cive c.^.%.l<S. prohacfentenriaaliisargumen- 
tis pugnat. Ak,pac}a ex metuprofeUa n&n to nomine ejje invaltdayqudd 
ex mdtufint profcBa y alias emmfiquereturypacfa ea^quibm in vitam civu 
tem homines congregantur, dr leges condunty effe invalida : {procedit enim k 
tnetu.mutua c^dis, quod alter alterim regimini fe fubmittit:) ne ^ cum rati^ 
oneeumfacere^ qui captivopacifientipretiumredemtionis fu^fidem adhibet, 
Verum in priori argumenEo ambiguo ienfu vocabuli metus luditur. 
Alteriusenimplanegenerise/lmerus, ob quem homines in civitates^^ 
congregantur;, quam is, de quo heic agimus. lUeenim eft catjtio cir- 
ca declmandum aliquod malum , quod indefinitc poteft acciderc. 
Hic autem ell: terror ex cominus intentato gravi malo, cuiq'; repellen- 
do ipfe non fufltkio, ortus, Igitur longe diverfa; indoHs funt pada, 
quibus mutuum auxilium pacifcimur, ne fingulr a communi ho/lc 
opprimamur; & quibus quid promittimus, utefFugiamus malum, ab 
ilteroinjuftenobisinrentatum.- &ca poftcrius argumentum facile^ 
:oncedimusy ftulce latronem facere, quiper injuriam promiffumcx- 
:orfit, & poft fidem altcri adhibec, velut Jure cum ipfo egiflet. Ue: 
;nimidemfceleratus fit,& ftolidus, nihil repugnac; juxta illudM^- 
tandri apud Stohmm firm^tne %. dcrvyiKo^yKrov sriv v Tnvvi^ci. incon- 
Iderata res efimMitia. Quin contra cgo dixerim, hautquaquam cunt' 
•ationefacereeum, qui ex periculoinjufte conciliato ereprus ultro la- 
Isroni pretium fui fiagitij perfolvit. Huc facic illud Dionyftj Halicarn^. 
• 8. ^uicquid necejutas protempore velprivatis hominihus, velcivitati^ 
}Hi ^xtorquctytanti^er dHTdtidonecceJJet CAnecej^ttas^ AddiCj, umverfa^ 
, ' ' iitsr 



3^2 LIBRI IIT. 

Uterverumeffe^ ohligatefaBdi quande acceptum eflhomm^ & quandopf^^ 
mitterej (jridqHodfromittiturlicitumefl. Licitumejl autem & adredi' 
mendamvitamfromitterey ^ de mee dare quicquid njoluero cuiquam etiam 
latfoni. Atqui non poteft bonum dici id, quod latro^iatori prjc» 
ftac 3 dum ei per injuriam yicam non adfmit. Abfurdum eft alicui 
tanquambonumimpucare velleincermiffionem injuri^. Tuncquip* 
pe dicimurboniquidin alcerumconculifTe^quando velbonum, quod 
anceadeerac, dedimus^^velpraefensconrervavimus^vel malum, quod 
praecer noftram culpam ipfi imminebac, difpulirous. Deinde noa 
fequicur; licicumeftmihi promictere&darelatroni^ ErgoeciamilU 
efl: jusidexigendi, auc ego ad idem incerno aliquo vinculo teneor. 
Muka iicice pofliimus facere, ad quze nulla nos obligacio ftringit 
Licitepoffum resmeasabjicere \ fed uc hoc faciam non ftacim ab al- 
tero poflum obhgari. Unde &fairaeft regula, quam idem proponit 
JLeviatk c. I^. ^uicquid facere licitum efl non oUigato, idem licite pacifii 
^ojfumproptermetum. ^^odautemlicitum efl pacifei^ id illicitum efl nort 
fr^fiare, Addendum quippe fuerac; modo honeflc ab alcero id 
cxigi poHit-.. 

§. 14. Heic deniq; & illa quseflio fubjungenda ; cum qu« cx et- 
roreaut mccu promiccuncur, iintinvahda , fi poflcrroredifcuflro, auc 
Inetu depulfo quis uciq,- didis fuis ftare vehc, qua racionc illa promiC 
fa convalefcanc \ Nam quod ab initio invalidum fuiCj ex pofl fadio 
convaleicere pocefl, fiaccedac caufanova, jus perfe parere idoneaj 
cjuse hoc cafu eft confenfus liquidub & ulcroneus. Aliiergodicunt, 
ad canfirmandam ejusmodi promiffionem fufficere folum aninM 
a<5tum intemum^ feu confenfum hquidum & liberum in eam promifli- 
©nem , ecfi nuUo is figno exprimacur. Jam enim excernum confen- 
fusfignum ancecefljflTe. Accedence ergo jam incrinfeca animi defti- 
nacionehquida &hbera, nihii deefl^e, qHodadpariendamobhgatio- 
nem requiracur. Aliis h^c racio difphcec, quod confenfum incer- 
num, & adtum exceriorcm eodem tempore exiftere oporceaCj eoq; 
a<3:um cxcernum ancegrcflTum non pofleefleflgnumadus internifub- 
fequentis, de quo forraffe ancea cogicacum non fuerac. 'Igicur uccalc 
promiflumvaleac, requiruncnovamverbisfadlaift promifllioncm & 

accepca' 



CAPUT VI. , jj-^- 

icceptmot^em. Gfotim 1.2. c. Ii. §.2o, inediam fent^riam requitnr, 
quodomninofignisqnibusdam opus fit ad declafandumconfenrum 
ncernum fupervcnientem; quia aliasakerde jurefuo certus eflene- 
quic. Verum uc verbis hocfiat, necefle non eft, cum etiam alia heic 
(igna fufficere poffint. Puta,fi promiflbr, errore cognito, metuq; 
depulfo, ulcropr^/tet, aut fuper jamexhibita re controverfiam non 
inoveat, cum commode poflet, aut fi pofi: de eadem re cum altero 
rra<^et tanquam cali, quam is jure polTideat. Cui fententi^ & nos 
'ubfcribimus, ; 

, §. if. C^cerum & hoc addendum efb, uc promi/Tio fitvalida, 
requiri non folum confenfum ejus, qui promictit, fed & ejus, cui pro- 
mittitur,* (1. I^. §.2. D. ^<f donation.) & quidem per figna fufficientia 
cxpi^eflTnm ; nbi interdum nutus fufficere potefl:, fi vel ultro quid offe- 
ratur, velid antea fit petitum. Quando enim confenfus alterius ab- 
efl:> feu oblatumpromiflum is aeceptare recufaverit, res promifia pe- 
ncs promiflTorem maner, etiam ubi juramentum accefleric: quia & 
hoc ante acccptationem jus non transfert, fcdhoc tantum efificit, nc 
mihioblatumretra£lareliceat, antequam deipfiusrecufationeconfli- 
terir. Scilicet quialtcri rem fuam oiFert, neq; invito eandem vult ob- 
itrudere, neqVpro dereHdla habere. Ergo fi alter non acceptaverit, 
juripromittentisinremoblacamnihildeccflit. Qpod fi rogatio ante- 
cefiltjCenfebitureadurare, nifi cxpreffe fuerit revocaca ; eb'q; cafu in 
antecefTum acceptatio facSa intelligitur. Ita tamen, ut rogationi re- 
fpondeatoblacio. Nam v. g. fi quis de minore fumma, quam aker 
rogacj refponderit, exprefla requiricuraccepcatio, quando alterimi- 
nore, quam rogavit,fumma non efl confulturn ; alias non nifi in fum- 
mam concurrentem tenebitur. Quo loco notandum etiam illud Tlu- 
i Hrchiquitfi .fym^^of.X, p . c. IJ. fothrem effe, dr majoris autoritatu oratio- 
fiem eJuSi tfuicor^dittenemobtHlh : qui njero obUtam Accifmnt^jus fi.ddendi 
Miquidnon habere. Scilicet quia promiflario non pctefl jus enafci, nifi 
quantum promiflor confenferit. Quod fi promiflbr akerius rogati- 
oni fimpliciter annuerit, rogatioilla taciterepecitacenfcbirur. Add. 
CrotimX.z. c.I^. §.32. Ad I.5.D. depllicitat. ex qua ncnnulli conclu- 
lerunt, adpromilTum validecontrahcnduna fufficere folumpromir- 

Yy rcntis 



5f4 " LIBRI m.! 

tentisa<^atn; CmmX.tx. II. S.i^.rcfpandeC; polltcitationcmremel 

fa<f^ani non cde revocandam, ut acceprari femper poflic, non quod 

anceaccepcacionetn obligacio concrahacur. Verum curacius infpici- 

cncibus id docere videcur lUpUnm^ paȣtum efle confenfum acq; con- 

ventionem duorum, i. e. reciprocam promiffionem \ poUicicacio- 

nemautemcderoliusofFerencis promiflTum. Quo ipfononnegacur, 

& hanc ab acccpcacione demum valefcere, Fx jam in anceceflum ci- 

Vicasaccepcacionemiignificavic, (i poUicicatiofiacob pecicosauc ade- 

pcoshonores; recufavic, quas cicra caufampromiccuncur. vid.l.I. §.i. 

d.tA,l^.T>. dcdonatSmQcm^2L2LmQ cradica vindicari prohibencur. l.j. 

%ud.t. quiatradiciofineaccepcacione fieri non pocuic; adeoq; quia 

revera dominium rei jam in municipium fuic translacum. Movetur 

&illudheic, numobligacioincipiat apud promicrentem co momen- 

£o, quo accepcacio fada fuic^ an cunc demura, quando promifloFi 

innocuic, eam fadlam fuifle. Ubi ccrcum efli;, promiflionem pofle 

concipiduplici modo; vclfic,volo ucvaleac, fi accepcecur; vel ica, 

Yolo uc valeac, fi accepcacam incellexero. In dubio aucem ex nego- 

tij nacura praefumendum, ucrum fcnfum ob oculos habuerit promiflor. ' 

Priorrcnfusmagis prarfumicurinpromiflione mere liberali, & pura, 

quiaheicprbmiflTor ad feipfumobligandum veluc propcrarevidecur: 

pofi:eriorinpromifl[lone, cuicondiciopocefi:aciva auc mixcafuicad- 

yt(h.. Cori.Gmim\.i.c.\i.%.i<j;^ 

§. I^. SupercfiijUCqu^damfiibne^fl-amusdefigniSjperquxcoH- 
fenfus exprimicur; quaefancadproduccndam obligacionem iiecefla- 
riafunt, quippe cumad:uumvoluntatis, quamdiu fignis non manifc- 
ftantur, nullus inter homincs invicem cffedusefle queac. Sunt au- 
.lem fignaimpcrfc£lioraquidemgefl:us, quosin commerciis abhiberi 
oportctinterillos, quorum linguse invicemnon incelliguncur; per- 
fe(fliora aurem verba ucrinq, incelleda. vid. i.Qr/;2^^.XIV, ii. Hasc 
porrouteo liquidiusac firmius voluncacem exprimerenc, infl:icucum 
cfi:, cum uc padlis ma)oris momenciceftes adhibcrencur, ad qtiorum 
.tnernoriam&confcienciamprovocarecur,fifors pa6lum ipfumabal- 
terucronegarecur, aucdeverbis pa£li dubium fuericorcum: cum vel 
maxime, uc fcripro comprehcnderentur leges pa<^i. ~ Nam eciam 

qomplu' 



CAPUT VI. ^^^ 

compUirium homirsnm mcmoria labilis, aut fluxa fides ; fcripca ve- 
ooblivioni ayt perfidisE hancquidquam ita obnoxia. Niida quoq; 
/erba freqoenter hac cxcepcione eluduntur, quod per prsecipitanti- 
im, aut re non recle perfpeda fuerint prolata. Qiiam cxceptionem 
criptaquoq'j excludunc, quippe qu2edumconcipiuntur, clareadmo- 
ium, &non fineraoraaiiqiia pacifcentis animo remfubjiciunt,utfi- 
quidem h^c adprobaverit, plene in rem ipfam confenfille oranino 
Judicandus fic. Nectamfacileargucis interpretationibus dctorqueri 
icriptaqueunc, quam verba oreproiata,inquibusparticula aliquaca- 
3ciofeinferta, quxper ceieritatem pronunciationis non animadver- 
:ebarur, totamfentcnriaminvertere poceft; cui incommodo fcripta 
laucqnaquarji ica func fubjeda. Inde rcde plus defercur fideiinflru- 
nencis aucbenticis, & nulla coruptela viciatis, quam didis ceflium, Ita 
raraenutomniexcepcionemajores ceftes audiancur, fi inftrumencum 
fimuiatum , fuppoficum, aut corruptum probabili modo arguerinc. 
C^terumetfi ab ejusmodifcriptis feuinflrumentis padlorum firmitai 
in fe haut pendeat, quippe qu^e cciam fine iilis rcde contrahuntur, 
Xf.X^Jefidc^nftrum.) & quantumad jus naturse perfifl:ant, utut fors 
illacafuquopiamperierint. (l.1. 4.^.7.8.10. Q.defdemfinm. 1.20.21, 
Z.dcfrohat.) a judicetamenciviU, cujus cognitio nonnifimanifeftif- 
firaa fequicurfigna,h^cinfl:ruiTiencaquam maxime actenduncur. Ac 
lifi illa produciqueanc, reguiaricer aftorrejicitur, nifi idoneis argu- 
mentis probaverit, eadem cafu quodam fibi periiffe. Inde quoq'; eft, 
:|uod, fi credicor obligacionis infirumencum fciens reflituerit, auccon- 
[ciodebicoreidemfciens aboieverit, debicum ipfi condonafle cenfc- 
itur. Nequaquam tamen,fiquovis modo fyngraphas debiror nanci- 
!catur, puca, furco fubcra<f^asj aut aliaratione extortas,cWigatione 
blucus criL-.. 

CAPUt VII. 

DE MATERIA PROMISSORUM ET 

PACTORUM. 

\.Oh\igamHr tantum ttdea,qK&fi€n-6.IniliicUanoncAdit6tHgatio» 

poJfHnt, 7. FaHa turpttt , re ime^ra Kon cMim 

i.Pr9mtJftiCtr(aimpo0iltafHntv^Kat I gar^: $*lwpojP 



3' IfnpoffMkaidrcii paEia emergem^ 
4, Anfummni conatm fcmper fujji.ciat. 
S.An qHH obligetHr ad fereada maU hu 
trJanam conjlantiamfnperant^a. 




yfS LIBRI IIL 

8. ^in nec turpi operajam prAfiita;, 
g. (iyiaturpiterdata repeti pcfftnt, 
i Q.Frttflra promittmtHr aliena i 
II. Et nojlra alterijam ohligata, 

Idcndnm porro efl de maceria promiflbrum & padorum, 
feuadqu^namukro nos promitcendo &pacircendo quca- 
mus obligare. Ad hoc igicur requiricur, uc rei auc a£lionis 
pr^ftand^ habeamus facukatem phyficam, & moralem,, 
feuucidprseftarebonficfupranoftras vires^neve idem pacrare lege 
aliqua prohibeamur. Ubi enim quid incra vires meas poOcum eft, 
deq; eodem ftacuendi facukas. mihi reUnquicur, nihii fane obftac, quo. 
minus adidexhibendum akerinecefllcatemmihi ukro arccffam, ubl. 
ufus viEx humanas id tulerit. Ex adverfo circa ea, qu^ vel vires no-' 
flrasexcedunCjVelfalvaobligacionevaUdiorcnequeunt przeflari, n&^-i 
quidquam obHgatio concrahicurj quippe qua^ efFedu fuo direQ:o &- 
legicimo fic cariturao, Qu^ autein talia funt, ea moraliter pro nuL-< 
lishabentuc. 

§^ %. Exhifceconfequitur." impoffibih^um nullam dariobliga- 

rionem. Idquod etfiin orc vulgi verfecur, tamen paulo accuracius. 

cric excuciendum. Ac inicio quidem dif crimen eft ftatuendum incet 

obligationes, quee fpontcnoftranobis arcenimusj,&: qua^ ab akero 

proimperio nobis injunguncur. Qui ukro fe ad impoffibile, quocj 

tale novic, vuk adflringere , fine dubio mentis parum compos efti, 

Vuk enim idfacerc>quoda fefierinon pofle prsevidec. Non tamen 

^mper ab omni neceflicacepra^ltandi liber efl, qui impofFibilia pro<^ 

miffo auc pa6toinferecepit, erfiipfam rem conventam pr^ftare nc^ 

queat.. Equidemfi quid akeri promiferim, quod in viribus meis foi' 

reprobabiiicercredebam, fedidem jam fupra vires meas eile, autin-l 

tra prseftandi tempusforci invincibihterignorem , neqjad rem pro^ 

Tniflam, neql adidquodintercflalteriteneri videor. Prcefercimu 

idem exprefie di6tum.fuiC;^ auc eaconditiatacite utrinq; prajfuppofl' 

cafuic. vid. 1. 2, §. 5. Jeqc^. D: ficjuis cautiomhu^. Sic v. g. fi cui promi-i 

fiflem equum commodarci qui jamalio inloco efl", isauteminitine-i 

reiperieric, neqj^adequuraexhihendumAneqiad id quod incerefl ce- 

ncoii 



CAPUT vir. ^sy 

ncor. Intelligor cnim promiffionem meam tacitc huic conditioniTu- 
perftruxiire y fiquidem equus incoliimisdoraum reverfus fuerir. Qua 
condicionecitrameamculpamnonadparenre, promiflionisvispeni- 
tusexpirac. Quod fi uterq; tam promiflbr, quam cui promitcicur> 
rem noverit impoffibilem:, ac fe id nofle invicem norint, lufifletan- 
tum, & nihil egifle cenfentur: At vero fi promiflbr duntaxat fcive- 
rit remefleimpoflibilem, alteridemignoraverit,iflc huicutiq; tene- 
biturad idquod interefl:, ne itafibiilluderetur. Ubi aucem promiflbr 
fuerit negligentior in excutiendis fijis viribus, & rem fibi jamimpofli- 
bilem promifit, quam talem fcire pocerat, fi debita circumfpe^tione 
fuiflet ufusi ipfaquidem obligacio eric nulla, quia promiflbr tan- 
quam tacitam condicionem fijpponebac pofiTibilitatem. Ob negli- 
gennam camen & culpam cenebicur alceri penfare, fi quid ob inanc 
illud promiflum damni fecic ; Hcec fub damno non ficrcputanda fpes 
lucri &emolumenti, ex inanipromiflbconcepta. Atq; idem eciara 
circa padaobtinet, uc qui per negligenciam aliquid impoffibile fu« 
ic padtus, prjeftandoid, quod alceri indc nocitum fuic, libereturrita 
tamen, ut huic quoq; id, ad quod fe adftrinxir, remitratur ,- aut ubi 
jam prseftitum id fuit, refticuacur, vel pro eo s^quipoUens aliud- 
reponacur. 

§. 5. Fnimveroquando reseotempore; quo promiffio auc pa- 
£lumfufcjpiebacur, prsefticu fuic pofTibilis, poft impoflibilis fada,di- 
fpiciendum, ucrum cafu forcuico, & cicra culpam, an vero exculpa, 
,auc dolo hoc obcigeric. Priori cafu evanefcicpa61:um , ubi res adhuc 
fic incegra. Ubiquid pr^fticum ab alcero jam fuic, id refticuendumj 
auc aequipollens reponendum; Sine hoc quidem fieri poflic, fum- 
mus conacuseric adhibendu^, ne alcer decrimenci quid capiac.. Nam 
in padlis refpicimus ad id, de quoexprSfle fuicconventum; ubi hoc 
obtjnerenonpofrumusj.fufficiccequipollens ej^hibcri; falcem nc da- 
nrjnum fenciamus omni modo cavendum eft. Ubr vero dolo quis 
fibi ipfe viresimplendiademic, adfummumconacumcenecur, &ve-. 
luc in fupplemencum malo quoq; poceft mulcari.. Ex hifce funda- 
mencis dijudicanda func, quse circa debicores ob^racos; difputancur.. 
Hi quippG ubi cafu forcuico &: cicr^^ fuam culpam^ fblvendo efle de- 

Yy 3; fierinrj. 



$fB LIBRi m, 

fierint, fummum foh^endi conacum debent. Ubi tamen sequitas &'hu- 
manitas requiric, uc mora aliqua ipfis indulgeatur, circumfpiciendis 
&:parandisrolvcndimediis. v\d. MMfkXYlU, if.z^S^. Sicuci&nc- 
fasfueric, cales omni fua fubdancia exucos admendicicacem rcdigere. 
Quin & alias certarum pcrfonarum favorihoc dederunc legesRo- 
manae, utnon condemnarencur, nifi quatenus facen ^ojjunt. vid.l.12. 
D.Jffkto matrimomo. 1. (5". 1. yS. I7. IS- IP- 20. 21.' D. ^e rejudicata. 1. 4>). 
\.fo.d.t. \. '^X.^A.y. ld.de cc(iionebonorum . Nifi camcncreditor,qi]a: 
prafencesfaculcacesexcedunc, condonavcrit, adrefidua folvendate- 
eebuntur, quandoinrelautioree(fe coeperinc. Dolus autem & cul- 
pa dccodorum etiam malo aliquo pote/l coerceri^in qups demuni 1 
illud tritum valet; • qui non habec in scre, luac in corpore. vitl. Gelim • 
l.y^yL.cUcircafnem. Add. camen Liviml.S.dS. Confiderandum 
prjecereaheiccfl-, quamquis caufam auc neceffitatem habueric debi- 
Eumconcrahendi. Proucenimh^cgravisaut levis fueric, favorde- i 
bicoris inopis aut miferacio intenditur, sut remittitur. Unde rcde « 
duriorehabenrurconditionemercacores, etiamqui per cafum fortu- 
itum folvendo efle deiierunt, quam alij, quiex peculiari quadam nc- 
ccfritace pecuniasmutuofumerefuntadadi. Illos enimlucri cupido 
debita contrahere fubigit. Et cum ipfi artem ditefcendi profitean- 
tur,vixculpa carent, quietiam fortuita non pr^caverunt; puta,qui- 
omnesfuas fortunas uni cafuiexpofuerunt. Secus actradit Fimiml.'^. 
epij}.ip. Tutim videtitr incerta Jortun£ joficjmnum^varietatihm exferiri. 
^ jMflinm 1. p. c. I. de Philippo, qui dum Byzantium nequidquam 
obfidet, in Scythiam quoq'; prsedandicaufa profedus cfl", more ne- 
gocianciumimpenfas belli alio bcllo refedurus. liuim 1. 40. c. 2I. 
Antigonmjitva temfepateja^fatmy cum in eadem na^vefecfimfrojomnesha- 
hmjjet,fr£cefijje liberis dicitur, ut ^ iffi meminijfent., (^ itafcflerisfrode'> 
rentt ne quis cum totagente fmul in rehm duhiisfcriclitari audcret. Ad- 
parec tamen prifcos Romanos ifla difcrimina parum ^flimaffe. Ita 
€nim Seneca de henefcijs 1. VII. c. \<S. ,^idtu tammfrudentesjpidicas ma- 
jores noftros fiuilJe,4t non intehigerent imquijfimum ejje, eodem loco hiihefi 
eum^qui fecuniam, quam a creditore acceperat^ lihidine aut alea ahfumfitt 
(jr €«mi quiimendio a^tUtrocinio, aut aliqud cafutrifliors diena cumjuis 

prdidttf 



CAPUT Va ^fp 

fefdidit? milamexcufationem rece^erunt,u^t homines fcireni^fj^iemuti,^ 
tfi&ftitndam. Satius enim erat apaucis etiamjuftdm excHjationem non acci- 
ti, quam ah om?iibm aliquam tentarh 

%. 4, I-IocIocoetiame/lexaminandum, quod-a?^^d'/^/iJ:r^^fii/^ 
C.2. §-H' nimis uc adparet generaliter Cradic,/?^^^!? non adremiDfim, 
fed ad fu:nmum duntaxat conatum oUigare. Scilicec quia ad impo/Bbi- 
lenon obligamur ; ulcra rumnium aiicem conacum nihil eft in no/lris 
vinbusi adeoq,quodi{loaccingere ncquimus, nobis impoflibile ells^ 
& fic excra obligacionem poficum. Ubi camen addendum, nifi eulv 
pa noflra auc dolo vires id pr^dandi corruperimus. Tunc enim per 
fummum conatumobligacio non explecuf;, fed qua explccio deficky 
ad malumaccipicndum reddimur idonei. Videcuraucem i/la affer^ 
cio locumhabere propriein illispa£lis,qnibusproaccepca revelopc- 
ra praefend operam aliquam noftram fucuram (pondemus: inqui- 
bus per fummum conacum obligationi fatisiir. Quia enim fucurail- 
la intuicu humanae providenciac in incerco func, adeo ut vel vires no^-* 
ftrcc aliquo cafu debilicari, auc occafio converfione rerum incercipij 
aut difBcihor queacreddi,- & quia prascerea faepe humana perfpica-- 
ciainasftimacione virium propriarum, ac difficulcacis rcifolet aber- 
rare; ideo cenfendi heic quoq; func pacifcences humanxcondicionis 
fuifle memores; adeocfjin decerminanda prseftacione adionum feii 
operarum fucurarum cacfcamcondicionem fuppofuifle,fiquidem vi- 
res & occafio eaedem permanferinc, auc nivirespraefenccs jufiroam- 
pliusasftimac^fint. In ejusmodi cafibus rede dicicurofficiofuo fa^ 
tisfeciffe, qui quantum in fe eft fecit; cumprimis ubi etiam in ipfa 
operatione aliquid, anofirris viribus non dependens, intercurreriCj 
quodefFedum intercipiat, aut velucdctorqucat. Ecquodintalia dun^ 
caxat pa^^a valeat Hobbefij affertio, etiam ex fubjeilis ab ipfo argu- 
mentis adparet. Ait, pacijcimur fipi^tme eas res, quapofibiles tunc vi^ 
dentur^ cumpmiittimm^ qsfostamenpoft conftat effeimfdf^ifnks ; (pr^fup- 
ponendum efi:, non fuifie facultarem fpecimine alijiEto vires explo- 
randi ; ) non ideo omni obligatione hberamur. Ratioefiyquod is, qui futU" 
rummcertumfromittit^honumfr.sfens ea legeaccefity ut mutuumredderet, 
f9bint(i4 enim eju^yqui prafcns honump^^Jf^^f ^t^o objeciafim^liciter hahet 

bonHm- 



5(5-0 LIBRI III. 

hjonumfihii /jUdntierati^esfromiJJk : iffiimMtemYem non fm^liclteryfedfi, 

fierifotefi Egotamen potiiis concra dixerimj qui bonum praefens 

alicui prsellatj eumdirede affequi velle illud bonum futurum, quod 

padlo exprefllim fuit. Hoc ubi forte obtineri nequeat, eundem de- 

trimento evitando velle prseflari, quod tantidem eft. Quod fi au- 

tem ne hoc Cjuidem obtineri queat, neq; reflitutionem admittat id, 

quodacceptum jamertj defungetur quis fuaobligatione, quiprseflat 

idj quod viresadmittunt. Enimveroin contradlibus mutui, & qui ejus- 

dcm funtindolisj falfum eft, perfummumconatumdebitoremobli- 

gatione liberari, Quando enim mutuum contrahitur, prseferrim 

rion ex neceflitate extrema, creditor fanefupponit, debitorem velle 

^pofTe folvere; & idem quoq;debitor pr^ fe fert; ac fuper hac hy- 

pothefi contradus initur. Quod fiigiturtempore folucionis facien- 

die cantum nonfit inbonisdebitoris, impofHbilequidemefl:, in prar- 

fens phira€xiculpere,ut tamenobHgatio remaneat, in futurum refi- 

dua fupplendi. vid. Matth, Ig. C^terum in fimpHcibus promifTis, qui^ 

bus ahquid poUicemur, cuju;s eventum praeflare abfolute penes nos 

non eflj femper debet fubintelligi h^c rcftridio, fi fors&veric, ni ex 

transverfo quid intercurrerit, aututChriftianirnagis pie, fi Deopla^ 

cuerit. vid.J^cobi IV. If. Quanquam ejusmodi futura inccrtaveluc 

abfolute jurare cum magnatemeritate, & pr^fumtione impia fic cbn- 

jundum. Ex quo genere efl iilud juramentum Labieni & reUquo- 

rumPompeianorum^ quijuraranc,/^;?///i//^^;Tj- in cafir^ non rcverju-' 

fos, apud Cafarem de hello cmu 1. 5. Add. Actor.y^Sil, 21. & Selden de 

J.N.&:G,1.4.c.7. 

§. f. Eflquoq;heicexcutiendaqu^fliofat fpinofa, quam^*?^- 
bepm de fivec.2. §.18- proponit: An quis fe pado queat obligare ad 
perfcrendamaL^, firmiratem animi humani communiter fuperantiai 
' V. g. an quis pacfo Juopojsit obligarii mortem ^ njulneYa injsrenti nonrefi- 
Jiere? Accurarius autem rimanti fatis adparet, quo fine quseflio ifVa 
negecur; nei^p^ utoflendatur, fecuritati hominum non fatis caveri 
per fola pada ; necfufficere, fl quis pa£^o fe obliget, quod ultro ve- 
lic popnam fufFerre, fiquidem ab ipfo injuria fuerit perpetrata; fed 
neccflarium cfle confervanda incer homines paci, uc impcria coii- 

fticuancur^ 



CAPUT VE. 5<fl 

ftituantur, qux edam invitos ad poenam peccanres polTint trajiere^ 

Id quodveriffimumeftj & deeopluraluolocodicenrur. Op-er^ pre* 

ciumcamenfuerit, argum^nra Igm pre/Tius confiderafle. Dicic, mor" 

Um mt vfdneraj 'velalmddamnumcorforismferemi nemo fuis pacits qui- 

hmsm^ obligAtur mn reftftere, Bfi enim in unoqtioj^gradus timiditMis 

fimm'M3fer quemmalum, qmdinfertur^ ad^rehendit ut maximunh ideo^ 

necefitatenaturali qtianttmptejifugiti inteliigitur^ altterfacerenonfof 

y?« 4d talemgradum mettu ubi ferventumfuerit^ non eft exfe^^ndum ^ 

' quin velfuga vclfugnafibi confulat, Cum igitur ncmo ten£atur ad imfo^i^ 

• lile^tiliqmbt^morsj velvuhera^ autaliacorporisdamnainferuniur> necad 

eaferendafatis conftantesfunt^ caferre non obligantur. Heic obfervan- 

dum, non videri abfolute rem humana conflancia majorem, mortem 

cicra reludantiam admitcere. Inde fi Deus pr^ceperit, mortem po- 

tius fubire, quam certam a£lionem fufcipere, non eft dubium, quin 

ad iftudhomo obligecur.^Hoc tamenfacjleconcedimus, cumutplu- 

rimum ea res conftantiam mortalium vulgarem fuperer^ non pr^- 

fumi hominem ulcroper padumfuum Mq ad cale quid voluiflead- 

ftringere. Quippe cum non minus leges human^ ferri, quam pa^a 

iniri debeant cum fenfu humana; imbeciliicatis. Nequaquam autem 

hoc crahi debecaddiflblvendum rigorem difciplins militaris, quafi 

iiceret militi fl:ationem deferere, fi pr^fens periculum vit^ videatim- 

minere,ex hocobtentu,quod ad mortem fubeundam, canquam im- 

poflTibile aiiquid, nonceneatur. Negamus enim humanacon/lancia, 

falcem qu^in viros cadic, fuperius efl^e, probabile morcis periculum 

fubire, cum potefl:ace camen ad excremum repugnandi. Vix enim 

;afum credo dari, uc in bello quosdam hofl:i objicere neceflum fit* 

idemtapugnandi, auc dolos mifcendi pote/late. Inde ex finecon- 

ervandarum ci vitatum , & ufu omnium gentium adparec, fiquidem 

^ pitapofl:uiec, reaemiiiti a duce pofle injungi, ut ioco aflignato in 

')ofl:em adextremum u^q; fpiricum pugnet, etfi contingat ihve/ligio 

'.(Teoccumbendum ; acignaviam fl:ationes deferentium morte expi- 

iri. Ncq;veroefl:abfurdumpoen^genus, occidere, quia occidino- 

uifl:i. Gravius enim efl-, a carnifice per ignominiam jugulari, quam 

umgloria adinfl:ar viri forcis ab hofte occumbere. Scd & iliud efl: 

i > Zz addea- 



^SZ LIBRI III. 

addendum, ficuipeculiaris fitanimi mollides, ut adea quoq^defeci- 
fcat, qua; intra communem hominum firmitatem funt, per animi 
fui vitium hautquidquam iftum obligatione Uberari. Pergit Hobbe[i- 
us: cameh quifa6i9tenetu-i*i c -edatur ; adjtipplicium autemqmducHntu^ 
'vjnculis conftnngantuY^ autfatellitihus cujiodiantttfy ideo non viderj iliospa- 
Bis adnon refiftendum fatis ohUgatos ejfe. Quod in lioc fane cafu verum 
eft; et/ialias ctiamiilis, qui revera padis tenentur, non ica abfoluce 
credatur, quin violenca quoq; prsefidia caute difponanturprohibeiv 
d^iflorumperfidiK. Subjungit, inutiie fore taie pacium. Bquidemfc 
frequenterpacia imriy nifi confiituta diehoc fecero^ /.^/!?r/f<r^;i.e,jushabe- 
bis capitale fupplicium a me exigendi, nifi boc fecero. At taiepacium, 
nififcceroj interficienti non rejijlami mirt dr viufitatum ejfi, ^ inutiie. Id 
quod (ic probat. Tale pa£tu ineunt~"aut civicas curn cive, a^t cives ejus- 
dem civicatis inter fe, aut duo, qui in nacuraii libercace vivujit. Uc ci- 
vitascumcivetalepadumineac, inutileeil:. Sufficitenim, ucipfa pof- 
ficnocencibus poenaminfligere, fi finguii cives fidem denc, quodnon; 
Velint eum,a quo fupplicium fumendum,per vim defendere. Cives 
inter (eicapacifcinequeunt, quia jusincerficiendiiacivicacibuspriva- 
to concedi non potefl:, \\s^ qui in libercace nacurali vivunc, icidem 
talepadum inucileefi:: quia {Ipacifcerentur deinterficiendoni fece- 
ririt, intelligetur pr^cefiifie aliud padlum de non incerficrendo ante. 
diem przefticutum. Nam ex Ipfti^ hypochefi in ftacu naturah ance pa- 
^um inicum]'jus efi: cuiq;^^ quemq; interficiendi. Ergo illo die, quo 
non fit praeftitum, redit jus belli feu fi:atus hofkilis,inquo quidvis irj 
alterum licet, & fic etiam redibit jus refifi:endi. Ego tamen heic po- 
cius dixerira,^ pad^orum vim ad extremum hucredire; m. non folum 
incrinfecam necefiitatem adferant convenca praeftandi,. fed & utrsq; 
|us denc recufantem vi compellendi malo aliquo ipfi intentato. ' Ade- 
oq; iahunc fenfu m padarefolvi : fpondeo me tibi hoc pra?fi:iturum ; 
oifecera, habebis poteftatem vi & malo incentato me compellendi,- 
Huicpa.£!ai3t atiud fijperaddatur de nonrefiftendo illud malum in^ 
tentanci, inutile efi^ & abfurdum. Hoc enim tterum alio pa£lo pos- 
nali forec fanciendum, hoc modo ; fi cibi vim inferencirefi;itero, tunc 
diquo malo me invikandi habebispoteflatcm, Atqui ficmanifeftc 

gdparec,. 



CAPUT VII. %S^ 

adparer, per alterum padiim primo pado nihil efi e additum. Nam 
tfxedlicebacjampadiviolatoremmalomukarej & eadcm facilitate 
pofteriuspatium violatur, quamprius. Quid ergo opus eil, unum 
padum per aliud veJle fulcircr cum non difficilius fit decem, quam 
unum perrumpere ? Deniq; ita colligit Hohhcfm : faSlo non rejijlendi 
chlig4f€mur duorum malorum pr^femmm eltgere illudj quod majmvidehi" 
tur. Nammors certamaji46 ejl malum, quampigr?a. Sed duorum malo- 
rum impojsihile eji non eligere minui. V-rgo talifaBo teneremur ddimfoju- 
hile :■ id quod natur£ pacforum refugnat . Enimvero regula illa de cli- 
gendo malo minore dextre efl explicanda. Nam proprie illa locum 
habet in comparatione duorum malorum inutilium, feu quce dam^ 
num adferunt, ut talium. Ubi lucri vicem obtiner, parte duntaxaG 
damni inevitabilis pofle defungi. Nequaquam. autem illa eH: exten- 
denda ad cOmparationem duorum malorum turpium, autuniusma- 
li curpisj & alterius inucilis. Nam ex duobus malis commifiTionis neu- 
crum efl: eligendura. Etfi aliquando contingat, ut duobus prsece- 
ptis afRrmativisfatisfierinequeatjquorum intermi/Iiofeorfimconfi- 
derata cum peccato efl conjund:a ; ^t^ propter illorum prseceptorum 
concurfum fit, ut unius eorum intermiffio habeatur licita. Quo cafu 
utiq; ex duobus malis omifiionis minus eft eligendum: feu potius, 
concurfuscumalteropra?cepto nobiliore oflendit, intali cafuomifii- 
onem praecepti ignobiiioris non efle peccatum. Scilicet quia legibus 
fubordinatis hsec femper limicatio ineflfeintelligitur ; quatenus iis fatis 
fieri queat, "fal va lege nobiliore. Sic non obedire Deo> & non obedi- 
re imperio civili, ucrumq; feorfim confideratum malum eft. Sed fi 
ccmcingat, utriq; fimui fatis fieri non pofle, puta, fi imperium civile 
jubeataliquidlegi divin^adverfum; eo cafu huic non obedirema- 
: ium effe dcfinit; quialegi de obfequio poteflaci civili prsefiando, 
addica incelligitur Iimicatio ; nifi quid prjecipiatur legi divin^ adver- 
; fum. Sicut & mera exfecutio peccaci alieni, feu cooperatio per mo- 
j dum inflruraenci praeferri potefl infigni malo dam.nofo, aut mole- 
fto. Qua de re alibi iatius. Eodem modo non poteft comparatio in- 
ftitui intermalummoleftumautdamnofum,& interpeccatum,neq; 
l|oc prae ilio eligendum j puta, ut quis malic peccatum committere, 

Zz 2 quam 



5(^4 LIBRI m. 

quamlacrocarefe, autrdamaumfacerej ututjudicio perpravam libi- 
dinem corr upco illud pra; hoc minus malum videatur. Hoc eni m (1 
6crec, efficacia obligationum abs cujusvis judicio ru{jx;nderecur;^ 
adeoq; penicus cvanefcerec, fi ad illud non obligarer, cujus inrermiffio 
ob excernum aliquem rcfpe6lum adpecibiiis magis videtur, quam 
cjusdemimplecio. Sic furinequidquam ad excufationem fuifu&ce- 
rit, fi dicat; gravius femalum judicade opusfaciendo vitam tolera- > 
re, quam rebus alienis manus injicere. Imo vel heic maxime vim 
fuamexferunt obiigationes, quod perilias intrinfeca neceffitasgigna- 
mr aliquid pr^flandi, abs quo cciam affe^lus abhorrebant^, 

§. (>. Reqmriturpr^cerea, ucexpromiQbpadloveoriaturobli' 
gatio, faculEasmoraiis, qux nobis infit adprje/tandamrem, de qua 
convenitur. Ex cujus facultatis defedu ad rem in fe iilicicam obiiga- 
renos non pofltamus. Nam qusevis promifllo vim accipit ex poce- 
ilate promitcentisj neq,-uicraexcenditur; feunemo fefe potejflvalide 
obftringere ulterius, quam ipCi eft poteftas. Aft qui iegea£lionem 
prohibet, adimitfancpoteftatem eam fufcipiendi, & de eademprar- 
llanda obligationemin ferecipiendi. Impiicat enim 3. ex obiigatione 
perieges confirmata aliquid neceffario debere facere, quod per eas- 
dem ieges eflomictendum. Et voluntas noflra iegibus fabje£la non 
potefl foio fuo adu earundem vim elidere. Unde peccac quidem, 
qui iliicita promittit ; fe d bis peccat, qui eadem prasflac. Add. I. If .. D. 
de condition^ mjlituti&ntm. 1.5f. §.I. l.I23.D.^<? verh. ohligat. Ex quibus 
eciamhocconfequitur,nonfervandae(re promifla, quse alteri, cui ft- 
unt,nox?efunc futura; cumgenerali nacuralis juris pr^epto vetetur». 
©e quis fciens volens aiteri;, etiam lioiidc volenti^maluminferac. Sed 
&exeoipfo,quodcirca iiiicita nonpoffit contrahi obiigario valid^, 
confequitur ; regularicer aiSus, qui contra leges fufcipiuntur efiein- 
Vaiidos ipfo jure, vel prxcedente magiflratus cognitionc talcs dtcla- 
irari:. Etfi & aliqu ando, iOtw contra leges fufcepto, multa q ui dem ali- 
qua imponatur eundem fufcipientibus, ipfe autem a£lus non refcin* 
daturj ideo quod major indecentia in a£lu, quam inefFedibus con- 
Q)iciatur ; & fsepeincomtnoda, quasrefcifHonemfequuntur, majora 
fe? quam incQmmodsi ipfius a^us j. fi validus^ reJsEquatur. Sicuf 



CAPUT VIL 5<^ 

apud Apllonlum Bh&dium L4. Alcinous inter Colclios 5c Argonaucas 
arbicercaptus, ita pronunciat: fi JafoncumMeclea nonconcuboiflec, 
uc ea refticueretur patrij fi concubuiilet, maneret penes Jafonem. Idem 
habecor apud Hjgimm fab. %y. A^ollodomml.h Vtblmhecdy^ Orfheum 
in Argonauticis , 

§, 7. CEEterumhcicdiftindiusquseripote/l:, primOj an obliga- 
tiaad prseftandumturpe fadtum iit validaj re adhuc integra, & an- 
tequam quid fuerit prjeftitum? Heic certume/I:, neutra ex partc ex 
turpi ejusmodi eonventione obligationem exiftere, ^^d utrumqj ab' 
cadem refilire debere. Semca Hercnle Oetao. Vr^JiareptteorfojJe me ta-> 
citamjidemyfi Jcelere car^eat : interim fielm efi fides^ add. \.2.6- T7.Vi.de 
verb. ohlig. Unde fi v.g. flcarium mercede quis conduxeric ad faci- 
endamcjedem, ficarius fanc, fipoenitenriaduif^usobire facinus recii- 
faverit, a condu(51:ore ad implendum paiSum compelli non pocefl, 
Etcontra fi condu6lor poenitens ficario denunciaverit, ut ne ca^dem 
patrec ; nequaquam hic alterum adigere poteft ad perfeverandurrs 
in propofito, quaipfe mercedis adipifcenda^ locum habeat. Neq; hib 
niercedem poterit conducSorcm pofcere , quafl per ipfum fleterit, 
quo minus fcelcrata ifta opcra fuerit prseftita. Imo fi pofl: fadtamf 
revocationem ficarius nihilominus perfeveraverit ca^dem abfolverej. 
condudar c^dis non erit reus .• fed in id duntaxat condemnari pos:e- 
rit, quanti eft, propoficum habuiffe e^dis, fed quod mox per poem- 
tentiamfuit emcndatum. Grotim l.j.c.0. %p. idco promiHioncmr 
feu mercedem fponfam v. g. hpmicidi j caufa viciofarn cfTe tradit, quia< 
ad hocadhibetur, utalter ad malum facinus impeliatur. Exemplum 
non fervati ejusmodi padli extat apud ?hiloftratum V^. de vita Apllonf 
Thyandj ubicum hic promififlet , fefe navem mercibus onuftam in pl;- 
racarum manusdedudlurum, eo^ aliorfum converfo curfu elufir. - 

§, 8. Secundo quaeritur; anfiturpefacinus velutexobligatio-' 
ne fuit patratum, alter ad mercedem pro ea folvendam tcneaturl 
C^od Grotius dl.affirmac, cx ea ratione , quod ante crimen implc- 
tum merces illa labem habeac, tanquam illex mali ; qu^ labe^ pera6!;o^ 
crimine cefTec, ideo quod illex mali efle defieric. Enimvcro nobis^^^ 
&CUS Tid^cur. Nam cancum abefl:,, ut pa<^um tale curpeefle definaci> 



\ 



^SS LIBRI III. 

pera<J^o flagitioj utpotius adplenumturpitudimsgradum perVeneric, 
obtento (uo fine. Nili vero minus turpe ficfuracum elTe, quam fura- 
rivelle, aut acciperemercedemfceleriSjquam fperarejroivere quam 
promictere. Imo fi promisfio efl curpis, quia eft illex mali, eciam im- 
plecio promisfionis erit turpis, quia c(i penfacio fceleris, & ad plura 
fufcipienda invitacio. Inde labes quoq; aliqua ejusmodi raercedem 
Comicarijudicacur,etiam quandojntertiumjuflo ticulo traniiit, quod • 
jpfaexfcelerepartafit. Sic&indivinalegeinterdidum eft, neindo- 
rnumDeiinferreturpecunia ex proiLitucionecorporis quceiica. Deu~ 
ter. XXIII. 18. J^(eph. archaoL IV. 8. Kc (acerdocibus religio erat, mer- 
cedemprodicionisajudaproderelidahabicam ^rariofacro infcrre. 
Tritum quoq;eft, demalepartis tertium h^redem non gaudere. Inde 
probarenon polTumns, qux Grotm d^.X. tradic; afj^ ad tempm imfleti 
fceleris effcmam turpisfromi(?iords eljefendentem.^ qua?jadmodum eft effi. 
caciafromif^ionum conditionalium-, donecconditio extet; aut promisfio 
rei inprsefens imposfibilis, qujetamenposfibilisfuturafperatur, quo- 
I3sqi intra viresnofi:ras efle coeperit. Crimme autem perpetrato jam 
ehligationis vim expri^ qu^ ab initio non defiit^ (adfut enim mutum confen^, 
(usj)fedab accedentcvitiofuitimpedita^ ideo quod ad malum fufcipien- 
dum aliquid contulic. Enimvero fi hoc admittatur;, irrita foret pro- 
hibiciojurisnaturaiis denonineundiscirca illicitapadis, fipofl:fceIus 
obitumpa^lum iUud jurenacuraliefl: fervandum. Quidprode/lpro- 
liibuifl^e, nefurcumiieret, fifurtofa£toresfurtiva citravitium poteft 
retineri ? Ec falfum efl:, vim incrinfecam obligandi pa6i:o curpi non de- 
fuifle, fedcancum abaccedence viciofuiflTefufpenfam, quoUsq; adcri- 
inen allicere defierit Nam uc pado vis obligandi incrinfeca infit, 
nonfufficicconfenfum utrinq^adfuifle; fed & idem debet verfari cir- 
ca rem , de qua in utramq; parcem difponendi libera efl: homini po- 
Ceftas. Alias fi fatis forec ad producendam obligationem, utrinq; 
confenfifl^, facileomncsleges fubvertentur, inito fuper iis violandis 
pa(n:o; adeoq,- ipfum jus nacucce ad fui defl^ru^lionem infervirct. Ar- 
bitramur igicur, perlegem nacuraj neq',exfecutorem facinori-s pa(3:am 
mercedem tanquam ex jurcproprie didopoflularepofle, neq; condu- 
dorem ex intrinfega, & coafcienciam afficiente obligacione ad fol- 

vendana 



CAPUT VII Sd*:?^ 

vendam eamtnercedemtenen. Adedq; juri natura? cnrje non eflCy 
ne quis gratis fcelus pacraveric. Equidem fi quis, qui v. g. ficariurm 
conduxic, &moxc^depacratamercedemrolvereabnuic, abipfo ma- 
lemulcetur, nemoeft, qui injuriam ipfi fadam dicac. Verum heic 
obfervandum, etfi curpia pada vi intrinieca obligandi defticuancurj 
neq; ad a£lionem pariendam apca iint ; non ramen omni effedu ca- 
rereineo, qui.cumliberein illa confenferit, iisdem ftarerenuit. Scf- 
licecefficiunc, ne quis jure queripoflir, fi adilla implenda ab alcero VJ 
adigacurjaucob eademnonfervaca malo afficiatur. Vetarenimlex 
natura:; adremindebitam alterum cogere,' aut ob eandem qon pr^- 
ftitam malo afficere. Sedquiin padumturpe confenfic,eoipfo fa- 
vorihujuslegis renunciavic, dum quantum infe fuit;, alteri remin fef 
indebicam exigendi poceflaccm fecic. Arqui malum, cui quis culps 
foa caufam dedit, nonimmerenti accidere judicacur. Exempli gra- 
tia; jusnatur^vecac virginis invica^ pudoremimminuere: Verum 
ubi ipfa confenfic, jadluram quidem facit reHrreparabilis, dcinjuria 
tamen fibi fa£la queri non poteft. Sic in civitatibus , ubi duella fune 
prohibica, provocacusab alterohautquidquamin arenam defcende- 
re cenecur, eciam ubi id jam promifit. Si tamen comparuerit, & vul-* 
nera accepcric, deinjuriafibifadraqueri, aur vulnerantem impenfas 
curationis pofccre nequit. Ad excmplum Judse Genefiy. qui^ circa^ 
exfolvenda Thama ri concubitus mercedc folicitus erat, refpondeti'^/- 
denm LV. t.^,deJurenat,^gent.£redittimfm]feeo temforejiceremnti^ 
pt£^\foiutA fxmina corporis fui Hfum concedere alteri Bne confenjn in vit^ 
cammuni(mcm,idq^velgrati6^ vel j)ro mefcedei adeoi^ vaiidam obiigatio'^ 
nem^ex iftimmodi conventioneitanquam eircaremifiitem clviiiteriicitam^^ 
muijfeeontraioi. Quanquam & hoc obfervetur, non paucos nefcio' 
quid generoficatis in eo oftentare, fl non gratis libidinem expreverinc 
Fortafle etiam de pifgnore releendo eracfolicitus. Huc quoq; perti«^ 
wttX.^^.^^^Xi.decondict. oh turf.cauf^uodmeretrici ddtur repeti no?»' 
loteftrfidnova ratione^ non ea, qmdutrius£ turpitudo verfaturyjedfeiius: 
iantis. lHamemmturpteffaceretCfuodfttmeretfix: non tufbitef acci^ 
^ereyCumfitm^retrix. ScilicetetfiRom^ extrapoenas legum civiliunat 
sratpublicecoipu&proftituere, qusqjqueflu&foeditatem apud ^diles; 



1^^ LIBRI III. 

mdBtcvi; tale tamen Vitas genus inire ab hone/lis Iiominibus merito 

turpiffimumhabebacun ilcdo cam.en remel eo vics£ genere, nuUa 

noVa erac curpicudojfi mercedempro ufiicorporis acciperec merc- 

trix, acq; cavafretiumjiagitaret uj^ manu. Tibtiilm L 3. Perinde ac li 

dicerem; turpe eft quidem homini ingenuo carnificinam exercen- 

dam fufcipere: verum digefto femcl eopudore, mercedempro ifta 

opera accipere curpitudine vacat. Concifius poffis dicere; cum 

Romi^ flacus meretricius fuerit coleratus, valida quoq;judicata ineo 

foro fuifle pad:a, qu^ illum ftacum comitabancur. Iflud camcn pa- 

tet, 11 fcelusin alcerius ufum ipfb volente fic fufcepcumjCum rede ei- 

demirafcinon poffc- Apud Ovidium hemd.epijl^ i%. Medea Jafoni: 

W cubentalij^ tibi melaudare necejje efli, Pro quojkm toties ejje coa^a nocens, 

Apud Btmdcm metamorfhA. 8. Nifa Minoi : Scelm hi>cpatri£^fatri^', 

Ofjcium tihijit^ Apud Senecam in Medea ; Cuifrodejijcelm^ isjecit. Tibi 

innocensftt» quisqm pr» te efi nocens. Ecfl inter principes cumprimis 

non infrequens fic, ut frudum alieni fceleris quidem capianc, fcelus 

eamenipfum punianCj neid cxemplo fibi dcinqeps noxium evadat. 

^iz2,'^\xdi?aulum OrofiumX.V . c.Ig. fervum, qui Sulpicium herumfu*. 

nm, aSenacuhoflemjudicacumj^quodhoflem indicaveracmanumic- 

djquod verodominumprodiderac, faxo Tarpeiodejiciconfules dc- 

crcverunt. Add Zonaras tom. III. in Theophilo ab inicio. 

§. ^. Terciodeniq;quseritur; anmercespro curpi opera data 
pofficrepeti ? Ad hancquidemrepecicionem jus nacurale nulium vi- 
decur prjEtextum| fuppedicare, fi neq; dolus alterius, neq; enormis 
Isefio intervenerit. Nam utiq; volente domino res alteri tradita fuit 
cum incentione transferendidominij,& quidem velutexdebitopro 
opcra, qu^ipfi tanti fuic^flimaca. Acquieciam ubi gracis alccrl res 
dacur, repecicio ceflat. Quod fi tamen v. g. illecebrofa aliqua merc- 
£rix incautum adolefcencem magnaargenci fumma cmunxeric, re£lc 
cadem videcur repeciSpofle; cum cciam incer eos, qui ob curpia 
Ibciancur, fpecies qu^dam juflici^, adeoq; & leges concra^uum ut- 
cunq; folcanc obfervari. Ca^cerum cum & illud curpe habeacur, (j 
quod gratis debebas, nonnifi accepca mercede vellc prse/IarCjUlteri- ' 
m qu^ricurj an fi quidpromifTum datumq; fuit Gbrem antea debi- 

cam^r*' 



CAPUT VI!. ^SP 

am/repeci poftlc ? Refpondenc aliqui fimpliclter, Valere talc pro» 
niflum, fi jus nacuralefpeflcmusi cum eciamid valeac,quod cicra 
illius caufte incuicum fueric faO:urc\. Damnum ramen pcr violen* 
am excorfioncm dacum efle farciendum. Clarius resexpcdietur, 11 
liftinguacur, utrum quid fueric debicum ex imperfe£la, an vero ex 
jerfeda obligacione. Si quid ex imperfe£la duncaxac obligationc 
lebeacur, quod pro eo exhibendo promiflum fuerir, pra^llandum 
;ric, neq'; repcticioni heic locus adparet. Sic v.g. ctfi viam erranci 
nonftrarelexhumanitatisjubeatj fi quidtamenproeo officio, utuc 
nihi non molefto, pacifcar, & exigere id Hcebit, nec folutumalter 
•epetcre poterit. Nifi force dolo, & confidis terriculamentis ipfum ad 
mormia poUicenda adcgero. Sed & illa promifla valent, quibus 
ilium incitare inftituo, uc eo alacrius & accuratius officio fuo fatisfa- 
:iat. Illa enim velutex ultronea liberalitate fada judicantur. Ve- 
'unr ubi quid antea perfede fuerat debitum, idqj is qui debet non nifl 
bromiflaaliare velit pr«efl:are, putaverim idem dicendum,quod de 
ispromiflls, qu^mecuaucdoloehciuncur. Si enim quispiam inna- 
urah libercate conftituto debitum prseflare abnuat:,indicio efl:^ virium 
'barumfiduciaipsuidfacerejquodcredat,penesmenonefl"eviipfum 
d pr^ftandum debicum adigere. Igitur ubi quis prius pa£lum legi- 
ime initum implere nolitcitra novum velut fupplementum, fl:atim 
nihi juftainipfum bellandi caufanafcitur. Quod fi autem res mex 
on ferant bello jam certare, fed duris licec conditionibus tranfigcre 
ladeant, l^fionis iflius penfationem pofl: licebic petere, nifi ultro can- 
'em ipfi condonavero. Aliud tamen eft, fi ideo padum prius retra- 
(fari velic, quodineo enormiter lafum fe oflendere queat. Verum 
ii civitatibus, qui pado fatisfaccre finenovo augmento detredat, per 
jdicem facile compelii poterit. His addenda funt, qu^ Interpretes 
jris Romani tradunt/?^ titulumT). decondict.ohturf.caupim. ubidi- 
linguunt,anturpitudofitfchusaccipicncis, an folius dantis, anutri- 
Ijqj. Prioricafu condidionemconcedunt, pofterioribus non item. 
\--- §. lo. Facultasmoralisquidpr^ftandijautadprjeflandumquid 
fosobhgandinobisquoqi deefl circa res & adiones alienas. quippe 
9$ non noftro, (ed alccrjus arbitrio func fubjedae. Ex quo confequi- 

Aaa tur, 



570 LIBRI III. 

tur,nosdeiIIis non pode promiccereautrpacifcr, ut alter sl^u noflrp 

jus adillasadquirac, aliumq,- ifbas veluc ruojurepofcerequeac. Un- 

de&JCci Romanidocencad§.5. 1nftit.de inutU,fli^ulat. qui alium da- 

turumautfadurum promific, ncq; ipfum obligari, neq, alium,cujus 

fadlum promific, obligare. Id quod verum eft, fi ftride velimus in- 

hserereverbis ejusmodipromiflionis. Quiatamen inconvenienseft, 

a£lu& alicujus ferio fufcepti nuUum eOe effedum ; inde facileefl:,uc 

eampromirfionemficinrerpretemur; illum curacurum, uc altcr dec 

vel faciat. Quod fi aucem exprefle ica concepca fic promjflio, rne 

operam daturum,, ut tertius certam remauc aclionem ipfiexhibeac; 

Euncceneoromnr modo moraliter poilibili laborare, ut ad eandera 

exhibendam alcer permoveacur., Morahter pojsthiiem dicimus, i. e 

quancum alcerhonefte a me poftulare poreff-, & quancum vicx civi- 

lisracio ferr. Unde fiexmeapartenihilincermifero, & cerciustamer 

facerc abnuar, ad id quod incerefl haucquidquam tenebor; nifi ho( 

exprefle receperim ,, aucexnegorij nacura recepifie inreliigan. Imu^. 

1. 2. c. 31. Velut ^erfolut a fide y fjuomam^enum non ftetiffet, quin frdftare 

tur. Quod fi vero ica prom.in:am, ni cercius pr^/lec, me cerci quic 

dacurum; manifeftum efi: cercio non pra^ftance, meum promiflun 

eommicci. Cuiflmilefere id, quodlegibusRomanis eratconfticucum 

ut fi quisrem alienam legarit, quam alienam fciebar, heres camredi 

merecogerecur, & pr^flare, aurfleam redimerenequiret, ^ftimaci 

onem ejus dare. Cercum camen efl, ex qualicunq; meo promifli 

tcrciumnonobligari, auralcerum|usnancifctab eodem immediaceii 

exigendi. Pro alieniscamennonrepucancur a£l:iones aurres eorurr 

in quos nobis efliimperium', quoufq; iflhoc fe cxcendic. De his enir 

sanquamde propriis efficacicerpromictere poflum, adeo urnonfc 

lum ipfetenearpr«f!:arepromifrurr^,fed & alter, cujus fadumfpor 

deo, ex vi poreflatis mihi in eum competencis> ad repra^fencandur 

promiOum obligecur, ubi mea ipfi voluncas innocuit. F.tfi regular 

cer a principali promifTore fitpoftulandum,, ut ipfe fibi fubjedlum a 

prajftandumadigat; & fi hic pertinaciter detredaverit, non ipfein 

mediare, fed ifte convenieadus eric^ nifi hic omne fuum jus in alc 

t\xm cranituleric» 



CAPUT VII. 371 

§. II. Deniq; nec fuper rebus meis aut a^^lionibus, in quas jam 
alteri jusfuitquseficumjterdovalide pofTum promitrere, nifi forteal- 
ter ifte fuo jure velit cedere. Nam qui prioribus promiffis aut pa£lis 
jusfuum jaminalium transtulitjipfeutiqj nullumampliusrale jus re- 
liquum habec, quod in tertium po/lit conferre. Ac nullo ncgotio o- 
mniapromifla & pa<5!ahac rationeirrita reddi poficnt, inito alio,in 
quo contraria priori difponerentur, aut quicum prius fmivi expleri 
nequiret. Unde hoc in cafu po/lerius padum redditur irritum per 
prius: vel potius, prius oftendit, pofterius nuUum efle pofle. Quo 
fpe^lat&illud tritum; quiprior temporejpoticrjure. Scihcetnonquod 
ipfumtempus infealiquid juris cqnferat, fed quia priori in eam reni 
jusjamfuitviuajfitum, quod impedit, quo minus ad candem rempo^ 
ileriori jus adquiri pocuerit. Inde etiam efl, quod fervus alij operam 
i fuam addicerenequeat,quippe cumilla adipfius dominum pertine- 
at. SedquodexlegibusRomanisfervusdominofuononpbfletobli- 
! gari, fprxter generalem illam obligationem , quje ipfius fl;atum co- 
I mitatur;,) inde efl:, quod jamanteadominoinomnesipfmsres5& aO:i- 
I pnes utiles jus competebat. Qiiod fi quis tamen rem alienam , aut fu- 
amjam obligatam alteri promictendo ipfumdeceperitj acfrufl:raha- 
i buerit, huic ad id quod interefl: tenebitur; & f^pe etiam criminis 
' efl: reus. . 

i CAPUT VIII. 

DE CONDITIONIBUS PRO- 

MISSIONUM. 

I. ^otttpUclterfiitprmflJio, Ij. [ondiiio impojfibilii & tmpu, 

z, (londiti» quid. 6. ^djeBia loct. 

^. Conditio att Yeprntsir iid tempm pr£' ; 7. ^djeBio temporis 

fe-ns am prMerkttm, | S. Dtfcrimen wterpaBa, & prmijfa a«- 

4 ^ondnio cafmiii, potefiativaj wixta» I ditionata» 

Irca contrahendas promi/Iiones id quoqj obfcrvandum, 
quodqua^dam fisim pure, qvxdamfih eoKiiaw^e-, feu quod 
ahquando abfolute ad quid pr^ftandum nos obligemus, 
aUquando obligatione a condicione quapiam fufpendamus. 
Aaa 2 §.2.Eil 




172 LIBRim. 

§. %, E{\. autcm condicio adjeclio aliqua ad at^us, jus velobli- 
gationem paricuros, qua eorundem vis & efficacia confertur in ali- 
qnem eventumj a cafu, aut arbitrio humano pcndentem. Sic ergo ad 
conditionem duo requirunturj tum uc per eam differacur.&rufpen- 
datur vis obligationisj tumuteventus ille, feu quod pro conditione 
fupponitur, nondum extec, aut fltincertus faltem quoad noftram 
notitianu. 

§. 5. Fx hisconcludicur, adje£liones illasnonefle propriecon- 
ditiones, licecquoad formam verborumgrammacicam cales videan- 
tur,qu^ referuncur ad cempus praefens auc pr^cericum. Nam fucu- 
ra cantum morcalibus incerca funt, praefentium aucem & prscerico- 
rum liquidahabecurfcienciaj, ac proindeillis ineiTenequicvisfufpen- 
dendi confenfum. Unde in §. (5*. If^fiif. de verb. oblig. craditur, condici- 
oaes,qu^ ad praefens vel pr^cericumreferuncur, (puta,fi Titius con- 
ful fuic, (iMcevius vivit,dabo,) vel ftacim infirmare autnullamred- 
dere obligacionem, aut omnino eandem non djfferre, fed puram fa- 
cere. Si enim ea , qu^ canquam condiciones adjiciuncur, ira fe noii 
habeant,nullaconcrahicurobligacio: fin ica fe habeant, ftacim valec 
promilTio, & pure obligarc incipic. Ubi camen monendum, rede 
promiHionipofleadiicicondicionem, quas referacur ad tempus pra*- 
fcns auc pra^cericum,' fiquidcm deilUus cxiflencia utriq'; auc alcerucri, 
quibus invicem negocium efl, non confticeric. Qiice tamen promis- 
fio videtur continere adjedlionem diei. Nam ex ea non prius peti 
quidpoteilj quam promitcenci liquidofueric oflenfum,condicionem 
illam revera exticiile: ad quod uciq',- aliquancum cemporis requiri- 
tun V. g. Poteflimpericus aliquishifloriarum ita promitcere; dabo ti- 
bi decera , fi didacor C^far olim Rhenum tranfiit. Heic fane necef^ 
fum fuerit, priusquam decem ped po/TInCj uc alceri id prius autorirare 
£cripcoram fide dignorum demonrtrecur. Sic ubi ica promifero ;. fi 
Maevius, qni peregre abiir, adhuc viviC:, decemdaref]3ondeo; tunc 
demum alcer pecere potefl:, quando de ipfius vica mihi conflicerif.. 
Qjod fi ramen accuracius velimus infpicere, ejusmodi promifllonum 
excond cionepr^fencisaucprcecerici cemporis fufpenfarum, hic pro- 
prie feiirus eft 3 dabo cibi deccm, ii probaverismihijC^farcm tra nfilTe 

Rheiuiiii^ 



CAPUT vm. jrs 

Rhenum, autMxvium percgreprofedumadhucvivcrei adeocfive- 
ras efte condicionales, fed inquibus condicio non fic exiftencia illius 
adtuspr^cericiaucpr^fentis, (cd cjusdem probatio alceri facicnda. Id 
igicur cercum ed, fi utriqj confliterit, talcm condicionem exticifle, & 
lerio res inter ipfos agatur, pura erit promidio. Sin utcrq; eam non 
cxticiflefciverit, jocularis eric promiflio, qu« nullam obligationem 
parit. Quod fi autem adjiciaturquidemaliquidfuturum, fed quod 
cerco cventLirum pra^fcitur,, v. g. h cras fol oriatur, talcm adjcdio- 
ncm itidem pro conditione non habendam communiter ftatuiturs 
co quod obligationem non difFerat, cum de exiftentia futura illius 
adjedionis cerco conftec. Quia tamen non facilc pr^fumitur, inani- 
ce^cale quid cfTe adjedum; videndum, num forte vocula // pofica 
ficpro vocula cemporis^/4fi«.W<7, ica ucejusmodi promiffiones nonfinc 
condicionales, fedin diemconcepr^, q. d. crasorto fole dabo. Sic 
igicuromnis condicio proprie dida concinec aliquid nondum liqui- 
dum, falcemalcerucri corum, quosincernegociumverfacur; &quo- 
jsqi ea auc cxciceric, auc excicifle probaca fuerit, in fufpcnfo manee 
)bligatio. Condicione auccm adparence jam pure contrahitur obli- 
^atio : eadem non adparente^ h^c quoq'; evanefcit-». 

§. 4. Solencautemcondicionesdifl:inguiin/?^/S/toj-, &/w/'<?/i^/- 
es. Ill^funr, quceobiigationem fufpendunt exeventu, quiphyfice 
lUtmoralitercontingere potefl:. Eticerum diflinguuncur in cafaaks 
hu£onuk^s,p&tefiativas fivc arbicrarias, Scexum&qymixtas. vid.l. /?!?;?, 
;. 7. C.de cad^cis tdlimdis. Cafualis condicio efl:, quas ex arbicrio ali- 
ujus ccrcij nobis non obnoxii, aucex mcro cafu & fortuna, quancum 
d ttos, dependec. v. g. dabo cibi decem, fi Cajus duxeric Ticiam, fi intra 
'iduum non pluet. Poceftativa efl, cujus evencus & exiflencia de- 
endec ab ejusarbicrio &viribus, cuifub ea quideftpromiflrum,quas 
riam dicitur promifma in 1. il. D. de condit. & demQnflrat. At vero in- 
cilem efle abinicio promiflionemftatuunt,quandoconditioeft col- 
jtainarbicriumreipromictendi, feuejus, quiprom-ifit. v.g.dabotibi 
|;cem, fi mihi placuerit. Senfus enim ejusmodi promifl!ionis hic eflr.* 
fm fibi nihil pure promitto, ac in pofterum erit in meo aTbitrio, 
1 :rum cibi velim pure promittcre , nec ijc. Unde alceri nuUurn na- 

Aaa % \ '^' 



574 LIBRI III. 

fciturjus,ni{i denuo promiflum fuerit. Nam ejufmodi condirioin 

perpetuum apromittentcpoteftinhiberi &eliidi. Undc redte dicitur; 

quodinnoftrapoteftateeft, in cafum conferrinon oportet. vidlj, 

prmc.I). de centrah. emftione.lj.I). de ohlig.(^ a^wn. L 17. l. los. §. 2. D. dc 

verb. ^^%. Quod ii camcn condirioficquidem inpromitrentisarbitrio 

pofita ;, ^td. quam tamen is in perpetuum eludcre non pofi^it, aut velitj 

conditio adje£lionem temporis habebit. v.g.dabo tibidecem,fino- 

vos calceos induero , fi uxorem duxero , i. e. quando. Ex didis ex- 

plicanda quoq; funt, qu^ tradic G?9ti^ 1. 2. c. 11. §, 8- Si res fromijjkmnc 

nonfit in^^otefiatefromittentis^Jedefie aUquandofofiity^romipo eritinpen- 

■ denteefficacia', qma tfmc^romifiiofacfa cenfieri debet fuh coKdttione ;ft res 

infotefiatem venerit. Id quod admitti potefi:, fiquidem altcrico- 

gnitum erat, in prsefens rem non efle in poteftate promifiToris. Alias 

cnim dolo non caret, pro pura & prasfenti promififione fubjicere eam, 

quae in diem concipitur. Subjungiti ficonditio, qua res fromiffa in u- 

tejlatemfromijjbrisfervemrefofit) tpfa quo^ fitfotefiativa^ tenebitur fro- 

mijjorfacerep qmdquidjnorakter Aquum eft» ut ea impleatur. Senfus efl: j fi 

quid tibi promictam, quod in prjefens prjefi:itu mihi fit impoflibile, 

meatamenoperafieripoffit, ut deincepspofilbilereddatur,tenerime 

proviriiielaborare, utpromififi prsefi:andi facultas ame comparetur. , 

Exemplum tale efifepoflfit; fi ftudiofus legum adhuc imperitus alceri \ 

fic promittat: omnes tuas caufasagam inforo, fi peritiam legum 

miiii comparavero. Heic ex mente Grotq tencbitur hic fedulam ope - 

ram fi:udio juris navare, quo agendis caufis reddatur idoneus. Id 

quod non nificunc admittitur, quando exprefie quis promifit, aut pro- 

babilibusexconjedlurispromifiircincelligituofefecircaviresprjefian- 

di fibi parandas laboraturum. Alias Hcebit conditionem in infinicucn 

protrahere. Efi: quoq; pr^cerea nocandum, Grotimn vocabulo condi- 

tionispotefiativdgXitt^^ arqica fupradefinicaefi:, uci,proca,quasuc exi- 

ftac in pocefi:ate cfi: promitcends. Mixta deniq; conditio efi:, cujus 

impletio partim ab arbitrio ejus^ in quem confertur, partim a cafu de- 

pendet. v.g. dabo tibidecem^fiMseviamuxorem duxeris. Namid 

nonincuofolum arbicrioefi:^ cum&illace fponfum rcnuere, & an- 

te nupcias fato fungi poflTit. Deniq; & hoc addendum, condicionerr 



CAPUT viir. ^y^ 

proimpleta haberi, fl pcr alcerum ftet:, quo minus conditio implea* 
tur. vid.l.fO-T).^eco^^rah.em': 

§.5-, Condiciones porroimpolTibilesfuncvel phyficetaleSjVel 
moralicer; feu qu^dam per rerum nacuramfieri non pofiunc, quse- 
dam per leges fieri non debenc, Fjusmodi condiciones adje(5l^, fi na- 
curalem incerprecandi fimplicicatem fequamur, prsEfercim ubi ucerq; 
jmpoflibilcs easfcivic, negancemy adeoq, nullam faciunc promifl[io- 
nem;^"«d:i. i. §. 11. 1. 31. E>. de oblig^ ^ d^, Et quidem. ubi negocium fie 
incer eos, qui in libercace naturali vivunc, planu m efl:, nihil agi, ad jedla 
condicionenacuralicerimpoflibili; ecfi hocmodoalicuipecica dcne- 
gare fpeeiem concumeli^ habeac, qu^ fimplici negacioni non vide- 
turmcfle. Fc hucpercinecrefponfioLemniorumMiltiadidata, apud 
ComelNeptemx.i. Inde cum pofl Milciades verba cavillarecur, re° 
fte judicacur; Lemnios mn dicto^fid fecunda fonuna adver[krioru?fi ca- 
ftos. Id quod eciam in condicione moralicer impoflTibiii, feu turpi 
deprehendicur. Quod fi quis camen curpem condicionemimpleve- 
ric, an .&quacenuspromiflumexigi pofiic, ex illis colligicur quse caf. 
i^nift^^^.g.S.cradidimus. Incivicacibus autem perlcges civiles confti- 
cuipocefl:, uc promifl[iocumcondkioneimpoiribiIi, pr^fercim quam 
talem promiflariusignoraverac,pro non adjediahabeacur; nehuicita; 
peculancer illudacur. Padla aucem & promifll, quibus turpes condi-, 
tionesadje£ta?, rc(fl:eperlegesciviles rrric^ declarancurj ne privato» 
rum pa£la ad leges publicas fubvercendas aliquid valere credancun 
Sic&inceflamencisIegesRoman^ adjedtas condiciones impoflTibilcSs. 
turpes, aucludicras pro non ad je£lis dcclararunc ; quod abfurdum vi- 
derecux, in caU a6lu, quem maxime ferium, gravemq'; conveniebaE 
efle, icapeculancer per inanes claufulas hominibus illudi. Apud /'<f- 
tromum Eumolpus ceflamenco (iio itacaver.* Omnef qui inteflamento' 
meo legata habenty^r^ter iiberos meos, hac conditionepercipient, qua dedi, (l 
corpm meum inpartes concldermt, ^ adflante populo' comederint.. Apud 
Boratiumjerm. 1. 2. (kt.f. Tirefias ica di cic. Mefeney quod dicam, fa6tum 
ejl. anm improbaThebts Ex teftamentofceft ela' a.. cadaverUnBum oleolar- 
go nudis humeristulithares': Scdiceteiabi fipoffet m^rtua.credOy,^uod ni'. 
mmminfiiterat viventi. Adquemlocum^J'^/^^, ^^j"; InteftamcntoprA-^ 



17S LIBRI m, 

fepk^ tifjlceffeffetur) mmirum ut mda d* eleo un^aacaptatdre mdo efer^ 
returj ea videlket cogitatione^ ut vetmortna hfimerisejm elaberetur, cajtu 
njivdcaftationemevaderenonpotuerat. Quadere lacius agunc JCciRo- 
mani ad cic. D. dc condttion. injlitutionum, vid. quoq; 1. g^ D. dc 
ttjk ^ loabit. 

§. ^, Addendum&hocjfiquidcminpromiflionibuslocimen- | 
do /icinferca, cicra mencionem cerci cemporisi inceliigi cancum cempa. 
ris cra^lumimplecionipromiflionisindulgeri, quoad commodepofl 
fic perveniri in locum, ubi promiilio efl prseflanda. vid. 1. 73. pnnc, 
\. 137. §. 2. D. de verborum cbligat. 

§. 7. Tempusaucemdefinicum adjedlumfaclt, uc efFedusobli- 
gacionis non nifi illo elapfo exferacur, feu uc nifi praeflicucadiepe- 
ti nequeat_*. . 

§. 8. Efldenicfiheic explicandadifferencia incerpromifTacon- 
dicionata, &pa6la. Qu^ quidem in hoc conveniunc, quod uci illa, 
condicione non pofica> haucquidquam flringunc ; ica nec hsec alcerum 
obliganc, ubi ab uno legibus convencionis non fuerit facisfadum. In- 
detralacicium eft; fingula capica convencionum ineffe fingulis per 
modum condicionum. Sed & promifla cum condidone poceflaciva 
in boc cum paclis conveniunc, quod ucrinq; alceri aliquid pr^ftan- 
dum fic, fiqi^idem promifTum auc conVencum velic cxigere. Verum 
inhocifthaecduodifFerunc, quod inpromiflbfubcondicionepocefla- 
tiva promictencisnihirvideacurinterefIe:> ucrumea impleaturvel mi- 
nus.; faltemadeamimplehdampromifTarium non vult obflringcrc, 
ft6. in ipfius arbitrio id relinquit. Afl in pado utiq; ego prs flandum 
quidrecepiintuituejus,quodabaltcroefl: prasflandum ; 5c fic alrero 
non pr^eftante non folum ipfe prse (lare nihil teneor, fcd & eundem ad 
convencapr^ftanda adigere poffufcu. 

CAPUT IX. 

DE MINISTRISGBLIGATIONUM 

contrahendarum in genero»* 

f,Promif^ 



CAPUT IX. 177 

r, Tremittere & pacifci etim pJfHmus\5 * '^atenta quk pre altfro pffi acce* 

perAlium, ptare, 

t.tJHandata ^uotupHcia, 6. jih hercdihtu tiotifotefi aectpt4ticfierig 

. ^td (i internmcius Vicriatftr, re j.^DeonereproTKiJfoadjeii»^ 

infeS:af {torent. S.^DmJiopaBorum, 

Dtfferentia imer nuncium & media- 

FReqnentiflimum efti uc promifla & pada ranciantiiraliorum 
hominum interventu. Heic igicur quid obfervari debeat, jam 
explicandum efl:. Certum igitur c/1 homincm obligari, non 
folum quandoimmediatealceri confenfum fuum dcc]arat,cui 
vulc obligari; fed & quando eundemfignificat per alium hominem, 
quem conrenrusfui ioterpretem atq; internuncium conftituic. h in 
ifto negotiofe habet ad modum inflrumencahs caufje, dum nonrx)- 
lum omniagericalceriusaucoritatc; £cdd>(. quia ncn fibi jus adquirit, 
auc obligationem contrahic ad illum fpcdlancem, quicum ucagateft 
dcflinacus ;' verum iiU, cujus negocium geric, jus adquirit, & cidem ad 
negotiumritegerendum obilringitur. Ill^ quippe adtiones alterius 
;in nobisquoq; obligationem producunt, nobisq; jus pariunt, adcoq; 
pro noflris cenfentur, adquasgerendasalium autoritace in^lruximus, 
easqiprono/lrisnos agnituros palam profefli fiimus. Sed^jm tali 
uc efficaciterpoffitalter agere, necefTum efl", ucipfi conflec^ferio hunc 
a nobisele6lum, uc voluncatis noflr^fic incerpres,nosq; abipfiDgefla 
pro noflris habicura. Et exhifce fundamentis deducenda func ple- 
raq; , quac in legibus Romanis fuper actione exercitoria^ & mjiitoria tra- 
duntur. Hucetiam fpedattitulusD.^^Y?^^*^. 

§. 2. Porrode/linarefolemusalterumadpacifcendurn locono- 
ftri vel fubgeneraliformula, ut flatuat, quicqnid ipfi maxime ex re 
noflravidcbiturelTe; vel ut exprefle, quo modo, & quidpacifci de- 
beat^pr^fcribam^. Si prius fadlu fuerit,tenebor ilIo,quodcunq; is bona fi- 
decirca prsefens negotiu concluferit. ^^;?^/]^? dicimus.Nam haucquid- 
quammeobligabit, quodiflemalafideegit, & ubipcrnefariamfrau- 
dcm mc circnmvenit. Quippe cum in autoritate illi conferenda utiq; 
bonam ipfius fidem conditionis loco fijppofuifle intelligar. Atq; 
idem eciam fentiendum de chartis puris, nomine Bofjtro infcriptis, 

Bbb qua 



37B . LIBRI m. 

quas rsepemandatariisno/lris commiccimus, m ipfi in cadcminflru- 
inentum obligacionis dcfcribant. Quae hautquidquam nos obliga- 
bunt, fi quid iliis deinceps infercum fueric, quod a nacura commiflTi ne- 
gotij fuic alienum, &in quod confenfilTe prsefumi non poflumuj. 
Memorabile cft excmplum fraudis, per ejusmodi charcam puram 
commiflae, apud Zenaram Um.Ul. & Glycam tom. \Sf.m Romano Laca^eno» 
deThryphonepatriarcha,qui ut o/lerideret, fe licerarum rudem non 
cfle,(dcquo ipfumargui fingcbanC;) nomen fuum charr^infcripfit. 
Cui deindeGa;farienfisadjunxit,quafi ifle patriarchatum refignaret. 
Exquolmperatoroccafionem arripiebat eo munere iftum ejiciendi. 
Cui autem cerci fines funt prcEfcripci, ulcraillos obligare me non pote- 
rit. Quod 11 autem alicui dentur duplicia mandata, manifefta , fcu 
qu^ exhibeat iHi, quicum eft concrahendum, & arcana, qu^ incer- 
nuncium duntaxat inflruant, & quousqi progredi debcat prsefcri- 
bant; quseflioexfurgere pocefl, anautorem fuum obligec internun- 
ciusjfiarcanamandata excedat, ica tamen ut incra id fubfiflar, quod 
manifefla prse fe ferunt? Id quod af^irmandum eft. Nam manife- 
flismandatisobflringo metertio, quicum contrahendum, ad ratiha- 
benda ab internuncio meo gefla. Per arcana autcm mandata obflrin- 
20 internunciumjneabiisdifcedat; quse ubi transgreflus fuerit , mibi 
tcnebitur ad id quodintererat a mandato meo non fuifle difcefrum, 
Tertio camen obligor ad lA^ quod ab iflo fuit ad:um. Citra hoc enim 
nihil cum intcrnunciis cucopoflec agi ; cum femper mctuendum effet, 
ne ab apertis mandacis arcana difcreparenc ; nec facilior prastexcus 
foret, omniaper internuncium conclufa fubvertendi, aliosq'; inanibus 
jraitacibus illudendi. Prasfupponitur aucem heic quoq; , internunci- 
um nonmalafideab arcanis mandatis difceilifle. 

§. 5. Quodflautemin promiflbalterideferendo internuncium 
adhibuerimusi & vero huncmori contigeric, ancequam alterinoflra 
voluntas per eum fueric fignificata, & is eandcm acccpcaVcric, revo- 
cari promifllim pofie patcr. Nam exprefle-proraiflbr volueratinccr- 
veniencibushujus verbisobligacionem concrahere. Unde licec force 
liic incernuncius certio alicui indicarir, quale negocium in mandatis 
liabeatj &per hunc ifli ^ad qucm deilinabacurjid innotuerir, nequa- 

quans 



ii 



. CAPUT IX. ; iyp 

quam tamen indc ipfe obligor. Nam neq; ego ex alterids i/lius verbis 
volui obiigari : &idem iflenon adeoliquidamiiabecvolunEansme^ 
nociciam;» uc de ea facis alceri confirmare queac. Secus aucem M^ rcs 
babec incabeIlario,cui licer^voluntaccmrneamexprimences adalce- 
:um deferend^ dancur. Hiceniraecfi ance liceras reddicas moriatur, 
-aeq; per alcerum poft cradicse fint, nihil inde obligacioni concrahendse 
iccedic. Nam cabellarius noneft proprie caufa inilrumencalis obli- 
Tacionis concrahenda?, fed eft duncaxac perlator inflrum^nci obliga- 
orij,feulicerarum, quas pcr quemcunq; perferri ac tradi neutrius 
|uidquam intereil:. Qoni.GrotimVi, c.Ii. §.17. 

§. 4, Sed & in ahis cafibus multum intcreft, utrum cjuisinter- 

^-eniat aliorum negociis tanquam purus nuncius, & perlacorfentcn- 

ije ab alio concepta?, anverotanquammediator, & quijudiciumfu- 

im aliquo modo interponat. Quod Grotius d. 1. ita efferc ; utrum quis 

nimfter fit eieStmj, quifrdmiliionemfigmficet^annjeroutij-feprmiittat. Pri- 

jri cafu, 11 ego promifllim revocem , ancequam ab altero accepta- 

ium fuerit, revocatio valebit, etfieaminiftro non innotueric, fed isob 

evocacionis ignoranciam voluncacem ancea fignificacam indicare 

i)er rexeri c. Conf. 1. 4. D. de mammifits 'vindicta. Sed ubi quis pofteri- 

l^rimodoalcerius negotio inccrvcnerit, nifi revocacio ipfi innotuerir, 

rritaeadem crit, ac obligatio autori nafcitur» fi ifle commiflbm nego- 

ium exfecutus fuerit. Quia fcilicet autor confl:ituerat, ut oblatio fui 

iromiflfi innotefceret alteri per adum internuncij, ad quem aliquis 

ifus judicij, non folum minifl:erium corporale,requirebatur. Quo 

\ dplicant JCti 1. if . D. mandati. Conf. 1. 17. D. de offc. praf. Sc Cofldim 

d. L(fs. D. defrocardtoribm. Eandem diflinftionem locum quoq; 

abcrejudicant ineaqua?flione; an donatio valeat, mortuo anteac- 

eptacionem donacore. Id quod affirmanc , fi internuncius.fuerit ex 

dori genere; quippecum cxpartedonatorisnihilamplius defueric. 

Jegant, fiexpofleriori genere; quia a vivodonatore donatio non- 

umeracplenefada, fedtantummandatafieri, feu quia nondum ob- 

jlerat quid, fed jufferat tantum offtrri. Con£ tamen Zieglerm ad 

-rot, 1.2. c.ii.§.l7. ubiputatpofl^cacceptari donationem, fi ea dona- 

315 adhuc vivo a mandacario fuerit jam cxpofica. Ubi tamen non- 

Bbb 2 - ' " dum 



dumliquct, quaoWcntuexpoficadonatione circa acceptationem al- 
ter moras nedat. Ex eodem etiam fandamenco Grotim l.d. judicaE 
decidendam controverfiam ; an mandatario detur a6tio mandaci 
contraria contra heredem mandantisde illis_impenris,quse in exfe, 
quendum mandatum fadae func poft mortem mandantis. Qua fupcr 
re a£tionem dedifle M. DrufumPrastorem, negaflTe Sexc. Julium referc 
4utorlibrorumadHeremium\.2. - 

§. f. Caeterumudperinternunciumaltericonfenfum noilrum 
pofTumusdcclararej itaukeriusquaeritur.- antertiuspoHt promilTi. 
onemalterifa6lam ipfiuslocoacceptare? Ubi non efl fermo de illoi 
qui fuperacceptationenoflrro nomine facienda efl a nobis mandato 
inflru^Slus. Nam per calem quod facimus,, ipfi cenfemur fecifle : & 
vellecenfemur, quod in alterius volunratc pofuimus, fi&illevelic» 
Sedde illisqusericur, quiejusrei mandatum a nobis non acceperunc. 
Ubi Grotim d. 1. §.I8- judicac, diilinguendumefTeinter promifllonem 
rnihifadam de re danda alceri, & inter promisfionem collacarn in 
ipfiusnomen, cuiresdandacfl: i.e. utrum promisfioitafic concepca, 
promiccocibi, meSejodarurumi. an vero ira, promicto, tearbicroac 
tefle, me Sejo dacurum., Priori cafu is videcur nacuralis effe fenfus 
ciusmodi promisfionis , utquandaeamaccepcavij jus adquiramefH- 
ciendi, ucadakerum resperveniaC:,fiquidem &is accepcaveric, ica uc 
incermedio tempore a promiflbrc promisfio revocari neqoeat. Ego 
eamen, cuiimmediatefaclaef]:promisfio,eam posflm remitcece,an- 
tequam ab alcero fueric acceptara.. Sic uc eo fere redeac hsc promis^ e 
fio : ego Sejo dabo, fi tibr placuerit. Heic fane iii coo videcur efle ar- \ 
bicrio, derivareid promiilum velis in Sejum, an vero recufandoid 
intercipere, faltem ne illud per te ad ipfum perveniaCi Nam fi omni- 
no dare velim , licebic id fineincervencutuofacere. Sed fi tuo(tendc- 
risjoblatum tibi arridere,; mihi poenitendi non concederur facukas, 
priufquam Sejo meum promiflum fuericindicatum. Quodubi &ipfc 
acceptaviCjpromisfio jure naturali valida eric. Ecli leges Romanaf 
inucilcs declarabanc flipulaciones cicra adjedampcenam conceptas, 
in ufum duncaxac cercij cendences ; racione adjeula, quod ftipulaciones 
finciavcncsejuc uausquisqi adquirerec fibi>quod fua incereilcCiXEecernra 

, - fi alij 



CAPUT IX. ^i 

fi alij dctur, nihil interefle ftipulacoris. At per ftipulationem poena» 
em,v.g.niriSejodescentum,mihi poenac loco foives odtoginca, fal- 
:em mihi jus fuit qusefitum, ut fi prius non pr^fletur, mco nominc 
KXC poflim petere. Enimvero videcurhoc conftitutum pofitiva ex 
ratione ad prjefcindendaslitium rnultitudines. Poterat quippe judex 
loninjunaquerifuperimportunitatelitigatoris, quod fibiaUisqi ne- 
rotium facefleret, cum iplius nihil intereflTet. Et quanquam non o- 
iininonihilnofl:raincerfir, fipernosin aliumbeneficium derivetur; 
loc modo enim alter ad gratitudinem adverfus nos obligatur : incon- 
Truumtamen videbatur,dari a6lionem ad beneficium altcriusnomi- 
le petcndu,cum proprio idnominepetereishequiretiadeoq; adlio- 
lem dari, ut de alieno quis alium fibi devincire pofTet. At vero alterct 
:afu, quando ita eft concepta promifllio; promitto feu aflicvero, te 
:efl:e, meSejodaturum, fiqiiidem mandato defticuaris pro Sejo pro^ 
Taifrumacceptandi:,utut verbis iftis annueris, neq,- tibi jus quaefivifti, 
leq; Sejo, qui a£lionem tuam pro fuanonagnofcit. Unde nihilin-' 
erefl:, ucrum interveniens cefiis promiflb annuat vel non; quippc 
|uod inipflus perfonam non fuic collatum. Etpromiflbr, quia per 
icceptacionemSejojusnoneftqusBfitum, revocare promiflTum poteft 
iitra injuriam, etii non femper citra violationem conftantiae & ve- 
acitatis. - 

§. <S. Scd&illud conftat, fi quid vivo ofFcratur, puta per lite- 
asautnuncium5& is antequam acceptaverit moriatur,,accepcationem 
.b heredibus ipfius fieri non pode ; adeoq; tale promifl tim re<3e poflfe 
evocari. Nam promifTor acceptationem conculifle videtur in arbi» 
riumiflius morcui, noninheredum. Nec prEefumicur ipfum deca- 
ii morciscogicaflle, uceciam ea incerveniencepromiflum voluericper- 
icerc. Ssepe quippe volumus quid alceri dare, quod ad heredes quoq,- 
ransmictere pofliit, quod tamen immediate ipfius heredibus dareno- 
umus : cum mulcum interfit, quis bencficium a nobis accipiat.. vid'. 

I §. y. Deniq; & hoc addi poteff ; an quis promifllbnifuseonus 
iliquodadjicerequeat pofleandem jamnuncupatam? Nam quin ab 
litio, quas velic condicionesadderepofl[ic,.dubio caret. Id igitur fieri 

Bbb ^ pocefl^ 



552 LI^BRI ra. 

pot€(l, quandoeaperaccepcacionem nondum eflcompleca, autfide 
incerpofica immucabilis & irrevocabilis facla. Ance accepcationem 
cnim alceri jus nondum efl: qu^ficum, adeoq'j uci promilTori faeic 10- 
cum licec promiflum revocare, ica & onus cidem adjicere. Sedper- 
fedla donacio condiciones non amplius capic. vid. 1. 4. C. de donat^ 
quApii?modo. Sedquid fionus illudficadje^lum in commodumcer- 
tij ? puca, fl icadixerojdabocibi cencum, fi Sejo fumcus ftudiornm per 
annum dederis. Heic dicimus, poflTe hoc onus a promiflbre revoca- 
ri, quamdiu a Sejo nonfueric accepcacum. Nam ance accepcacionem 
nuUum ipfi juscompetere pocefl:. 

§.8, GeneraliflBma padorum divifio hsec videcur eflTe, pc per 
quaedamconfl:icuacuraliquodfus,inuniverfigenerishumaniufumre- 
dundans ; per quaedam cercis duncaxac hominibus profucurum jus na^ 
fcacur. Scilicec fimplex valde fucuraerac hominum vica,&incuka, 
niadillud, quod nacuradederac,ipforum quoq;infl:icuca accesfiflenr, 
perqusE&infignemcommodicacem, necminus decoriseadem accc- 
pic. Exquorum genere prsecipua ^untfermo, demimum remmyeamma^ 
fretm^ & mperium, quos univerfale aHquod pa£lu prjefupponunc, ca- 
cicumaucexpreflTum, quo cerca forma illis fuic asfignaca; qua^intro- 
duci ratio, poflca generishumani mulciplicacione, fuadebat, tanquam 
ad decus &cranquillicacem ejusdem maxime facientia. Igitur pofl:- 
quamin genere depadorum nacura vidimus, ifl:ajam infticutacoa* 
Cemplabimur, quibusq; padis illa nitantur, & qusenam cx 
iisdem juris naturalis pra^cepta , quse hypgchecica fu- 
pra vocavimus , pro- 
manent-/. 




lAMU 



SAMUELIS PUFENDiOKFIt 

DE JURE NATUR^ ET GENTIUM 

LIBER QVARTUS. 
— ' CAFUT \. " " ^ "^ 

DE SERMONE, ET QU/E 'eUNDEM COMITA» « 

TUR OBLIGATIONE. 



i.Sermone quomodo utsndHm, 

i.Stgtjii qHoiupHciai, 

\ . ^De originefermonu. 

).. yocahHUfignificant ex impofiiione. 

r, Eadem comitatur conventio ; 

I. Ea^ relgeneraiis, velfpecialis. 

f, unde fit ohligatio ad ^mdenda alteri a- 

I ' mmtfenfa, 

i.^idverita^, quidmendacium, 

t, Non omnefalfilocjHiumefi mendMtHm 

/ & turpe, 

9, "juj, quod mendacio vititatur^ quaky & 
■• unde fit. 

\ i . ^ars veri qnatenHs reBe difiimulefur. 



t z. Simulatio in rehm quatenta iicitAl 

tS^^De fermone amUguo. 

t^^DerejervationibHioiemalibtiS., 

ij Infantibt^ quatenm falfnm Irceat di- 

cere. 
i6. Falfum fro falute aliorum diceri 

fasefl. 
1 7. Re^ortifHs civitatum quatenm falfttm 

dicerefit conceffum. 



1 8» OuateHtM prape curiofis illudi qHea$.. 
I g . Hoflifalfum Ucet dicere. 

20, An retunegare crimen pojfit. 

2 1 , ^id Uceat advocatepro reo» 



,Ominem ad focialem vitam anatura deftinatum 
vel hoc imumfufficientipoteratargumento efle, 
quodipii pr^ cieceris animancibus datumfic arci- 
culaco fono aliis pofle animi fenfa ^ndicare ; cujus 
faculcacis excra focialicatem vix uJlus ufus incelligi 
poceft. Btnt Arifloteles P&lit. 1.1. c/i. Nihtifiujlra. 
• naturafaclt. Sermoncm 'vere (nempe qui fir con-* 
jun£luscumintelligentia&fenfu€orumj qux Vo- 
labulis figniEcantur, non qui nudarepeticioncfoni alieni conllat, uci 
^fittacorum garritus, ) homo habet film omnium amfnantium. Nam 
Pm-, vox (Teu inarciculacus (:\pi<i2imConm)moleflidt £jumndieji fignttrrf, 
luapropter alijs ^uor^ exiflit ammMm. Hucut^ cnim natMra proccjiit m 
^9Ui,utfin[iimhnb^mtjHcmdi&^okJtt) &\ hgQmtQr £^ Htcnn^fi^ificarc 

^ ' p^int% 




584 LIBRI IV. 

fofsmt, Atjefmodatm ejl adfigmjicandumetidm tttile & dafftnofum, adeo^ 
etUmiuflum ^ mj«flum, hoc enimfrater C£tera animalia homimhm propri^ 
umefi, ut boni (^ maiiijufli cjr injupi^ aliorum^ hujmmodi haheam fenfHm»\ 
Horum enim communicatio ^ (ocietasfacit domum (^ civitatem, Et cunli 
quxfingulos premicimbeciilicas^commodisfime aliorum auxilio pof-i 
ficdifpelli, & veroaker ad opem mihi fcrendam fenequeat accingerei' 
nifi defiderJa mea inceliexeric, id quod prompcisfime per figna, &i 
cumprimis vocesarciculacas fieripoceft; igitur ucuciiisfimum liuma- 
nzevicae inftrumencum rice finem fuum obcineacin conjungenda iK>fl 
minum fociecace, jus nacurae inceliigicur prjecipere: Ne quts fignis am 
exfrifnenda anmifinfa tnflitutis alterum dccipat, ^ * 

%. 2. Uc aucem ab ovo, quod dicicur, rem repetamus, fciendum 
cH:, eam efle indolem rerum in fenfus incurrencium,uc non folum de 
fuiipfarumvelucpraefenciaceftencur, fed eciam in aliarum cognitio- 
nem rerum perveniendi racioni iiumanae anfam pr^beanc. Idq; vel 
quia naturalem cognacionem auc coiiasrenciam ifls res iiabenc, vd 
quia encia, fenfu & incciiedu pr^dica, cicra nacuraiem ipfarum iiabitu- 
dinem ejusmodi notionem iis impofuerunt. Inde cmergit diflin£iio 
inter figna naturalia, & qu^ valent ex conventione. liiorum pluri- 
ma dantur per hoc univerfum; puta, aurora orituri mox folis, fu- 
musignis, &c. Ex conventione in ufum fignificandi funt affumta 
ab hominibusres& adiones, certiq/motus, & vocesfeu articuiatifo 
ni iingua formati , ac poft in literas redadi. Et iflha^c omnia vei cer 
cosapud homines,velplerosq;autuniverfosvaleredeprehenduncur 
Ad priore ciafle poffunc referriignea noflurni dirigendo naviu curfui 
quibus quondam abufus Naupiius ad fcopulofa Capharei Grjecos cera 
peflace laborances allific, ulcifcend^ neci Palamedis filij. Icem ali 
(igna , quibus diurnusnavius curfus regicur, breviaq; & fcopuli ind' 
cancur. Signaicidem icinerumterreflrium, herm^j protcnfs manu; 
&fimiiia. Sicquondamignibus permoncium cacuminaaccenfisPei 
fa; cercas respertocumregnum fuum brevisfimo fpacionunciare k 
lebanc. Quem morem expresfic Barclajm Argen. 1. 1. Addatur M 
Tnjpa-eia^ ff^ (PpvK^m^cu; Volybim 1. X. C 55). feqq. Cafuhonm t^\^. gl 
^dit, Grjivij, JuHm Ajricanm Ke<^v I. Z caputpenu/t, Talium fignorum ir 

finii 



I 



cAPUT i; 3af 

finita varietaspasfim invemrurincivitatibns, per qu« certjerescivi- 

bus indicari folent. Quo pertinent horologia, pulfus campanarum, 

baftiE, heder£e, tabulse^dibus prsefix^j&.fimilia. In bello tubarum 

(onitus, tympanorumpulfusj tormentorum difplofiones, vexinipro^ 

pofitio, &c. Sic etiam certi geftus, motusq; psflimin figna certarum 

rerumfuhtaflumti. Via decedere, & loco aflurgerej inclinari,ma« 

nus ofculari apud plerosq; honoris fignum eft. Caput inter faliitan- 

dum nudare, calceos deponere, apud aUos honorem, alibi contem* 

tum notat. Sic concumelis fignum aUcubi cd medium digitum oflen* 

dere> adunconafofufpendere, ficum monftrare, quod Italis dicitur, 

& complura aha. Solenne quocf; efi: geftibus defignare defideria illo- 

'rum aduum, ad quos ejusmodi motu corporis opus efl; quibus 

' utcumq; infcitia lingu^fuppletur inter exteros verfantibus. Id quoq; 

pafiim receptum, uccapite modice inclinato aliquid affirmemus,eor 

deminlateraconcuflbnegemus, actergaobverfoaUquid refpuamus. 

I Nam quod iocum aliquem aut rem defignaturi diredla aut extenfa 

I verfus eundem manu, digitoveuramur,fortafleinter naturaha magis 

;' quam arbitraria figna retuleris. Quid nutibus, nidlu oculorum, ge- 

I fiiculationibus digitorum, pedibus, indicari pofiTit, fiquidem inter cer- 

I cos homines fuper iis convcncrit,notifllmum efl:, nec prolixe ifta exfe- 

* quinoftrieftinfticuci. Add.lma^f^s <^e fiitafw^ejuhimcmorztureX'- 

emplum falcatoris, fabulam deadukerio Martis& Venerisita faltan- 

do exprimencis, ut narrare viderecur; quem dein barbarus, quidam 

I a Nerone peciitjur fibi interpretis vice eflret-^. 

§. 3. Enimverodefermone, fignointerhominesmaximecoiTi-^ 

I tBuni fimul&ucilifllmo,nobis heic potifllmum curse cft. De cujus 

1 originepropccrinfciciambumani geDerisnacalium ita fabulatur Z)/tf- 

' dofMSiculmX.i. Hominesfrimitusnati 'vitaminconditAm (^ beliuinamegt- 

rtmt : Utqmjparftm ad fafcua exivmnt^ acfapdijumam quam^ herham, 

acjpontenatos arhorumfiruBm comederint. Cmn^a feris injtjlarentur^ 

I mutmfihi opituiarl uju edocti^ ^metu adfecietatem adaSHjfatilatim cogna^ 

J tas interje formas agnonjerunt. Voce autem adhiicccnfnfa^ dt' mhUJgni' 

fcante fedetentim verba articulate ^rontwciando, ^ fgy^i^ mamruaW:^ 

rmfuljecfam mtahd^j eiciutjpmw tandsmomnittim rcrumftbi notam J^'-. 

Ccc ' cirunti 



$eS ^^ LIBRI IV. 

cerunt, Sedcumfertdtumorhem ejmmodi ccetm mrent^ ^ ^^^£» ut firs 
dabat^ verba come6terent, non eadem onmes loquela utebantur. ideo£ . 
vari^ s omnis^generls lingua extiterunt.^ Gcmina hifce cradic bucretim 
1. V". dt varios imgmzfonitm natura fabegit Mittere; dr utilitas expre/Ttt 
jfomina rerum ; Nonalialongeratione^ ^^£^pfi videtur Vretrahere ad ge^ 
Jltim fueros infantia !ingu£j Cumfacit ut digito, qUixfnt frdifntia^ mm- 
Jlrent . Vroinde futa re altquem tum mmma diftribmffe Rebm ; cr mde ho- 
mines dtdicif/e vocabtdaprima, Defipere eft. nam cur hicpojfet cun6ta notare ^ 
Vocibtis» d^ variosfonitm emittere lingua \ Tempore eodem alijfacere id non- 
Jojfeputenturf Vraterea finon alij quo^ vocibus ufirnterjefueranti mde 
injtta notities eft Utilitatis ? ^ unde data efi huicpnmapOi efias^ ^uid vel- 
let Jacere m Jeirent^ animofi^ viderent. Cogere itemplures um-psy viBos^ 
domare Nonpoteratj rerum ut perdijcere nomina veilent, Ne^ratione docere 
uUa^Juadere ^furdis ^^uidfit opus facio : Jaciiesne^ enim paterentury Nec 
tationeullajibi ferrent ampiius aures Vocis inaudtta Jonittis dbtundere Jru^ 
ftra. Subjungic deniq;, cum bruca pecora diverfos animi mocus dl- 
Verfbronopotuerincexprimerej cur non pocueritgenushumanum, 
mi vox d^ltngua vigeretVvo vario fenfii varias res voce notare? (Addl 
ViogenesLaertimX^. p. 7f4. edit. Steph. & Vitruvius dearchiteB. \.% 
€.lj Quibosracionibus Lucretim pociflimum vidccur impugnarevo- 
\\x\^QCratytumapudVlatonem3 qui fumm^ fapientice fuifTe afleric eumi 
qui rebus nomina impofuiflec ; de quo mox derpiciemusr Ec fane qui 
crediderunc, hominesprimicus ecerra prorepfifle mutum 0* turpepe^ 
cm^ deoriginelinguarumvixaliacraderepocuerunc. NuHamenim 
iinguam homini congeniram, fcd adfuecudine omnes addifci, in apri- 
co eft. Nec illud veriiimiie videcur, unum ahquem hominem initio 
linguam quampiam incegram Goncinnafle, & quidem cxcogftaca fub- 
siUter vocu m combinatione, ac cu^m rebus convenrentia. Enim vera 
€xfacrisliterisplerisq;Chriftianorum eft perfuaflim, orimeevam lin- 
guam a Numine primis hominihus immediate fuifleinfufamjquam: 
€X ipfrsgenici dein ufu audiendi addidicerinc. Diverfitacem aTitcm 
linguarumpermiraculumprovenifle, dum mortaicsinviro Deotur- 
rim Babylonicam moliuntur. Add. Mornam de ve-^vt.reiig. Chrifi. g. %S. 
Ecfi an ipfius quoq; Adami lingua ab snitio omnibus Bumeris fueric 

perfafla?, 



CAPUT i; ^s^ 

perFe(^a, & ad exprimendos quosvis conceptus locuples, nonnulli 
dubirenc , quod cancum de vocabulis , qua; animantibus per ipfum finc 
impofitai (acrse licerse exprefle memorenc. Sicuci & de plerisq; lin- 
guis conflatj, illasabinicio valde fuifle pauperes atq; fimplices; fuc- 
celTu autem temporis locuplecacas, & in concinniorem formam re- 
dadas/ quin&cum cempore infignes fenfifle mutationes; & ex ea- 
rundem depravatione & confufione non paucas novas ance fecula 
non adeo multa proveniflie. Conf. HohkesLeviathm, c.IV. 

§. 4. Manife/lumautemilludefl-, vim determinate hoc vel iU 

ludfignificandivocabulisnoninefl"e a natura,aut incrinfccaquapiam 

neceffitate, fed ex mero horainun:i arbitrio atq; inflituto. Alias enim 

nullapoflecratioreddi,quareeandem rem indlverfis linguis diverla 

notarenc vocabula. Id quod eciam de apicibus & figuris licerarum 

verum efl:. Quam in rem Auguftmm de do^rin. Chriftian, 1. 2. c. 24. ait. 

Unajiguraliterdt^ qu&decujfatimnotatury aliudapudGraeos^ aliud a^ud La- 

tinos valet^ non naturaijedflacito {jr conjenfione fignijicandi: ^ ideo qui 

^tramj^ tmguam novit, fihomini Grdco 'velit ahquidfignificarcfiribendos 

nonineafignificationefonithancliteram^ in quaeamfomti cnm hominifiri- 

\hit Latino. Et beta uno eodem£Jono apud Gr^ecos litera^ apud Latinos oleris 

\nomen efi. Bt cum dico^ lege^ in his duahm fyllahis aliud Gracus^ aliud Lati- 

nu^ intelligit. Neq; obftat, quod Adam credatur non temere , fed 

fumma rationevocabula animantibus impofuifle, ex peculiari ipfa- 

rum naturadefumta, &diferte ipforumproprietates exprimentia, ut 

adprimumvocabulifonummox natura cu:usq;intelligeretur,uticft 

3ipnd Phdonem Juddum deofificio mundi. Nam etfl concedamus, ani- 

mantibuSj atqialiis quibusdam rebus, (namde omnibusnemo hoc fa- 

cile probaveric,) nomina indita,ipfarum indolem;, aut pra^cipuam 

affeftionem notantia: tamen illaipfa primitiva, abs quibus ifla funC 

deflexa, ex mero arbitrio remfubftratamngtant. v.g. Ecfi rationem 

reddideritAdam, quareuxorem fuam vocaveric Hevam, ideo quod 

cfTet mater omnium vivencium : camcn cur vox ha^va vivere fignifi- 

cet, ex mera eft impoficione. Ec quanquam in omnibus linguis, co- 

gnatis rebuscognaca ferevocabula fmccributa, fcrvata inplerisq; in- 

flexionis conformicacc, quam analogiam vocant; tamen ne hsec 

Ccc 3 quidem 



589 LIBRI IV. 

quidem perpetua efl, compluribus vocibuspeculiarem fibi viamob. 

fervantibusi &illaipraanalogia,cercavocabulorumflcxione&com- 

binatione conftans, icidem ex arbicrio humano eft confticuca. ^in- 

tihitnmlrifl.Ordt. \,.\,q.6, J^y^i^^^v^innA^mnfer omma dm analogioi pojje 

ratiommycum fibi ipfa flurimU in locls repugmt. Nonenim xumfrimum 

jjngerentur hommes^analogia demijfa coelo formam loquendi dedityjed ///- , 

venta eJI:,po/iquamloquehantm\(^mtatuminfirmone3 qutd quomodoca*\ 

deret„ rta£ mn ratio.ne nititur, fidexemplo : nec lex efi Loquendh fid ob^- 

firvatio i ut ipfam analogiam mdla res aliafecerityqmm confiietudo, Apud ' 

Platonem m Cratylo Cracyli fencentia haec cft .• si^oVa^? cp&ojyi-nx elm 

md^oo rm ovmv (pva^Tn^pvKviciv. Rebusfmgulis natura inejfi reBam nominis i 

rationem. (quodvanum.) y(g^ d tStu eiva^ ovofiaj 1,% clv%vsci svvSii^sm Kct% 

Amv, Kei^.'2cn ,. liiicdvmv (pdivriQ y>o^ov^<P^s'/ofJLevot. Ue^idef[eno7nen,qmd^\ 

^uidam excmllitutione 'vocant^dumvoclsfii£particulam quandampronun-^ 

'fiant. (Hoc admiccicureofenfu, frquidamconcracommunemurunfi 

ad illudendum aliis vellcnc peculiaria rebus nomina imponere, ficut 

agyrtis&ncbulonibusmoseft. Quo incuitu eciam fidta nomina veril 

opponuncurj quod^ illa concra publicam impoficionemreialicuiau| 

liomini Cribuuntur.) dyi^oi op&oTTjrd Uva. 'mv ovo^einxvTnipvKSVcij ^(^'i^Ktii:^ 

^(^'^cx.p^d^tgjTiycluT^vdTra.inv. Sed recfam rationem aliquam nominum & 

Gf^cis &Barbarls eandem omnibus innatam. (quod icidem falftim.) Con^ 

Cfa Herraogenes/^/(af.icacenfec.* i^^w/ct^i^ r^aS^tivcij j.casd}2^ri1igs9iv op&o^. 

77J? ovsfMATvgt novvS-tiat} f(^ of/,oAo^a„ Nondum perjuadert mihi potefiyaiiam 

effe nominis reBitudinem, quam conventienem ipfam, confinfione m£. . Mp 

hi quidemvidetur, quodcun£ nomenquis mig, imponit^ id ejfi recium.. M 

firurfus commutat^.aiiud^ imponil^inthibminusquamprimmrh quod illifuc^ 

cedit^ nomen reBum ex'i(iere\ quernadinodum fervis commutare noniinA 

folemm. (quod admicticur,^ modo iiihil fiac in fraudem communis con- 

VCncionis.) ^/^^^^^sy-dTMTnpvnivajovofiei^^h^^svh d/Aol voficp Hgjf s&ei 

rriv e^ijT&vroiv ts f^ nct^HVTcop». Nuf/i quippe rei natura nor/jen tnej/e^fid legi 

(^ufueorum y quificvocare conjueverunt.. Qu^ aucem Socraces d. 1. pra 

fcntencia Cracyli difpucaCj rem nonconficiunc. v. g. quando.canquami 

abfurdum jadlact fi quem publice hominem vpcamus, ego equuni 

tiOGeiiii. iic fucurum^ uc eadem res rede homo &-equ us vocecur.. Sed 

paucis 



OAPUT I. 5^ 

paucis refpondetur, Vocabula publici ufus vim fuam habere ex im- 
poficionepublicaj cui privati inipfius fraudem contravenire neque- 
unt j de quo mox plur^bus, Sic & failic hoc ejusdem argumencum s- 
fi tota oratiopotefteflefal(a,etiamparSj pucanomen,poteft eflefal- 
fa. Nam in unico vocabulo nuUa dari potefl: falfitas ejusmodi;) qua- 
lis inintegra oracione folet. Quee porro prolixe de redritudine no- 
minum diflerit, eatantuminquibusdamderivacislocum habenc,noa 
aucem in primicivi?. Et cum apud diverfos populos esdem res di- 
verflsvocabulis exprimancury eandem rem notantia vocabula f^pif» 
fime quoq-, diVerfam plane habent etymologiam. v.g.Ssk Si&se4v di- 
citur, quod fidera^ quas in perpetuo curfufunt, prifci folos deoscre- 
derenc. Sed quid cognacionis in Lacina Hngua habet Deus, & curre- 
re? di,'S-pcei7rvg,qud,rii('^^&p'^'><^ o-T^^TTs. Kum &in Latina lingua homo 
a contemplatione dicitur ? ^rjx*} ab dva^lyvx^v- Ergo & anima a refri^- 
gerando.-^ Et adifl:um gufl:um reUqua funt. Verbo, quantamcunq; 
aliquisinaflignandis etymologiis& vocabulorum racionibus fit foli- 
citus, tamenubiad prima&fimpUcia perventumefl:, nil nifi puram 
impofitionem cogitur agnofcere. Addi heic potefl: illud ^intUi^ 
1 dni Infiit.Orat. 1.1.0. (S. 'Blamne hominem af^ellarh quiafit humo natm? 
^uafsveronon omnihw animalibm' cadem Qrigo.^ autillifrimimoTtales an- 
tenomenimpftiermt terrJi r quamftbi.. lUud autem ridiculum, quod 
cum Socraces juberetur rationem reddere vocabuli -Trt}/} Scv^cap, nihii 
aliud norit dicere, quam barbaris illa fuam originem debere. Et ipfc 
fateturjnon ultra de derivatione& ratione interrogari auc refponderi- 
: pofle, quam perventumfueritadilla,:3 wa-Ts-spst <^ixe^ci TiIvd.ykmkfiH^ 
KiyiiVy ^ o^fid-mv: qu£ velut elementa funt aliarum ^ rationum & f^o- 
minum. Etfi idem poft nequidquam circa primitivorum quocf ; rati- 
pnem invefligandam ingeniofus fic. Et tamen>pofl:qu^m plurima 
yelutpro fententia CratyHdifl[eruiflec, mox ipfe eandem demum in 
■ dubium vocat. Sofipater Charifim infiit. grammat. 1. 1. ex Varrone ita 
Itradic : Latinmfermo conftat naturayanalogia, confiietudine:^ autoritate. 
Naturaverborum mminum£ immutabilis eft, nec quidquamaut plm, aut 
minmtradidit nobisj quam quodaccept. nam fi quii dicat ferimhoypro en 
^mdefljcnbg^ non analogi^ virtute., fednatur^ ij^fm fonftitutione- convm' 



5^0 LIBRIIV. 

ciwr. Idemhabeturquoq;apudD/^f«^^mI.2. Sed illhanc ^aturajne- 
cedicatem ego quidem nondum difpicio. Nifi dicere velimus, lin- 
gua; Larinae infignem quandam inefle fuavitacem, aurium judicio mi- 
recongruencem ; indeefle, quod afperaslicerarum combinacionesin 
ca lingua auriumjudicium /latim adrpernecur, vid. Haartm Scrutm.- 
ingen. c. XI. Ratio a P. Nigidio allaca, quod vocabula ^v^i fignifi- 
cenc, apudC7^//i^ l.X. c.4. frivola plane eft. Resfle concra Gro^ 
tm 1.5. c.i.§.8- rejiciceos, qui inccr res & voces hoc difcriminis fla- 
tueranc, quod vocesnacuralicerfmcfigna concepcuum, resnoniccm. 
Equidem fi hic fenfus efi: ejus aflercionis, voces eo fine infl:icucas, uc 
fintfigna concepcuum, adeoq;ifl:arumnacuram<kcflcnciaminfigni- 
ficando confifl;ere rrebus aucemaliisexcrinfece accidere, quod loco 
fignorum adhibeancur -, cunc omnino ea admiccenda fueric. Sedii 
hic fenfus fiC;, vim fignificandi ccrcum quid incfle vocibus nacura, re- 
busaucem non icem, falfum efl:aflercum. Er concra verum efl:, vo- 
'cesnacuraipfa& cirrahumanamimpoficionem nihilfignificare; nifi 
forcevox ficconfufa & «W/)3-(^f, feu inarcjculaca, quahseftindolore 
autrifu: quse ipfa tamen fonicus magis, quam locucio adpellari po- 
tcfl:; Quod fi aucemiUud ica exphcecur, hominishanc efl^enacuram 
f uper cxceras animances, ut conceptus animi aliis pofliit fignificare, 
& ad eam rem voces efle repertas , vcrum quidem dicitur; fed ad- 
dendum tamcnefl:, non folisvocibus talefieriindicium, fed & nuti- 
bus. Sicuci mucorum nonnulli fat folertcr fenfa animi fui pandunt. 
'Indeinl.7.§. {.VH.dsfufell. kg. illi qui loqui non poflTunt, conatuipfo,, 
& fono quodam, ^T^eti^aV^^j&j (pmyi dicercexiftimantur. Ec mcaf.zs, ' 
X. dejponfai tradicur, quod muci pofldnt concrahere matrimonium 
perconfenfummucuumfine verbis, £cil. pernucusfignificacum. Imo 
TlimPMl.S.c^o. memorac quibusdamiEchiopiaspopulisprofermonc 
nutus, motusq; membrorum efl^e. Add. ^mntilianm 1. XI. c. 5. Ttiftit' 
Orat. Hucpertincntetiam notasillae, qu^ non voces lingua forma- 
tas feuverbadenotant, fed res ipfas; idq; vcl quia convenientia ali- 
qua eft iftarum cum rebus fignificatis, utiin plurimis nocis hiero- 
glyphicis i^gyptiorum ; vel quia impoficio hominum talem vim 
ipfis indidit, uci funt not^ Chiaenfiuna^ quibus integri conccptus & 
fencenti^ exprimuntur. §f.C«- 



CAPUT l $pi 

§. f. Caeterum uciomniafigna, cxceptisnaturalibus,remcer- 

:amnocanceximpofitione; icaeandem impoficionem eomicacurca- 

cica qu^dam auc exprefia convencio, cwv&riKtijoiuioAo^ay & padtum, 

Eujus vi neceflum fic, ad hanc & non aliam rem nocandam ifta figna 

adhiberi. Acq. ejusmodi pa<fl:um omnino efi: ftacuendum circaquas- 

libec res figncrum loco adhibitas, quamcunq; demum originemlo- 

quel^ humanjE fijpponamus. Licec enim fliacuamus primafvas lin- 

zuas hominibus immediace infiaras; cum camen quilibec hominum 

ruamlermoc nandifaculcacem feorfim obcinerec, eademq; Hbere uci 

joflec, qu^libecverba quibuslibec rebuspro lubicuadplicando; non 

pocerac ea faculcas ufijm obrinere, nifi convencio inter diverfiDS ho- 

mines forec inica, uc quisq; uniformi modo ifl:a ucerecur, easdemq; 

res iisdem vocabuhs exprimerec. Cum enim in nacurali libercaca 

:onfticucus faculcaces fuasalceriobnoxias non habeac, fedexproprio 

judicio ii:s queac uti, nullo jure alcer poftulaveric, uc hoc & non alio 

modo easdem adhibeamj quo exinde de fenfis animi mei judicare 

poflii, nifi fuperifthacre padoincernosconvencric. Qiiod padum 

Eousq; valeC;, ucquanquamfigna haucquidquam infaUibilem deani- 

mo alcerius cercicudinem gignanc, fed probabilem duncaxac, apcis 

adquxvis fimulanda, & diflimulanda hominibus: (quo facicillud 

Archidami di^wdPlutarch^apoph.Lac&^i. ■s^^cavi/ ^Stp £«« ijjy ebwsriv (p&s^sla^ 

'^ci)V)^v. cLvS-pcei-Tm^ J^ 71^)^0,^ f(^ ■mMiXcuy so^g ay td ^cr^ctv cJThT^Xscnf. Ovis je?n'- 

\er voce utitnY' eadem^ homoautemmMltis^ ^ var^ifs, du?n qu&d 'uult cdnfi- 

iat:) camenidquisq; ferio voluiflTe pr^efumacur, quod fignis illis ex- 

Dreflic. Adeoq,eflre<n;us jurisconfenfum hominis confequancur, pro- 

.ic eundem, figna reprxfencanc, licec force incrinfeca voluncacisdefti- 

lacio a fignis difcrepec. Add. Grc^t. 1.2. c. 4. §,5, Nam cicra hoc in^ 

:aflum rccidebaciliorum ufus. Cum aucem mutua inter homines 

)fficiorumCQmmunicacianan pofllic exerceri, nifi de voluncace ho'- 

rinum invicem conftarec, & vero id alicer fieri, quam per figna in 

cnfus incurrencia humanae nacurse condicio non ferreti igicur ufus 

ftorum fignorum cercaconvencioneerac fanciendus & circumfcri^ 

)endus, uc cuiq; quid ab alcero poftulare poflec, liquido conftarec» 

^o locQ obicernocaaduin, q^uod cr^dic Livm 1,40. 0,42.. Cumanis 

^etmtihm 



3^2 LIB^RI IV. 

petentibus pemiffitm , nt publice tatine loqucrentuf -i & ^Tmnibm Utint- 
vendendi jm ejfet. 

%. <S. Eft aucem conventio illa circa ufum iignorum, & pocis'- 
fimum vocabulorum vd.g{rne?*^lis^ ydjpeciaUs. Jlla incerveniHe in- 
teiligicur hominibus eadem Irngua ucencibus, uc cercas res, inprimis 
in frequenci commercio acq; ufu verfances, cercis vocabulis expri- 
manc, qux communisufusejusdemcemporis adprobac. '^d.mpenes 
huncarbitritm eflj drjm^ ^ norm.tloquendi^ eoq; volence multa renajcun' 
tUf*, quajam ceciderej cadent£y qua nuncjmt m honore vocabula. Horat. dt 
art.p^et. Sextm Bmpiricm ad^verjks mathemat. l.i. c.3. Kiai y,ri\i Tmviviaui 

^iXoiASfzi^oXov yd^ IaIti^o ctfooVj chi «V (^v^ pLouovj^g^ ^^et, ct)^d f^eiq ^ifiu^. 

^:un etiam funt 'varia vocum mutationes; fucruntj^ antea, cf* vurf^a 

erunt: mutationeenimdde^atur feculumt nonfoluminflantis ^ anima- 

libuSi fed etiaminverhls. idemd.l. c.io. ,^omodo incivitatepromorerc- 

monisprocedente numifinatey qui ei quidem accedit,pote/im ea civitate emen- 

do, vendendo, accontrahendo abs^ ulio impedimento degere : qui autem hoc 

midemnon admittit) novumautemeffingit, ^eo vult utipro nomiJmatCy. 

is plane dejipit : ita etiam in vita, qui mnvult ufu receptum tanquam no- 

mfma aliquod^ fequi fermonem , fedjihiexcudit novum, non longe ejl remo- 

tmabiufania. Ubi &hocobrervandum, plerasq; linguasnon foluna 

.dialedis variari, fcd&ejusdem lingu^ vocabula fa^pc in diverfis lo- 

cis diverfa fignificare. Taliumigicurvocabulorum fignificaciojudi- 

cabicur ex ufu iftius loci, ubi negocium gericur; nifi adparueric, pe- 

regrinum pacrij fuifermonisgenium nondum exuiflcj nec in alterius 

loci idiomaconfenfiffe. Quo loco eft quoq^ obfervanda peculiaris 

indolis impoficio circa vocabula, quaalia obfc^na, aliafecus haben- 

tur;, ucuc unam & eandem rem fignificenc, imo Hcec in reipfa nulh 

turpicudo infic. Cujus reiracio parcim hsec videcur, quod qu^dartl 

vocabula paulo generalius, quasdara aucem diftindius & quafi cuni 

cercis circumfbanciis rem aHquam, auca£lum exprimanc. Igitur qui 

pofterioris gencris vocabulo ucicur, fimul Hbidinem fuam, & dele- 

ttacionem auc adprobationemjhonefto hominc indigna, circa can- 

dem f em, auc a^fluna prodic Aliquando eciam vocabulisobicaJnieaj 

ind( 



CAPUT I. 3^5 

ide provenit, quod vel contemtum rei fimul inniiant, vel non nifi 
furpenturinter viles homines, & adverfusquosniillarevercntia ad- 
ibetur. Vid. quoq; Ctcero efift.adfamil. IX. 22. Speciali autem con- 
entione nituncurilla vocabuJaj, qusE pcculiarcmacornmuni ufu fi- 
nificationerainduerunt, aut quse communisuiusignorat. Fx quo 
enerefuntvocabuia artificum, feu termini artis, quos rerum multi- 
jdo, autnudum placitum fingere, vel novo lignificatu a populari 
fu lecernere fubegit. Quibus ne quis^decipiatur, inter peritos artis 
onditio negotii, de quo agitur, facile praecavere poteft. Interimpe- 
icos aucem vuigaribas vocabulis eadem erunc circumrcribenda. Quod 
ciamneceffumeft, fi vclcirca eorundem ufum artifices difcrepentj 
ut fi cui nova procudere vocabula^ novumq; veteribus inderc fen- 
Lim certas ob rationes placeat. Imo polTunt & folent pauci aliqui 
leculiaria fibi vocabula, rerumq; notas fingere, aut vulgaribus vo- 
abulis divcrfum fenfum imponere, ut a fe invicem, non ab aliis in- 
slligantur. (Quod quousq; liceat, ex fequentibus adparebit.) Circa 
[U2E fufficit, fi animimeifenfumredeindicentillis, quibuscum fuper 
orundem uili peculiariter conventionem inivimus. Qijod etiam 
1 aliis fignisj peculiari duntaxac certorumhominumimpofitione dd- 
srminacis, obtinet. Qup cumprimis tefler^ militares pertinent. Qua- 
,um locum quandoq; filencium, fubire poteft. Sicutapud Vdydtmm 
\rAtagem.\,\. Arcadumdux, cum nodu SpartanosTege^opprime- 
£t, militibus hoc fignum dcderat, ut interficerent eos, qui tcfleram 
squirerent, Arcadesigitur non rogabant, Sparciac^ vero. tanquam 
ioftufuos non agnofccntes, & idcirco qu^erentes fignum, ab Arca- 
ibus interfe£li funt. Sic apud 'BmdemX.V. Pammenes contrario 
lodo cubarum lege ufus hoftes decepit, mandans fuis mihtibus, uc 
lim receptui cancretur, impreOTionem facerent : cum vero ad pugna 
jocarentur, recederenL-.. 

j §. y. Eft pra?cerea & hpc accurate notandum, etfi conventio- 
feilla generali &fpeciaiiadftringamur, voces & reliqua figna, pro- 
fconventum & receptumeft, adhibere: nequaquam tameneoipfo 
ipstenerijUc omnia animi noftri fenfa & cogicaca quibusvis panda- 
,us. Sed adhocaUa obligatione opus e/1 j qu^ provenic vel ex pe- 

Ddd culiari 



5^4 LISRI ^V. 

culiaripai^o, Velexcommunipr^cepcolegisnacuralis, vel deniq,- ex 
prsefencis negocij nacura, cui concrahendo fermo adhibetur. Sic H 
queminformandum fufcepero, ex concradu locaci condu(fli ceneor 
ipfi aperire, quse ad eam arcem fpe<f^anc. Sicfiquemmifero adex- 
plorandam cercasrcidacum, isexpadocenecurindicareomnia, qujc 
fuper eareipfifuerinccomperca. Sic ficui fic exhibendum officrum 
humanicatis. quod fermone peragicur, ad fenfa animi noilri verba 
quoq;e(reconformandainapercoe/l. Sicfi cui res ge/las orbis no- 
dcise cradere inflicucum fic, eciam ex communi obligacione, qua ca:- 
terorum ucilicacem promoverecenemur,haucpoceric|aIiquid cradere, 
quod fecus fe no vic habere. Sicuc & illa generalis ert: obliga cio ani- 
mi fcnfa liquidis expromendi fignis, 'ne noxa aliis pr^cer mericuih 
inferacur, fi fecus fadum fueric. Sic deniqi in commerciis hominum, 
Sc quibusvis negociis, in quibus ex confenfu jus vel obligacio efl na- 
fcicura,circaea, qusead pr^fenccm rem fpedanc, fenfa animi noilri 
liquidofuncexprimendaillis, quibuscumagicur. Cicra hoc cnimnul- 
la eft via ifthsec rice expediendi. Enimvero cum non femper con- 
dngac, ut ex aliquo horum capicum cogicaca mea alceri finc fignifi- 
eanda; indemanifeftumeft, menon ceneri omnia quibusvis indica- 
rc, quae^ipfeinanimo volvo; fed illa duncaxac, ad quse incelligenda 
ifti jus habenc plcnum, auc minus pleno, quod obligacioni, qusein 
meeft, exadverfumrefpondeac: adeoqs re^fieeacacendodiftimulare 
pofle, quse ut ex mefciac aker jus non habee, neq; ad id aliquaobii- 
gationeegoteneor. Imo ubi alterius jus nonlasdicur, mea auce velal- 
Ecriusuciiicasalicer procurari, aucfalusfervari nequic, licebit mihiita 
adhibere figna, uc divcrfam plane animi mei fententiam, quam qu« 
revcra eft:. exprimanc. Cumefiimcon^^^encioilla deadhibendiscer- 
to modofignisrefpiciacadaliasobligaciones, quibus explendisiigna 
iUa inferviunc- igicurubi iftaeceifaverinc, nuila adparec racio,quare 
nonalio modofigna illa ufurpare queam,ii neminiinjuriam faciam